Кіріспе

Грек ақыны және өнер сыншысы Одиссей Элитис (Οδυσσέας Ελύτης, Одиссей Алепуделлис, Οδυσσέας Αλεπουδέλλης; 2 қараша 1911 – 18 наурыз 1996) – грек ақыны, мәдениет қайраткері, эссеші және аудармашы, Грекияда және әлемде романтикалық модернизмнің көрнекті өкілі саналады. Ол ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ең бағалы ақындардың бірі, ал оның "Axion Esti" шығармасы заманауи поэзияның ескерткіші деп есептеледі. 1979 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды.

Өмірбаян

Алепудели әулетінің ұрпақтары, олардың есімі бұрын Алепос болған және одан да ертеректе Лесбостағы революционер Лемониске байланысты болған, Панайотис Алепудели мен оның кіші інісі Трасибулос, екеуі де Лесбос аралының Панагиутас ауылындағы Каламиарис ауылында дүниеге келген, 1895 жылы Критің Ираклион қаласында сабын мен зәйтүн майын өндіретін өнеркәсіптерді құрды. 1897 жылы Панайотис Лесбос аралының Герас ауылындағы Пападостан Мария Е. Вранаға (1880-1960) үйленді. Осы одақтан және алты бауырластың соңғысы ретінде Одиссей 1911 жылғы 2 қарашаның таңында дүниеге келді. Ол отбасылық суретте теңізші киімін киіп, сол жақта бейнеленген. Кейін Алепуделилер Афинаға көшіп, әкесі сабын зауытын Пирейге орналастырды. 1918 жылы оның үлкен әпкесі және тұңғыш қызы Мирсена (1898-1918) испан тұмауынан қайтыс болды. Афинадағы үйінен жазғы демалысқа шығып, Спетсес аралындағы Санкт-Николаос ауданындағы Харамис үйінде қонақ болған кезде, 1925 жылдың жазында әкесі де пневмониядан қайтыс болды. Әкесі Панайотис Элитиске жазуға шабыт берген болуы мүмкін. Ол өлеңдер жазып, олар жарық көрмеген. 1927 жылы шаршаған Одиссейде туберкулез диагнозы қойылды. Жатақханада емделіп жатқанда ол грек поэзиясын ашығып оқыды және осы жылы Кавафиді ашты. 1928 жылы ол орта мектепті бітіріп, Афина университетінің заң факультетіне емтиханды сәтті тапсырды. Газеттерден ақын Кариятакистің өзіне-өзі қол жұмсағаны туралы хабардар болды. 1929 жылы Элит мектеп пен университет арасында демалыс алып, тек ақын болу керек екенін құпия шешті. 1930 жылы ол отбасымен бірге Мошонисеон 148 көшесіне көшіп келді. Элит заңгер болуды армандаған, бірақ соңғы емтиханға қатыспады және заңгерлік біліктілігін алмады. Ол сюрреалистер стилінде суретші болуды да армандаған, бірақ отбасы бұл идеяны тез арада жоққа шығарды. Осы кезеңде Элит наурыз айларын қоршаған айдың өзіне қолайсыз екенін байқап, өмірінің соңына дейін сақтық танытты. 1935 жылы Элит Джордж Сеферис сияқты достарының ынтасымен "Жаңа хаттар" ("Νέα Γράμματα") журналында өзінің алғашқы өлеңін жариялады. Сол жылы ол жазушы және психоаналитик Андреас Эмбирикоспен өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты, ол оған өзінің көптеген кітаптарына қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1977 жылы, досы қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, Элит олардың идеяларын негізге алған ортақ мәселелер ішінде Эмбирикосқа арналған құрмет кітабын жазды, ол "Андреас Эмбирикосқа сілтеме" деп аталды және бастапқыда Салоникидегі "Трам" баспасында жарық көрді. 1935 жылы "Жаңа хаттар" журналына кіргені қараша айында болды, ол 11-ші нөмір еді, және осы жерде оның Elytis псевдонімі орнатылды. Өзінің ерекше және түпнұсқалық стильдегі өрнегімен Элит грек поэзиясының жаңа дәуірін ашып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оны реформалауға көмектесті.

ERT бағдарламалық директоры

Ол екі рет Грекия Ұлттық радио қорының бағдарламалық директоры (1945–46 және 1953–54 жж.), Грекия Ұлттық театрының әкімшілік кеңесінің мүшесі, Грекия радио және теледидары басқармасының төрағасы, сондай-ақ Афина фестивалі жөніндегі Грекия Ұлттық туристік ұйымының консультативтік комитетінің мүшесі болды. 1960 жылы ол Бірінші мемлекеттік поэзия сыйлығымен, 1965 жылы Феникс орденімен марапатталды, ал 1975 жылы Салоники университетінің философия факультетінің құрметті докторы және Митилен қаласының құрметті азаматы атағын алды.

Саяхат

1948–1952 және 1969–1972 жылдары Парижде өмір сүрді. Ол жерде Сорбоннадағы филология және әдебиет семинарларын тыңдады және әлемдік авангардтың негізін қалаушылары (Реверди, Бретон, Тзара, Унгаретти, Матисс, Пикассо, Франсуаза Жило, Шагал, Джакометти) оны Териадтың ең сыйлы досы ретінде жақсы қарсы алды. Териад сол кезде Париждегі барлық танымал суретшілер мен философтардың (Костас Акселос, Жан-Поль Сартр, Франсуаза Жило, Рене Даумал) еңбектерін жариялап жатты. Элита мен Териадтың достығы 1939 жылы Элитаның «Бағыттар» атты алғашқы поэзия кітабы жарық көргеннен кейін нығайды. Элита да, Териад та Лесбостан шыққан және грек суретшісі Теофилосты өте жақсы көретін. Парижден бастап ол Швейцария, Англия, Италия және Испанияға сапарлады. 1948 жылы ол Женевадағы халықаралық кездесулерде, 1949 жылы Париждегі Халықаралық өнер сыншылары одағының құрылтай съезінде және 1962 жылы Римдегі «Рим мәдениеті кездесуі» іс-шарасында Грекияны өкілдік етті. 1961 жылы Мемлекеттік департаменттің шақыруымен наурыз бен маусым аралығында АҚШ-қа, Нью-Йоркке, Вашингтонға, Нью-Орлеанға, Санта-Феге, Лос-Анджелеске, Сан-Францискоға, Бостонға, Буффалоға және Чикагоға сапар жасады. Паришке Териадпен кездесіп, содан кейін Грекияға оралды. 1962 жылы Андреас Эмбирикос және Йоргос Теотокас [1905–1966] шақыруымен Кеңес Одағы арқылы Одессаға, Мәскеуге және Ленинградқа барды. Элита Евгений Евтушенконы ұнатпады, бірақ Вознесенскийді бағалады. Сол жазда ол демалысының бір бөлігін Корфу аралында, ал қалғанын Лесбоста өткізді, онда ол Териадпен [Парижден оралған] бірге суретші Теофилостың мұражайын құруға кірісті. 1964 жылы Микис Теодоракистің музыкасына қойылған «Аксион Эсти» поэмасы бойынша ораторияның тұңғыш қойылымы өтті. 1965 жылы «Ашық қағаздар» кітабына енетін эсселерін аяқтады және сол жазда тағы да грек аралдарына сапарлады. 1965 жылы Болгария авторлары одағының шақыруымен досы Йоргос Теотокаспен бірге Болгарияға барды [Теотокас 1966 жылдың қазан айында қайтыс болды]; олардың бүкіл елдегі жетекшісі үш рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылған ақын Елизавета Багряна [1893–1991] болды. 1965 жылы оған грек ұлтының ең жоғары наградасы – Феникс ордені табысталды. Элита барлық түрдегі нұмерологияға: Киелі кітапқа, Каббалаға, халдей және пифагорлық нұмерологияға сенді және соларды ұстанды. Сондай-ақ ол ведалық астрологияға сеніп, индуизмнің кейбір нанымдарын шындық деп есептеді. Пабло Пикассо оған өмір жолы туралы үш нұсқау берді, ол оларды қасиетті сақтап өтуге тырысты. Элита өмірі бойы достары мен туыстарының ерте қайтысына күйіншеді. Йоргос Теотокас, Георгий Сеферис, Андреас Эмбирикос, Георгий Сарандарис. Барлық қайтыстардың ішінде «Икарос» баспасының директоры Каридтің өлімі оны ең көп шарлады. Элита Янис Ритсоспен жақсы қарым-қатынаста болды және бір буын ақындарының ең жақын досы Никос Гатсоспен тығыз байланыста болды.

Өлім

Одиссей Элитс 1996 жылғы 18 наурызда 84 жасында Афинада жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды, сол кезде ол достарымен кездесу үшін шетелге саяхаттау жоспарларын аяқтаған болатын. Ол кремацияға сенеді және өзін күлге айналдыруды қалағанын айтқан, бірақ грек православие дінінің қағидалары мұны қолдамайды және рұқсат етпейді. Сондай-ақ ол, ауырсыну мен азаптан кейін өмірден кетуді қалаған адамдар үшін эвтаназияны заңдастыруды қолдады. Ол әйелдің кез келген жағдайда аборт жасау құқығы бар деп сенді. Өмірінің соңғы он жылында ол Іулита Илиопулумен (София Илиопулудың қызы, Димитриос пен Деметраның 1965 жылғы 1 шілдеде туған қызы) бірге өмір сүрді, ол одан 53 жас кіші болған. Илиопулу – әлемдегі балалардың құқықтарын қорғайтын белсенді, ол білімін мүмкіндігіне қарай бөліседі. Ол өзінің туындыларын аударып, жазатын, Афинадағы Теохаракис қорында поэзия оқитын табысты суретші. Илиопулу дарынды және жақсы либретто жазушы және ақын ретінде танымал. Кризи сияқты, ол музыка зерттеушісі және осы салада жақсы білімді. Ол Элитістің күрделі туындыларын үлкен қамқорлықпен және түсіністікпен кең аудиторияға жеткізді. Элит 1996 жылғы 18 наурызда Афинадағы пәтерінде жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Қоштасу рәсімі келесі күні өтті. Қоштасу рәсіміне оның поэзиясын жақсы көрген көптеген адамдар келді. Ол анасы мен ағасының қасында отбасылық қабірға жерленді. Илиопулу, оның өмірлік серігі ретінде, Элитстің жылжымайтын мүлігіне – төрт пәтерге және оның туындыларына авторлық құқықтарды басқаруға ие болды. Ол Элитстің мұрасын тамаша деңгейде насихатап келеді. Элиттің туысынан немересі Мырсин (оның үлкен ағасы Теодордың 1900 жылы туған қызы) және келесі үлкен ағасы Евангелос қалды. Бұл ағасы (1909-2002 жылдары туған) Афинаның Бірінші зиратында өткен қоштасу рәсімінде Афина қаласының мэрінен ел атынан көңіл айту қағазын алды.

Поэзия

Елитистің өлеңдері, қырық жылдан астам уақыт бойы белсенді өмір сүру арқылы, кең тақырыптық спектрді және ерекше стильдік қолтаңбаны көрсетті, бұл оның құштарлықпен және терең сезіммен айтылған ерекшелігі. Ол ежелгі Грекия мен Византиядан кейбір элементтерді алғанмен, өзін толығымен бүгінгі грек мәдениетіне арнады, институттар үшін модернистік мифологияны қайта құруға тырысты. Оның басты мақсаты – адамдардың санасын негіссіз өкініштен босату, этикалық күштер арқылы табиғат элементтерін толықтыру, өркендеуге ұмтылып, сөздің ең жоғары айқындығына қол жеткізу және, ақырында, өзінің айтуынша, "құдайға табынушы" идолопоклонник болған күннің метафизикасы – жарықтың сырына жақындау болды. Техникалық жағынан дамыған параллельдік тәсіл оның көптеген өлеңдерінде, әсіресе, "Бұл шын мәнінде лайық" (Το Άξιον Εστί) атты көрнекті туындысында ішкі архитектураны қалыптастырды. Бұл туынды Микис Теодоракистің ораториялық музыкасына қосылғандықтан, барлық гректердің әділетсіздікке, қарсылыққа және оның көркемдігі мен музыкалық формасына арналған құрметті әнұранына айналды. Элитінің теориялық және философиялық ойлары "Ашық қағаздар" (Ανοιχτά Χαρτιά) атты эсселер жинағында жарық көрді. Өлеңдер жазудан басқа, ол поэзия мен театрды аударумен, сондай-ақ коллаждар жасаумен айналысты. Оның өлеңдерінің аудармалары он бір тілде жеке кітаптар, антологиялар және мерзімдік басылымдарда жарияланды.

Элитінің шығармаларының аудармалары

Өлеңдер. Албанияда қаза тапқан лейтенант үшін ерлік жыр мен жерлеу рәсімі. Аударған. Марио Витти (Рим. "Қазіргі уақыт". 1952)
21 Өлең. Аударған. Виченцо Ротоло (Пальермо. Сицилиялық Византиялық және неоэлленикалық зерттеулер институты. 1968)
Өлеңдер. Аударған. Роберт Левеск (1945)
Алты плюс бір өкініш аспанға. Аударған. Ф. Б. Маше (Фата Моргана. Монпелье 1977)
Жазғы дене. Аударған. Барбара Шлорб (Сент-Галлен, 1960)
Жеті түнгі жеті жол. Аударған. Гюнтер Диц (Дармштадт, 1966)
Аксион Эсти – Мақтаулы болсын. Аударған. Гюнтер Диц (Гамбург, 1969)
Axion Esti. Аударған. Э. Кили және Г. Савидис (Питтсбург 1974 – грек және ағылшын) (қайта басылды. Лондон: Anvil Press, 1980 – тек ағылшын тілінде)
Мақтауға лайық. Аударған. Гидо Демоен (Гент 1989–1991)
"Егеменді Күн": таңдалған өлеңдер. Аударған. К. Фриар (1974; қайта басылды. 1990)
Таңдалған өлеңдер. Құрастырған. Э. Кили және Ф. Шеррард (1981; қайта басылды. 1982, 1991)
Мария Нефеле. Аударған. А. Анагностопулос (1981)
Жасыл Нар ағашы. Аударған. Ч. Чапан (Истанбул: Адам Yayınları, 1983)
Мен жақсы көретін нәрсе: таңдалған өлеңдер. Аударған. О. Брумас (1986) [грек және ағылшын мәтіндері]
Àxion Estí. Аударған. Рубен Ж. Монтанес (Валенсия: Alfons el Magnànim, 1992) [каталон және грек тіліндегі басылым, түсіндірмелермен]
Эрос, Эрос, Эрос, Таңдалған және соңғы өлеңдер. Аударған. Ольга Брумас (Copper Canyon Press, 1998)
Одиссей Елитистің жинақталған өлеңдері. Аударған. Джеффри Карсон және Никос Саррис (The Johns Hopkins University Press, 1997, 2004)
Оксиопетра элегиялары және Қайғы-қасіреттің батысы. Аударған. Дэвид Коннолли (Harvard University Press 2014) (грек және ағылшын мәтіндері)