Кіріспе

Николай Гогольдің "Портрет" әңгімесі – орыс жазушысы Николай Гогольдің 1835 жылы "Арабскілер" жинағында жарияланған әңгімесі. Бұл Гогольдің ең құбылмалы және шайтандық туындыларының бірі, ол "Иоанн кешінде" және "Вий" сияқты оның бұрынғы жұмыстарына ишара жасайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Портрет" – жас және кедей суретші Андрей Петрович Чартковтың бір сурет дүкенінде қорқынышпен шынайы суретті кездестіріп, оны сатып алуға мәжбүр болған хикаясы. Сурет – сиқырлы және оған өзінің талантына сүйене отырып әлемде өз жолын табу үшін күресу, немесе сиқырлы суреттің көмегімен кепілдік берілген байлық пен атақ-даңққа ие болу мүмкіндігін ұсынады. Ол байлықты және атақты таңдайды, бірақ басқа суретші салған, "таза, кемшіліксіз, келіндей әдемі" суретті көріп, қате таңдау жасағанын түсінеді. Соңында ол ауырып, қызбадан қайтыс болады.

I бөлім

Әңгіменің бірінші бөлігі XIX ғасырдағы Санкт-Петербургте өтеді және ақшасы жоқ, бірақ талантты жас суретші Андрей Петрович Чартковтың оқиғасын баяндайды. Бір күні Чартков ескі сурет дүкеніне тап болады, онда ол қарт адамның керемет тірідей портретін көреді, оның көздері «портреттен тысқары қарап тұрғандай, оның үйлесімділігін олардың ерекше тіршілігімен бұзып жатқандай» көрінеді. Түсіндіріле алмайтын бір қылықпен Чартков өзінің соңғы ақшасын портретті сатып алуға жұмсайды, ал сурет дүкенінің иесі одан құтылуға қуанышты. Чартков өзінің қарапайым пәтеріне оралып, суретті іліп қояды, бірақ қарттың қадалулы қарауынан қатты мазаланады, сондықтан ұйықтамас бұрын төсек жамылғысымен жабады. Сол түні Чартков портреттегі қарттың тіріліп, ақшалы қаппен портреттен шығып кеткенін түсінеді. Екі рет оянып, әлі де түс көріп жатқанын түсінеді, бірақ үшінші рет шын мәнінде оянады және портреттің қимылы мен ақшасының жоқ екенін біледі. Дегенмен, оған «түс ішінде қорқынышты шындық фрагменті болғандай» сезіледі. Көп ұзамай Чартковтың үй иесі полиция инспекторымен бірге келіп, жалға алу ақысын талап етеді. Чартков не істеу керектігін білмейді, бірақ инспектор абайсызда портреттің жақтауын бұзып, мың алтын монетадан тұратын қалта ашылады. Әңгімесіне келген Чартков қарызын төлеп, жаңа байлығымен аяқтайтын жобалар туралы үлкен жоспарлар жасауға кіріседі, өзінің бұрынғы ұстазының «әр жұмысты ойлап қарауды» және талантын дамытуды, ал уақыттың «модалы» стильдерін елемеуді еске түсіреді. Алайда, Чартковтың жоспарлары тез арада күлге айналады, оның орнына ол байлығын сәнді заттар мен газеттегі жарнамаға жұмсайды. Көп ұзамай ол Невский проспектідегі жаңа пәтерінде жарнама арқылы келген клиенттерді қабылдайды. Басында Чартков ұстазының кеңесімен, суреттерді өз стилінде салуға тырысады, бірақ клиенттерін қуанту үшін көп ұзамай «модалы» стильдерге көшеді. «Есік қоңырауы үнемі соғып тұрса да», оның өнері құрғап, ол «жасалған түстердің жалпы схемасына» жүгінеді. Оның аты таралады, оған көптеген мақтаулар мен зор байлық төгіледі, бірақ баяндаушы былай дейді: «Бейнелеу оған лайық емес, бірақ оны ұрлаған адамға ләззат сыйлай алмайды». Көп жылдар өтеді, және Чартковтың абыройы соншалықты жоғарылайды, ол Өнер академиясы тағы бір белгілі суретшінің жұмысын қарауды сұрайды, ол өмірін Италияда өнерді зерттеуге арнады. Чартков галереяға келгенде, ол суретті «таза, мінсіз, келіндей әдемі» деп сипаттайды. Бұл суретшінің жұмысында Чартков өзінен не қалып қойғанын түсінеді және қатты әсерленіп, жылап, галереядан қашып кетеді. Үйінде, студиясында, Чартков өзінің бұрынғы талантын қайта жаңғыртуға тырысады, бірақ сәтсіздікке ұшырайды, ашуға бой алдырып, қарттың портретінен құтылып, «өнердің ең жақсы туындыларын» сатып алып, оларды үйіне әкеліп, жыртып тастайды. Оның ақылсыздығы ақырында физикалық ауруға айналады, және Чартков қайтыс болады, соңғы деміне дейін қорқынышты портреттің естеліктерімен мазаланады.

ІІ бөлім

"Портрет" романының екінші жартысы бірінші бөлімдегі оқиғалардан бірнеше жыл өткен соң, ескі дворян үйінде өткен өнер аукционымен ашылады. Аукцион барысында жас жігіт пайда болып, осы портретке басқалардан гөрі құқығы артық екенін мәлімдейді. Ол дереу көрермендерге өзінің әңгімесін айта бастайды. Оның әкесі Санкт-Петербургтің шаршаған, күлгіндей бозғылт бөлігінде суретшілікпен айналысқан, сонымен қатар бір есімсіз қарыз берушінің де мекені болған. Бұл қарыз берушіге "кімге болса да, қанша сома болса да" қарыз беруге болатыны туралы әңгіме тараған, бірақ одан қарыз алғандардың бәріне де таңғажайып және қорқынышты оқиғалар орын алып келген. Оның клиенттері бұрынғы мінездеріне қайшы келетін қасиеттерге ие болған: бір салмақты адам маскүнемге айналған, ал бір жақсы жас дворян әйеліне қатысты зорлық-зомбылық көрсеткен. Көптеген клиенттері ерте қайтыс болған. Бір күні қарыз беруші суретшіге келіп, өзінің портретын салуын сұрайды, суретші осындай ерекше нысанды суретке түсіру мүмкіндігіне риза болады. Алайда, ол қарыз берушінің көзін салуды бастағанда, "жан дүниесінде қатты теріс сезім пайда болды" және одан әрі салудан бас тартады. Қарыз беруші оны аяқтауға көндіруге тырысса да, суретші өз қаулысында тұрады, ал қарыз беруші көп ұзамай қайтыс болады, портретті суретшіге қалдырады. Суретшінің өмірінде түсіндіріле алмайтын оқиғалар басталады. Ол шәкірттерінің біріне (кейіннен жас Чартков екені белгілі болады) қызғанышпен қарайды, оның жолына тосқауыл қоюға тырысады, ашуға беріліп, балаларын қуады және әйеліне соққы беруге жақымдайды. Өтемақы ретінде суретші портретті өртеп жіберуге тырысады, бірақ досы оны тоқтатып, суретті өзіне алып кетеді. Оның зұлымдығын көріп, досы портретті өзінің жүргеніне береді, ол оны өнер коллекционеріне сатады, ол оны тағы бір адамға сатады, соңында портреттің із-түсі бітіп кетеді. Суретші осы жаман өнер туындысы үшін өте үлкен өкініш сезінеді және ұлына оны іздеп тауып, жоюға уәде алуға мәжбүрлейді. Осы себепті жас жігіт өнер аукционына келген. Алайда, ол әңгімесін аяқтағаннан кейін, көрермендер портретті қарауға бұрылғанда, оның жоқ екенін байқайды: біреу оны жас жігіттің әңгімесін тыңдап жатқанда алып кеткен болуы керек. Олар оны мүлде көрген-көрмегендерін ойлайды.

Әсерлер

Гогольдің ықпалы батыс көздерінен бастау алады деген пікір бар. Оның «шайтандық Kunstlernovelle» сюжетінің көп бөлігі Е.Т.А. Гофман, Эдгар Аллан По, Чарльз Роберт Матурин немесе Вашингтон Ирвинг сияқты батыс авторларының туындыларынан алынған сияқты көрінеді. Автор Ева Гудмундсдоттир По мен Гогольді салыстырып, екеуін де фантастикалық жанрға жатқызады. Вашингтон Ирвинг, Э.Т.А. Гофман және Чарльз Роберт Матуриннің де Гогольге әсер еткені айтылады. Бұл оны кең әдеби дәстүрге қосады және Батыста жасалған туындылармен байланыстырады.

Тақырыптар

Саймон Карлинский «Портретті» Гогольдің Санкт-Петербург әңгімелерінің ең консервативтік және көркемдік тұрғыдан ең әсерсіз туындысы деп атады. Бұл әңгімелердегі әдеттегі юмордан гөрі көркемдік құндылыққа басымдық берілетін жалпы үрдіске сәйкес келеді. Мұндай айырмашылықтың себебін түсіндіру арқылы туындының мәнділігін арттыруға тырысады. Ол жоғары мәнділікке ұмтылып, комиксті және повестьтік полифонияны құрбан етеді, бірақ кейін мұндай шектен шығудың қажетсіз екенін түсінеді. Ол басқа әңгімелердегі комикалық элементтің оқырман үшін оларды тартымды және қолжетімді ететінін жақсы біледі, ал осы маңызды бөлікті жоғалту туындының жақындық сезімін және оқырмандардың қызығуын тудырмайды. Сонымен қатар, Иннокентий Анненский бұл Гогольдің ең дәстүрлі әңгімесі деген пікірмен келіседі. Оның сөзіне сүйенсек, Гоголь бұл әңгімені екі рет жазып, өзінің басқа туындыларына қарағанда оған көбірек көңіл бөлген. Әңгіменің басты тақырыбы – ақшаның өнерге тигізетін жемқорлық әсерін көрсету. Бұл 1830-шы жылдардағы орыс жазушыларының бұрынғы аристократиялық демеушілік жүйесін ығыстырған, дамып келе жатқан нарықтық экономика жағдайында мәдениеттің құлдырауы туралы алаңдаушылығын көрсетеді. Роберт Магуайр атап өткендей, Чартков «өзін толығымен ақшаға айналдырады, ал ақшаны жұмсау арқылы өзінен де айырылады. Ақшасы біткенде, ол да жоғалады». Бұл әңгіменің екі маңызды тақырыбына нұсқайды: ақшаның жемқорлығы және шындыққа қатысты иллюзияның жойылуы. Чартковтың картиналары – «иллюзияның иллюзиясы, өйткені өмір өнерді еліктейді, ал өнер өз кезегінде өмірді еліктейді, ол жасаған әрбір позданың бір нұсқасына айналады».

Петербург мәтіндерімен байланысы

"Портрет" туындысында Гоголь өзінің дәстүрлі жазу стилінен біршама ауытқып кетеді; ол әзіл-қалжың, тіпті абсурдты стильді емес, өзге туындыларында сирек кездесетін, терең мағыналы үнмен жазады. Бұл өзгерістің себебі – туындының мақсатында жатыр; басқа әңгімелерінде де маңызды мәселелер көтерілгенімен, көбінесе олардың оқырмандарды күлдіретін тонмен ерекшеленсе, "Портрет" әлеуметтік сынға арналған туынды ретінде жазылған. Бұл туынды "Арабеск" атты әңгімелер жинағында жарық көрді; "Портреттан" басқа, "Арабеск" жинағында "Жындының күнделігі" сияқты қараңғы туындылар да бар. Ғалымдар 1800 жылдардың ортасы мен соңындағы қоғамның кемшіліктерін көрсететін әдеби туындыларды ("Арабеск" сияқты) "Петербург мәтіндері" деп топтастырады. Достоевский мұндай мәтіндердің ең ықпалды авторы саналады, бірақ Гоголь сияқты тағы көптеген жазушылар осы бағытта еңбек еткен. Гогольдің Санкт-Петербургтің нағыз бейнесін және қаланың (дегенмен, елдің де) уытты атмосферасын көрсететін әңгімелер жазуға тырысуының себебі – ол өзі сол қалада тұрғандығында. Ол қысқа мерзімге үкіметтік кеңседе қызмет етіп, әріптестері арасындағы "әлеуметтік қарым-қатынастың толыққанды жоқтығына" таңырқаған. Гоголь мемлекеттік қызметте мансапты ғана көздеуге құмар жұмысшылардың қатысын жақтырмады және осы наразылығын туындылары арқылы жеткізді: Андрей бейнесін ол ашкөздік пен еңбек етпей-ақ байлыққа қол жеткізудің зиянын көрсету үшін пайдаланды. "Арабеск" жинағында алғаш жарияланған бұл әңгіме сыншылар тарапынан жағымсыз қабылданды, сондықтан Гоголь 1842 жылғы басылымға дайындалып, туындыны қайта жұмыстады. Саймон Карлинский туындының екінші нұсқасы, өзгеше эпилогымен, туындының мазмұнына сәйкес келетінін айтады, бірақ бұл туынды "маңызды әлеуметтік мәселені терең зерттегенімен", "ең үлкен мистикалық Антихрист концепциясын" бейнелеуге жасалған тырысқана сәйкес келмейді.

Мұра

Гогольдің шығармалары кейінгі әдебиетке зор әсер етті. Адриан Ваннер Гарри Штайнгарттың «Шайлок Невадада» атты туындысы «Портрет» шығармасының қазіргі заманғы жаңа өңделуі екенін жазады. «Невададағы Шайлоктың» негізгі сюжеті «Портрет» сюжетімен үндес. Санкт-Петербург қаласындағы бай адам суретшіні өзінің портретын салуға шақырады, себебі ол өнереде мәңгілікке қалуды армандайды. Кейбір сыншылар «Портретте» юмор жетіспейді деп санайды, ал Адриан Ваннер Штайнгарт әңгімені қайта жазу арқылы өзінің туындысын «гогольдеуге» тырысқандығын айтады.

Бейімделулер

Ладислав Старевичтің 1915 жылғы үнсіз фильмі. Оқиға 1980 жылы Миечислав Вайнбергтің "Портрет" операсының негізі болды. 2002 жылы бұл оқиға BBC Radio 4 комедиялық сериясы "Үш Иван, екі тәте және пальто" аясында BBC Radio үшін "Сырлы портрет" деген атаумен бейімделді, және онда Стивен Мур басты рөлде ойнады. Бұл бейімделу Чартковтың суреттегі кескінге үлкен мақтанмен қарсы тұрып, қорқынышты құн төлеуімен аяқталады.