Кіріспе

Қазіргі грек тілінің бұрынғы беделді түрі – Катаревуса (Καθαρεύουσα, сөзбе-сөз "тілді тазартатын") – 18-шы ғасырдың соңында әдеби тіл ретінде және Ежелгі грек тілі мен сол кездегі халықтық грек тілі – Демотика арасындағы келісім ретінде құрылған Қазіргі грек тілінің консервативті түрі. Бастапқыда ол әдеби және ресми мақсаттарда кеңінен қолданылған, бірақ күнделікті тілде сирек қолданылды. 20-шы ғасырда ресми және формалды мақсаттар үшін оны пайдалану жиіледі, бірақ 1976 жылы білім министрі Георгиос Раллис Демотиканы Грекияның ресми тілі деп жариялап, ал 1982 жылы премьер-министр Андреас Папандреу Демотика мен Катаревуса үшін политондық жазу жүйесін жойды. Катаревусаны зиялы және революциялық лидер Адамантиос Кораис (1748–1833) ойлап тапты. Монпелье университетін бітірген Кораис өмірінің көп бөлігін Парижде эмиграцияда өткізді. Классикалық ғалым ретінде, ол қазіргі грек әдебиетінің негізін қалаушы және грек ағартушылығының маңызды тұлғасы болды. Грек қоғамына Византия мен одан кейінгі әсерге наразы болған ол дін қызметкерлерін және олардың Осман империясына деген ықыласын қатаң сынады. Білім – гректердің азаттығына қол жеткізудің алғышарты деп санайтын. Катаревусаның мақсатының бірі – "архаистер" (көне грек тіліне толық оралуды талап еткендер) мен "модернистер" арасындағы тартысқа келісімді шешім табу болды.

Тарих

Катаревуза салыстырмалы түрде жақында енгізілгенімен, грек тілінің консервативті әдеби нұсқасы туралы түсінік койне гректің дәуірінде қалыптасқан. Атик әдеби тілі мен үнемі дамитын ауызша койне арасында диглоссияға бейімділік болды, ол ақырында демотикалық грек тіліне айналды. Орта ғасырлық грек мәтіндері мен Византия империясының құжаттары көбінесе консервативті әдеби грек тілінде жазылған. 13 ғасырға дейінгі халық тілінде жазылған мәтіндердің мысалдары өте сирек. Катаревузаның құрылуы – грек тілінің консервативті түрін ресми түрде жариялау және стандарттау болды деп айтуға болады, ол бұрыннан бар еді. Катаревуза термині алғаш рет 1796 жылы грек ғалымы Никефор Теотокистің еңбегінде қолданылған. Катаревуза грек ғалымдарының ресми қызметі деп саналған іс-әрекеттерінде және қоғамдық құжаттарда кеңінен қолданылды. Катаревуза атауы грек тілінің таза түрін білдіреді, ол сыртқы ықпалдарсыз ежелгі грек тілінен дамыған болуы мүмкін, ал қазіргі мағынасында бұл сөз "формальды тіл" дегенді білдіреді. Кейінірек Катаревуза ресми және формальды мақсаттарда (саясат, хаттар, ресми құжаттар, жаңалықтар) қолданылды, ал демотикалық грек (δημοτική, димотики) немесе халық тілі – күнделікті қолданыста болды. Бұл диглоссиялық жағдай тудырды, онда грек халқының көп бөлігі Катаревузаға сәйкес келмеген жағдайда қоғамдық өмірден және білім беруден шеттетілді. 1976 жылы демотикалық тіл ресми тіл деп жарияланды, ал 1982 жылы Андреас Папандреу политондық жазу жүйесін жойды. 20 ғасырдың соңына қарай Катаревузаның толыққанды түрі ескірген. Катаревузаның сөздік қорының көп бөлігі және грамматикалық, синтаксистік ережелері демотикалық тілге әсер етті, сондықтан бұл жобаның маңыздылығы бүгінгі тілге көрінетін үлес қосты. Қазіргі грек тілі – 19 ғасырдағы дәстүрлі Катаревуза мен түпнұсқа демотикалық тілдің үйлесімі деп айтуға болады, сондай-ақ койне гректің институционалдық үлесі де бар. Катаревузаның кейінгі үлестерінің бірі – басқа тілдерден тікелей сөздерді қабылдаудың орнына, "газет", "полиция", "автомобиль", "ұшақ" және "телевизор" сияқты бұрын болмаған ұғымдар мен заттарды сипаттау үшін классикалық негіздегі күрделі сөздерді қолдануды ынталандыру.

Этимология

Қатаревуса (Καθαρεύουσα) – «тазалау, тазарту» деген мағына береді, катарéво (καθαρεύω) етістігінің жіксіз қазіргі уақыт формасы. (Осылайша, бұл термин ағылшын тіліндегі «катарсис» сөзімен бір түбірлі.)

Қазіргі қолданысы

Грекия шіркеуі және грек православ дәстүріндегі басқа шіркеулер де ресми хабарламаларда катарэвуса тілін қолданады.