Кіріспе

Грекиялық гуманистік ғалым Адамантиос Кораис немесе Кораис (Ἀδαμάντιος Κοραῆς; Adamantius Coraes; 27 сәуір 1748 – 6 сәуір 1833) – қазіргі грек әдебиетінің негізін қалаушы және грек Ағартушылығының маңызды тұлғасы. Оның қызметі грек тәуелсіздік соғысының жолын ашты және грек тілінің тазартылған түрі – Катаревусаның пайда болуына ықпал етті. «Британника энциклопедиясы» былай деп мәлімдейді: «Оның қазіргі грек тілі мен мәдениетіне жасаған ықпалы Дантенің итальян тіліне және Мартин Лютердің неміс тіліне тигізген ықпалымен теңестіріледі».

Өмір жолы мен көзқарасы

Корайс 1748 жылы Смирнада дүниеге келді. Оның әкесі Иоанн, Хиос тегінен шыққан, Смирнада демогеронт болды; бұл Грекия материгіндегі прокриттерге ұқсас лауазым еді, бірақ қаланың грек қауымы сайлап тағайындаған, ал Осман империясы таңбаламаған. Ол философия, сауаттылық және тіл біліміне ерекше құштарлық танытты және жастық шағында көп оқыды. Алғашқы білімін туған қаласы Смирнада алды, онда Евангелиялық грек мектебін бітірді. Мектептен кейін ол Амстердамда саудагер болып біраз уақыт тұрды, бірақ жақын арада университетте оқуға шешім қабылдады. Ежелгі грек және латын тілдерін білуден басқа, иврит, голланд, француз және ағылшын тілдерін де үйренді. Корайс 1782 жылдан 1787 жылға дейін Монпелье университетінің медицина факультетінде оқыды. 1786 жылғы дипломдық жұмысы «Pyretologiae Synopsis» деп, ал 1787 жылғы докторлық диссертациясы «Medicus Hippocraticus» деп аталды. Ол білімге деген құштарлығын одан әрі дамыту үшін Парижге сапар шекті. Мұнда ол ежелгі грек авторларын аударуға кірісіп, осы аудармалардың отыз томдық жинағын жариялады, соның арқасында ол ежелгі грек әдебиетінің алғашқы қазіргі грек филологтары мен баспагерлерінің бірі болды. 1788 жылдан кейін өмірінің көп бөлігін Парижде эмигрант ретінде өткізді. Классикалық ғалым ретінде Корайс Византияның грек қоғамына тигізген әсеріне қарсы болды және дін қызметкерлері арасындағы білімсіздік пен олардың Осман империясына бағынуын қатаң сынады, бірақ гректердің ұлттық ерекшеліктерін сақтауда Православ шіркеуінің ролін мойындады. Корайс Батыс Еуропаның ежелгі грек өркениетінің мұрагері екеніне сенді және осы мұраны білім беру арқылы қазіргі гректерге жеткізу қажет деп есептеді. Одан бөлек, ол гректерді атау үшін «Эллин» (Έλληνας) немесе «Грайк» (Γραικός) терминдерін «Ромиос» орнына қайта қолдануды жақтады, өйткені ол «Ромиос» терминін жағымсыз деп санайтын. Парижде тұрғанда ол Француз революциясына куә болды. Ол заманының революциялық және либералдық идеяларына ықпал етті. Ол Томас Джефферсонды құрметтеді және американдық мемлекет қайраткерімен саяси және философиялық ойларын бөлісті. Ағартушылық дәуірінің өкілі болған Корайс гректердің байларын Грекияда жаңа кітапханалар мен мектептер ашуға шақырды. Корайс білім берудің тәуелсіздікке ғана емес, сонымен қатар жаңадан азат болған грек мемлекеті үшін лайықты конституция құруға да көмектесетініне сенді. Ол демократиялық Грекияны көз алдына елестетіп, Периклдің алтын ғасырының даңқын қайта жаңғыртуды армандады. Корайс өзінің өмірбаянының бірінші томын жариялағаннан кейін 84 жасында Парижде қайтыс болды. 1877 жылы оның денесі Грекияға жерлену үшін жіберілді.

Жарияланымдар

Қорайдың ең маңызды және ұзаққа созылған еңбегі әдебиет саласында болды. Оның шығармаларын жариялап, оларды көпшілікке таныстырғандар Хиос аралдық саудагерлер еді. Ол осы саудагерлерге шын жүректен алғыс айтты, себебі оларсыз оның еңбектерін басып шығару қаржылық тұрғыдан мүмкін болмас еді. Осы еңбектердің ішінде грек тіліндегі Страбонның еңбегі, Марк Аврелий туралы зерттеме, Геродотқа жасаған аудармасы, «Илиада» аудармасы және оның басты әдеби туындысы – «Грек әдебиеті кітапханасы» атты он жеті томдық жинағы бар. Оның саяси жазулары 19-шы ғасырдың басында «Асма Полемистирион» («Соғыс әні») және «Сальписма Полемистирион» («Әскери шақыру») жариялануымен басталды. Бұл еңбектер Египетте француз армиясымен бірге шайқасқан грек әскерлерінің қатысуын мақтан тұтты. Бұрын ол «Адельфики Дидаскалия» еңбегі арқылы Иерусалимнің православиелік патриархын, солтүстік Африкадағы христиан халқын (діни брошюра «Патрики Дидаскалия» арқылы) «атеист» француздықтарға қарсы соғыста Осман империясын қолдауға шақырғаны үшін сынаған болатын. Керісінше, ол гректерді Османдық үстемдігіне қарсы, «ежелгі гректердің әскери қасиеттерін» иеленген француздықтармен бірге күресуге шақырды. 1803 жылы Қорай «Грекиядағы өркениеттің қазіргі жағдайы» атты баяндамасын жариялады. Бұл баяндама Парижде оқыған лекцияларына негізделген болатын және Грециядағы жаңа сауда тобының өркендеуі мен грек ағартушылығының (Диафотизм) дамуы арасындағы байланысты дәріптеді. 1805 жылы жарық көрген «Қазіргі жағдайда гректер не істеуі керек?» атты еңбегінде ол отандастарын Наполеонға қарсы, ал орыс дінтастарының ықпалынан шығаруға тырысты. Бірақ, кейіннен француз императорына деген ынтасы азайды және оны «тирандардың тираны» деп атады. Қазіргі заманғы саясаттан алшақтап, Қорай Грекия идеясын жандандыруға көп еңбек етті. Ол 1805 жылы Гомерден бастап, классикалық мәтіндердің жаңа басылымдарына арналған «Грекия кітапханасын» құрды. Келесі жиырма жылда көптеген басқа да еңбектер жарық көрді, оларға Қорай «Спонтанды ойлар» деп аталатын ұзақ алғы сөздерін қосты, онда саяси, білім беру және тілдік мәселелер бойынша өз пікірлерін білдірді. Грек халқының көп бөлігіне оның ойлары жетпесе де, ол жаңа ұлттық қозғалыстың қалыптасуына ықпал еткен интеллигенция арасында жаңа сананы қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1821 жылы грек революциясы басталғанда, ол күреске қатысуға тым қарт еді. Алайда, оның париждік үйі гректердің ақпарат алмасу орталығына, кездесулер өткізілетін жерге және қаржылық көмек көрсетілетін орынға айналды. Ол сонымен қатар революционерлерге кеңес беретін көптеген хаттар жазды. Бастапқыда Каподистрияны қолдаған ол, кейіннен оның саясатына қарсы шықты.

Дін туралы

Қорайс грек православие дінінің мүшесі болғанмен, православие шіркеуінің көптеген қағидаларын сынға алды. Ол Константинопольдің Экуменикалық Патриархатын қатал сыншы еді, оны грек тәуелсіздігіне қарсы Осман империясының қолындағы пайдалы құрал деп есептеді. Сондықтан ол Грекияның жаңадан құрылған шіркеуінің қолдаушыларының бірі болды. Ол сонымен қатар монахизмді, дін қызметкерлерінің білім деңгейінің төмендігін және "Қасиетті от" сияқты ғұрыптарды сынады. Ол діни бостандық, эмпиризм, рационализм және төзімділік принциптерін жақтады. Грек салтының кейбір метафизикалық идеалдарына қарсы шығып, грек православиесін либералдық ойлау мен басқарудың ықпалына алу үшін оны көбірек синкретикалық діни негізге бейімдеуге тырысты.

Грек тілінде

Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – қазіргі грек тілінің стандартына қосқан үлесі. Оның өмірінде гректер Жерорта теңізі аймағында және бүкіл Еуропаға кеңінен тараған еді, ал олардың сөйлеген тілі аймақ пен жергілікті дәстүрлерге байланысты көптеген шетелдік элементтерді қамтыды. Кораис көптеген мұндай шетелдік элементтерден (әсіресе түрік тілінен, сондай-ақ батыс сөздері мен тіркестерінен) тазартылған стандартты тілді ұсынды. Бұған қоса, гректер күнделікті өмірде түрліше идиомалар қолданды және стандартты қазіргі грек тілінің негізі ретінде қай диалектіні қабылдау керек екендігі туралы келісімге келмеді. Соңында, грек тілі мәселесімен айналысқан адамдар «архаистер» және қарапайым стандартты тілді жақтаушылар деп екі топқа бөлінді. Кораис бұл мәселелердің бәрі бойынша орта жолды таңдады. Ол ұсынған стандартты тілді өзіне жат немесе өте қарапайым деп санайтын элементтерден тазартты. Сонымен қатар, ол грек православие шіркеуінде қолданылатын және койне грек тіліне жақын діни тіл негізінде «кафаревуса» (қазіргі грек тілінің «тазартылған» түрі) құруды ұсынды. Бұл стандарт ақырында ғалымдар мен грек мемлекеті тарапынан қабылданды.

Грекияның конституциялық және құқықтық жүйесіне әсер етуі

Көпшілікке белгісіз, Корайс демократиядағы құқықтық жүйенің қалай жұмыс істеуі керек екені туралы ынталы көзқарастарға ие болды (бұл көзқарастар, әрине, француз ағартушылығының күшті ықпалында болды, Руссоға қарағанда Монтескьеге жақын) және грек революциясының Конституцияларына, сондай-ақ, грек революциясы аяқталғаннан кейін жасалған Конституцияға немесе Синтагмаға айтарлықтай, бірақ жанама әсер етті. Егер осы революциядан кейінгі Конституциялар әлі күнге дейін грек Конституциясының негізін құрап, грек құқықтық және сот жүйесінің басшылық принциптеріне негіз болатын философияны қалыптастырса, онда бұл мәселе маңызды. Корайс грек құқығына жасаған бұл ықпал, оның тағы бір грек зиялысымен, халықаралық деңгейде танымал заң ғалымы Н.И. Сариполоспен жеке қарым-қатынасының нәтижесі болды. Сариполос грек революциясынан кейін грек құқығының негізін қалаушысы және грек Конституциясының "авторы" атанды. Осы қарым-қатынастың және Корайс жаңа грек мемлекетінің құқықтық жүйесін қалыптастыру туралы берік және прогрессивті көзқарастарының дәлелі екі адам арасындағы ұзақ жылдарға созылған хат алмасулар болып табылады, ол грек революциясынан бұрын басталды. Бұл хаттар, осы кездегі заң шығарушы Сариполосқа ересек зиялы (Корайс) жасаған ықпалды көрсетеді және Грекия Ұлттық кітапханасының мұрағатында сақталған. 1996 жылы Афина университетінің Заң факультеті мен Конституциялық зерттеулер және мемлекеттік құқық жөніндегі Ұлттық академиясы (Афина университетіне іргелес) демеушілік еткен жобаны зерттеу барысында Заң факультетінің студенті оларды тауып, ғылыми айналымға енгізді. Содан кейін диссертация жарияланды.

Мұра

Кораис Тройзендегі үшінші Ұлттық Ассамблеяда революционерлер тарапынан "Отанның әкесі" ("Pateras tis Patridos") деп жарияланды. Кораис портреті 1978–2001 жылдарғы грек 100 драмалық банкнотаның арт жағында бейнеленген. Грекияның барлық аймақтарындағы көптеген көшелер оның құрметіне аталған, ал оның мұрағаты Хиос қаласындағы Кораис кітапханасында сақталады. "Кораис" – сонымен қатар Zante Ferries компаниясына тиесілі кеме атауы.