Кіріспе

Грек ақыны және журналисі (1863–1933)

Константинос Петру Кавафис (Κωνσταντίνος Πέτρου Καβάφης; 29 сәуір (17 сәуір, ескі стиль), 1863 – 29 сәуір 1933), әсіресе ағылшын тілінде Константин П. Кавафи деп танымал және көбінесе C. P. Кавафи (/k//ə/'/v//æ//f//i/) ретінде жарияланған, Александрия қаласынан шыққан грек ақыны, журналисі және мемлекеттік қызметкері. Қазіргі грек әдебиетінің маңызды тұлғасы, кейде ХХ ғасырдың ең көрнекті грек ақыны деп есептеледі. Оның туындылары мен ерекше жеке стилі оған грек поэзиясына ғана емес, жалпы батыс поэзиясына да үлкен үлес қосушылардың қатарында орын берді. Кавафидің поэзиялық жинағы 154 өлеңнен тұрады, ал ондаған өлеңдері аяқталмаған немесе эскиздер күйінде болғандықтан, көп уақыт өткен соң ғана жарияланды. Ол өзінің еңбектерін кітап түрінде жариялаудан үнемі бас тартты, оларды жергілікті газеттер мен журналдар арқылы таратуды немесе тіпті өзі басып, қызығушылық білдіретін адамдарға таратып берді. Оның ең маңызды өлеңдері қырық жасқа толғаннан кейін жазылған және оның өлімінен екі жыл өткен соң жарияланды. Кавафидің шығармалары көптеген тілдерге бірнеше рет аударылған. Оның досы, романист және әдеби сыншы Э. М. Форстер 1923 жылы оның өлеңдерін ағылшын тілінде сөйлейтін әлемге алғаш рет таныстырды; ол оны "Ақын" деп атап, оны "салалы шляпа киген грек джентльмені, ғаламға сәл бұрышта қозғалмай тұрғандай" деп сипаттады. Бір аудармашы айтқандай, оның туындылары "тарихи және эротикалық сезімдерді бірлігінде ұстайды".

Өмірбаян

Кавафи 1863 жылы Александрияда (сол кезде Осман Египеті) дүниеге келді, оның грек ата-анасы 1855 жылы осы қалаға қоныстанған. Ол Александрияның грек православие шіркеуінде крещениеден өтті және алты үлкен ағасы болды. Константинопольдің (қазіргі Стамбул) Фанариот грек қауымынан шыққан оның әкесі Петрос Иоаннис (Πέτρος Ἰωάννης) аталды, сондықтан оның есімінде Петру аталық есімі (GEN) бар, ал анасы Хариклея (Χαρίκλεια; туғандағы тегі Георгаки Фотиадес, Γεωργάκη Φωτιάδη) болды. Әкесі бұрын Англияда тұрған, грек және британдық азаматтығын алған, табысты саудагер еді. 1870 жылы әкесінің күрт қайтысынан кейін екі жыл өткен соң, Кавафи отбасымен бірге Англияға, Ливерпуль мен Лондон қалаларында тұрып, көшті. 1876 жылы отбасы 1873 жылғы Ұзақ депрессия салдарынан қаржылық қиындықтарға тап болды, бизнесі таратылғаннан кейін 1877 жылы Александрияға қайтып келді. Кавафи грек "Гермес" колледжінде оқыды, онда ол алғашқы жақын достарын тапты және он сегіз жасында өзінің тарихи сөздігін жазуды бастады. 1922 жылы Кавафи Қоғамдық жұмыстар департаментіндегі жоғары лауазымын тастап, бұл әрекетін өзін босату деп сипаттап, поэзиялық шығармасын аяқтауға белсенді кірісті. 1926 жылы грек мемлекеті Кавафиге грек әдебиетіне қосқан үлесі үшін Феникс орденінің күміс медалімен марапаттады. 1966 жылы Дэвид Хокни Кавафи өлеңдерінің таңдамасын бейнелеу үшін бірнеше гравюра жасады, соның ішінде "Шұғыл емес ауылда" өлеңін де суреттеді.

Жұмыс

Кавафьидің толық әдеби мұрасы оның поэтикалық канонын құрайтын 154 өлеңін қамтиды; оның 75 жарияланбаған немесе "жасырын" өлеңдері, олар оның мұрағатында немесе достарының қолында табылды және 1968 жылға дейін жарияланбады; оның 37 қабылданбаған өлеңдері, ол жариялаған, бірақ кейіннен бас тартқан; оның мұрағатында аяқталмаған 30 толық емес өлеңдері; сондай-ақ көптеген басқа прозалық өлеңдер, эсселер мен хаттар. Ақынның нұсқауына сәйкес, оның өлеңдері үш санатқа бөлінеді: тарихи, философиялық және гедонистік немесе сезімтал. Кавафи поэзиясының әрбір жолын ұқыптап, жетілдіруге ұмтылды. Оның жетілген стилі – еркін иамбтық форма, яғни өлеңдерде рифма сирек кездеседі және әдетте 10-дан 17 буыннан тұрады. Оның өлеңдерінде рифманың болуы көбінесе иронияны білдіреді. Кавафи тақырыптарын жеке тәжірибеден, сондай-ақ тарихты терең және кең білуден, әсіресе эллинистік дәуірден алды. Оның көптеген өлеңдері тарихи, немесе сырттай тарихи, немесе дәл, бірақ ерекше тарихи сипатта болады. Кавафьидің ең маңызды туындыларының бірі – 1904 жылы жазған "Барбарийлерді күту" поэмасы. Поэма құлдырап бара жатқан қала-мемлекетті сипаттаумен басталады, оның халқы мен заң шығарушылары варварлардың келуін күтеді. Түн түскенде, варварлар әлі келмейді. Өлеңнің соңында: "Барбарийлерсіз біз не боламыз? Бұл адамдар біршама шешім болды". Бұл поэма Дино Буззатидің "Татар даласы" (1940), Жюльен Грактың "Қарсы жағалау" (1951) және Ж.М. Кутзидің "Барбарийлерді күту" (1980) сияқты әдеби туындыларға әсер етті. 1911 жылы Кавафи "Итака" атты өлеңін жазды, ол көбінесе Гомердің "Одиссеясында" суреттелген Одиссейдің туған жеріне қайта оралу сапарынан (ностос) шабыттандырылған. Өлеңнің тақырыбы – өмір саяхатын тудыратын мақсат: "Итаканы әрдайым есіңде сақта. / Сол жерге жету – сенің тағдырың". Саяхатшы үмітпен жолға шығуы керек, және соңында Итаканың сенің үшін берерлік байлығы қалмағанын көруің мүмкін, бірақ "Итака сені керемет саяхатқа шақырды". Кавафидің барлық туындылары грек тілінде жазылған, алайда оның поэзиясы 1935 жылы Геракл Апостолидис (Ренос Апостолидистің әкесі) алғашқы антологиясын шығарғанға дейін Грецияда танылмаған және бағаланбаған қалды. Оның ерекше стилі мен тілі (катарэвуза мен демотикалық гректің қоспасы) өз дәуірінің ең ұлы ақыны Костис Паламас пен оның демотикалық гректің ең қарапайым түрін жақтаған ізбасарларының сынына ұшырады. Ол метафораларды қарапайым қолдануымен, тарихи бейнелерді шебер пайдалануымен және эстетикалық кемелділігімен танымал. Осы қасиеттері мен басқалары оған Батыс әлемінің әдеби пантеонында берік орын берді.

Тарихи өлеңдер

Кавафи атақты тарихи тұлғалар мен қарапайым адамдар туралы оннан астам тарихи өлеңдер жазды. Ол негізінен Эллиндік дәуірден, әсіресе Александрияға назар аударғаннан шабыт алды. Басқа өлеңдер грек-рим және Византия дәуірлерінен бастау алады. Мифологиялық сілтемелер де кездеседі. Таңдалған кезеңдер көбінесе құлдырау мен ыдырау дәуірлері (мысалы, троялықтар); оның кейіпкерлері соңғы аяққа жетіп, жолы таусылады. Оның тарихи өлеңдері: "Птолемейлердің даңқы", "Спартада", "Лакедемондықтардың патшасы, кел", "Бірінші қадам", "Б.з.д. 200 жылы", "Егер олар осыған мән бергенде", "Селеукидтің наразылығы", "Теодот", "Александрия патшалары", "Александрияда, б.з.д. 31", "Құдай Антонийді тастап кетті", "Кіші Азияның бір қалашығында", "Кесарион", "Батыс Ливияның билеушісі", "Еврейлер туралы (б.з. 50)", "Еврионның қабірі", "Ланис қабірі", "Мирес: Александрия, б.з. 340", "Қауіпті нәрселер", "Атақты философ мектебінен", "Серапиум діни қызметкері", "Клейттың ауруы", "Егер шын мәнінде өлген болса", "Атир айында", "Игнатийдің қабірі", "610 жылы 29 жасында қайтыс болған Аммоннан", "Эмилиан Монаэ", "Александриялық, б.з. 628-655", "Шіркеуде", "Таңғы теңіз" (оның өлімінде Александрия туралы бірнеше өлеңдер аяқталмай қалды).

Гомоэротикалық өлеңдер

Кавафидің сезімтал өлеңдері бір жынысты махаббаттың лирикасымен және эмоциясымен толы, олар еске түсіру мен есте сақтау арқылы туындайды. Өткен және бұрынғы оқиғалар, кейде болашаққа деген үміттер де Кавафидің осы өлеңдерді жазуға шабыттандырған. Ақын Джордж Калогерис атап өткендей:
Ол, әдетте, бүгінде эротикалық өлеңдерімен танымал, онда оның өлеңдеріндегі Александрия жастары грек антологиясынан тікелей шығып, оларды осал қылып, көбінесе кедейлікте ұстайтын, бірақ олардың әдемі денелерін сол грек мөлдірлігіне қоршаған, көбінесе қабылдамайтын әлемге қадам басқандай көрінеді. Оның өлеңдерінің тақырыптары тіпті ең қарапайым сызбада да тартымды сұлулыққа ие: өмір бойы есте қалатын гомоэротикалық бір түндік кездесу, ескерілмеген болжам, өзін-өзі жоюға бейім талантты жас, императорлық бейнедегі жарыққа нұсқау беретін кездейсоқ сөз.

Философиялық өлеңдер

Оларды сондай-ақ нұсқаулық өлеңдер деп атайды, олар ақындарға кеңес беретін өлеңдерге және оқшаулану (мысалы, "Қабырғалар"), борыш (мысалы, "Термопилалар") және адамның қадір-қасиеті (мысалы, "Құдай Антонийді тастап кетті") сияқты басқа жағдайларды бейнелейтін өлеңдерге бөлінеді. "Термопила" поэмасы 300 спартандық және олардың одақтастары жеңіліске ұшыратынын білгенімен, парсылардың көп санды әскеріне қарсы күрескен тарихи Термопила шайқасын еске түсіреді. Өмірімізде басшылыққа алуға тиіс қағидалар бар, ал Термопила – борыштың алқабы. Біз жеңіліс мүмкін екенін білсек те, сонда да күресіп жатырмыз. (Соңында сатқын Эфиалтес пайда болып, парсыларды құпия жолмен жетектеп әкеледі). "Б.з.д. 200 жылы" атты тағы бір өлеңінде, ол Граник шайқасынан кейін Афинаға Александрдың сыйлаған нәрсесі туралы "Филипптің ұлы Александр және лакедемондықтардан басқа гректер" деген тарихи эпиграммаға түсініктеме береді. Кавафи эллинистік дәуір мен идеяны жоғары бағалап, эллинизм туралы тарыз ойлар мен жергілікті көзқарастарды айыптайды. Дегенмен, басқа өлеңдерінде оның ұстанымы классикалық идеал мен эллинистік дәуір арасындағы екіұштылықты көрсетеді (кейде ол құлдыраушылық тонмен сипатталады). Тағы бір өлең – Самостан шыққан грек саудагерінің жерлеу сөзі, ол Үндістанда құлдыққа сатылып, Ганг өзенінің жағасында қайтыс болады: ол байлыққа құмарлығынан өкініп, оны алысқа жүзіп, "толығымен варварлар арасында" аяқтады, туған жеріне деген терең сағынышын және "Аидта гректермен оралымда болсам" деп өлу тілегін білдіреді.

Мұражай

Александриядағы Кавафидің пәтері Лепсиус көшесінде орналасқан. Пәтер мұражайға айналғаннан кейін, ақынның құрметіне бұл көше Кавафи көшесі деп аталды. Мұражай 1992 жылы ғалым Костис Москофтың бастамасымен құрылды. Ол 1998 жылға дейін Каирдегі Грекия елшілігінің мәдени атташесі қызметін атқарды.

Фильмде

Шотланд әнші-күйші Донован 1970 жылы түсірілген "Океан бар" фильмінде Кавафидің өлеңдерінің бірін пайдаланған. "Кавафи", бастапқыда "Кавафис" деп аталған, 1996 жылы Янис Смарагдис режиссерлік еткен, Димитрис Каталифос түскен және Вангелис музыка салған, ақынның өміріне арналған марапатқа ие болған фильм. Грек режиссері Стелиос Хараламбопулос 2006 жылы түсірген "Фернандо Пессоа Константин Кавафимен кездескен түні" атты деректі фильмінде Кавафидің португал ақыны Фернандо Пессоамен Атлантика мұхитындағы кемеде кездескенін көрсетеді.

Әндер

The Weddings Parties Anything әні "The Afternoon Sun" сол аттас Кавафи өлеңіне негізделген. Канадалық ақын және әнші-күйші Леонард Коэн Кавафидің "Құдай Антонийді тастап кетті" өлеңін, Марк Антонийдің Александрия қаласы мен империясын жоғалту оқиғасын негізге алды және одан "Александраны тастап кету" әнін жасады, ол сүйіктісінен айырылу туралы.

Басқа сілтемелер

Фрэнк Х. Т. Родстың 1995 жылы Корнелл университетінде айтқан соңғы бітіру сөзі Кавафидің "Итака" поэмасына негізделген еді.