Кіріспе

А. Чеховтың пьесасы – орыс драматургі Антон Чеховтың пьесасы. Ол алғаш рет 1897 жылы жарық көрді, ал алғаш рет 1899 жылы Мәскеу өнер театры Константин Станиславскийдің режиссерлігімен қойылды. Пьеса қарт профессор мен оның жас, әдемі екінші әйелі Еленаның, қалалық тұрмысын қамтамасыз ететін ауылдық ендікте сапар шегуін бейнелейді. Екі дос – профессордың қайтыс болған бірінші әйелінің інісі Ваня, ол ұзақ жылдар бойы ендікті басқарып келген, және жергілікті дәрігер Астров, екеуі де Еленаның сұлулығына бауралып, провинциялық өмірдің көңілсіздігіне күйінеді. Профессордың бірінші әйелінен туған қызы Соня, Ванямен бірге ендіктің жұмысын жүргізіп, Астровқа деген сырғи махаббатынан қиналады. Жағдай шиеленіседі, профессор өзі мен әйелі үшін табыс табу мақсатында ендікті сатуға ниеттенгенін жариялайды, ал сатылған ақшаны тиімді инвестициялауды жоспарлайды.

Өмірбаян

Ванья ағасы – Чеховтың маңызды пьесаларының арасында ерекше, себебі ол он жыл бұрын жарияланған "Ормандағы әуесқой" пьесасының кеңейтілген қайта жұмысы. Чеховтың қайта қарау процесінде жасаған нақты өзгерістерді түсіндіру арқылы – актерлік құрамды жартылай екі десяткадан тоғызға дейін азайту, "Ормандағы әуесқойдың" кульминациялық өзін-өзі өлтіруін Ваня ағаның танымал сәтсіз қастандығына өзгерту және бастапқы қуанышты соңды екіұшты, толық емес шешімге айналдыру – Дональд Рейфилд, Ричард Гилман және Эрик Бентли сияқты сыншылар 1890 жылдардағы Чеховтың драматургиялық тәсілінің қалыптасуын көрсетуге тырысты. Рейфилд 1891 жылы Шығыс Ресейдегі Сахалин аралына сапары кезінде Чеховтың "Ормандағы әуесқойды" қайта қарастырғанын көрсететін жаңа зерттеулерге сілтеме жасайды.

Бірінші акт

Профессор Серебряковтың елдік үйінде Астров пен Марина Астровтың қаншалықты қартайғанын және оның елдік дәрігер ретіндегі өміріне деген көңілінің тоюын талқылайды. Ваня Серебряков пен оның әйелі Еленаның келуінен туындаған мазасыздыққа шағымданып кіреді. Серебряков, Елена, Соня және Телегин серуендеп оралғаннан кейін үйге қайтады. Серебряков естімейтіндей жерде Ваня оны "білімді, ескі кептірілген скумбрия" деп атайды және оның жетістіктерін төмендетеді. Серебряковты қадір тұтатын Ваняның анасы Мария Васильевна оған қарсы шығады. Ваня сондай-ақ Еленаның сұлулығын мақтап, Серебряков сияқты қарт адамға адал болудың – өмірлік қуатты бекер ысырап ету екенін айтады. Астров орманды қорғау туралы сөз сөйлегеннен кейін, науқасқа қарау үшін кетуге мәжбүр болады. Ваня наразы Еленаға өзінің махаббатын жариялайды.

ІІ акт

Бірнеше күн өткен соң. Төсекке жатар алдында Серебряков ауыру мен қарттығына шағымданады. Астроф келеді, бірақ профессор оны қабылдамайды. Серебряков ұйықтап қалғаннан кейін Елена мен Ваня сөйлеседі. Ол үйдегі келіспеушілік туралы, ал Ваняның үміттері ақталмағаны туралы айтады. Ол жастығын зейінсіз өткізгенін сезінеді және Еленаға деген өзінің құмарлығын өміріндегі көңілі толмауымен байланыстырады. Елена тыңдағысы келмейді. Ваня Серебряковтың ұлылығына сенеді және оның еңбегін қолдауға қуанды; енді ол профессорға көңілі қалды және өмірі мәнсіз сезіледі. Астроф қайта оралады, екеуі әңгімелеседі. Соня Ваняны ішімдік ішуі үшін кінәлайды және тек еңбек ғана шынайы қанағат әкелетінін айтады. Дауыл басталады, Астроф Сонямен үйдің тұншықтыратын атмосферасы туралы сөйлейді; Серебряковті қиын адам, Ваняны гипохондрик, ал Еленаны тартымды, бірақ бекерге уақыт өткізетін адам деп сипаттайды. Соня Астрофты ішімдік ішуді тоқтатуға шақырады, оның лайықты емес екенін айтады. Соняның оған ғашық екені және оның сезімдерін білмейтіні анық болады. Астроф кетеді; Елена кіріп, бұрынғы қарым-қатынастарын еске алып Сонямен татуласады. Елена Соняға Серебряковқа тұрмысқа шыққанда оған қатты сезімдер болғанын, бірақ олардың шындықтан алыс екенін айтады. Елена өзінің бақытсыздығын мойындайды, ал Соня Астрофты мақтайды. Көңілі көтеріңкі Соня профессордан Еленаға фортепианода ойнауға рұқсат беруін сұрауға барады. Соня профессордың қарсы жауабымен қайта оралады.

ІІІ акт

Сербряков Ваня, Соня және Еленаны шақырды. Ваня Еленаны тағы да бостандыққа шығуға көндіруге тырысады. Соня Еленаға жылдар бойы Астровты сүйгенін, бірақ ол оның сезімін байқамайтынын айтады. Елена Астровтан Соняға деген сезімдері туралы сұрап, оның Соняға ғашық екенін білуге келіседі. Соня қуанып, бірақ белгісіздіктің білуден жақсырақ па екеніне ойланады. Елена Астровтан Соняға деген сезімі туралы сұрағанда, ол жоқ дейді, Еленаның махаббат туралы әңгіме қозғағанының себебі – өзінің оған деген сезімін мойындауға итермелеу деп ойлайды. Астров Еленаны сүйеді, ал Ваня оларды көреді. Елена қатты ренжіп, Ванядан өзінің ықпалын қолданып, олар профессормен бірге дереу кетіп кетуіне көмектесуін сұрайды. Елена Соняға Астровтың оны сүймейтінін айтады. Серебряков отбасының қаржылық қиындықтарын шешу үшін мүлікті сатуды және түскен ақшаны тиімді инвестициялауды ұсынады, бұл айтарлықтай табыс әкеледі (және ол өзі мен Елена үшін Финляндияда вилла сатып алуға жеткілікті сома қалады деп үміттенеді). Ашуланған Ваня өзінің, Соняның және анасының қайда тұратынын сұрайды, мүліктің Соняға тиесілі екенін айтады және Серебряковтың оның жылдар бойы мүлікті басқарудағы еңбегін бағаламағанын сынап, наразылық білдіреді. Ваня профессорға қарсы ашуланып, оны өзінің сәтсіздіктері үшін кінәлайды, егер Серебряковтың тоқтатуы болмаса, ол екінші Шопенгауэр немесе Достоевский бола алатын еді деп айқайлайды. Ол анасына көмек сұрап зарлап шақырады, бірақ Мария Ваняның профессордың сөзін тыңдауын талап етеді. Серебряков Ваняны қорлайды, ол ашуланып шығып кетеді. Елена оны алып кетуді өтінеді, ал Соня әкесінен Ваня үшін жалынып, араласуын сұрайды. Серебряков Ванямен сөйлесу үшін қайтадан шығып кетеді. Сахнадан оқ атылған дыбыс естіледі, Серебряков қайта оралады, оның артынан Ваня тапаншамен қуалайды. Ол профессорға тағы да атып, бірақ қағып жібермейді. Өзін жек көріп, тапаншасын жерге лақтырады.

IV акт

Бірнеше сағаттан кейін Марина мен Телегин Серебряков пен Еленаның жоспарланған сапарын талқылайды. Ваня мен Астров кіріп келеді, Астров бұл аймақта өзі мен Ваня ғана "адамгершілігі мен мәдениеті бар адамдар" екенін, ал жылдар бойы "тар көзқарасты өмір" оларды қатыгез еткенін айтады. Ваня Астровтың морфині бар құтыны, өзін-өзі өлтіру үшін ұрлаған; Соня мен Астров оны қайтаруға көндіреді, ол ақырында қайтарады. Елена мен Серебряков қоштасады. Елена Астровпен қоштасқанда оны құшақтап, естелік ретінде оның бір қарындашын алып кетеді. Серебряков пен Ваня келісіп, бәрі бұрынғысынша болады деп уаделеседі. Сыртқы адамдар кеткен соң, Соня мен Ваня амалдарымен санасады, Мария үнқағаз оқиды, ал Марина тоқып отырады. Ваня жүрегінің ауырлығына шағымданады, ал Соня жауап ретінде өмір сүру, еңбек ету және соңғы тыныстан күту туралы айтады: "Біздің өміріміз тыныш, нәзік, мейірімді сияқты тәтті болады. Сіз өміріңізде қуаныш көрмедіңіз; бірақ күтіңіз, Ата Ваня, күтіңіз. Біз тынығамыз."

Өндірістер

Бұл пьеса 1898 жылы провинциялық театрларда шағын қойылымдарға ие болғанмен, оның метрополитендік премьерасы 1899 жылы 7 қарашада [О. С. 26 қазан 1899 ж.] Мәскеу көркемдік театрында өтті. Константин Станиславский Астровтың рөлін, ал Чеховтың болашақ әйелі Ольга Книппер Еленаның рөлін сомдады. Бастапқы сын-пикирлер оң болды, бірақ пьесаның да, қойылымның да кемшіліктеріне назар салынды. Сахналық қою және актерлік шеберлік жақсара келе, "көпшілік пьесаның ішкі мағынасын және сезімнің нюанстарын жақсырақ түсіне бастағанда", сын-пикирлер де жақсарды. «Ваня аға» Мәскеу көркемдік театрының тұрақты репертуарына енді. Пьеса британдық драматург Алан Айкборнның «Қымбат Ваня аға» пьесасы ретінде бейімделді, ол оқиғаны 1930 жылдардағы көл аймағына көшірді. Бұл бейімдеу 2011 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін Стивен Джозеф театрында көрсетілді. 2014 жылдың қаңтарында 24/6: Еврей театры компаниясы еврей және экологиялық тақырыптарды қамтитын «Тубиш-Ваня» атты заманауи бейімдеуін қойды. 2023 жылы Бродвейдегі «Ваня аға» қойылымы Манхэттендегі белгісіз лофтта 40 көрерменге арналды. Режиссері Джек Серио, ал аударма авторы Пол Шмидт болды. Актерлік құрамында: Уилл Брилл – Астров, Джулия Чан – Елена, Дэвид Кромер – Ваня, Уилл Даггер – Телегин, Марин Ирландия – Соня, Билл Ирвин – Серебряков (Томас Джей Райанмен ауыстырылды), Вирджиния Уинг – Марина, Энн Макдонау – Мария және Нейтан Малин – Ефим рөлін сомдады. Бродвейде «Ваня аға» рөлін орындаған актерлердің қатарында Ральф Ричардсон, Николь Уильямсон, Том Куртенэй және Дерек Джакоби бар. 2024 жылдың сәуір айында Лила Нойгебауэр режиссерлігімен Линкольн орталығы театрында «Ваня аға» қойылымы Бродвей сахнасында қойылады. Орындаушылар қатарында: Стив Карелл – Ваня аға, Эллисон Пилл – Соня, Уильям Джексон Харпер – Астров, Альфред Молина – Александр Серабряков, Аника Нони Роуз – Елена, Джонатан Хадари – Телегин/"Вафли", Джейн Хоудишель – Ана Воиницкая және Миа Катигбак – Марина рөлін сомдайды. «Ваня аға» пьесасының есімді сахналық қойылымдарында Майкл Редгрейв, Пол Скофилд, Питер О’Тул, Альберт Финни, Франшот Тоун, Кейт Бланшетт, Питер Динклейдж, Джаки Уивер, Энтони Шер, Ян МакКеллен, Ричард Армитаж, Саймон Рассел Бил, Уильям Херт, Джордж С. Скотт, Дональд Синден, Майкл Гэмбон, Тревор Ив және Лоренс Оливье де өнер көрсеткен.

1992 жылы Вест-Энд қойылымы

Жыл Сыйлық санаты Тұңғыш көрсетілгендер Нәтиже 1992 Лоуренс Оливье сыйлығы Ең үздік қайта қойылым Ең үздік актер Ян МакКеллен Ең үздік актриса Джанет МакТир Екінші рөздегі ең үздік актриса Лесли Шарп Пьесаның ең үздік режиссері Шон Матиас

2000 жылғы Бродвей қойылымы

Жыл Сыйлық санаты Номинация Нәтиже 2000 Тони сыйлығы Ойындағы ең үздік қосалқы актриса Эми Райан Ең үздік сахналық безендіру Тони Уолтон Драмалық үстел сыйлығы Ойынды жаңғыртудың ең көрнектісі Ойындағы ең үздік актер Дерек Джейкоби Ойындағы ең үздік қосалқы актер Брайан Мюррей Ойынды ең үздік режиссуралауы Майкл Майер Ойынның ең үздік безендіруі Тони Уолтон Драмалық лига сыйлығы Жаңғыртудың ең көрнекті өндірісі Сыртқы сыншылар шеңбері сыйлығы Ойынды жаңғыртудың ең көрнектісі Ойындағы ең үздік актер Дерек Джейкоби Ойындағы ең үздік актриса Лора Линни

2003 жылы Вест-Энд қойылымы

Жыл Сыйлық санаты Тұңғыш көрсетілгендер Нәтиже 2003 Лоуренс Оливье сыйлығы Ең үздік қайта қойылым Ең үздік актер Саймон Расселл Бил Ең үздік актриса Эмили Уотсон Ең үздік режиссер Сэм Мендес

2024 жылы Вест-Энд өндірісі

Жыл Сыйлық санаты Тұңғыш атылғандар Нәтиже 2024 Лоуренс Оливье сыйлығы Ең үздік қайта қойылым Ең үздік актер Эндрю Скотт

2024 жылғы Бродвей қойылымы

Жыл Сыйлық санаты Номинация Нәтиже 2024 Драма Лигасы сыйлығы Пьесаның қайта қойылуының ең үздік нұсқасы Көрнекті өнер көрсетуі Стив Карелл Уильям Джексон Харпер Пьесаны ең үздік режиссуралауы Лила Нойгебауэр Тони сыйлығы Пьесадағы ең үздік актер Уильям Джексон Харпер