Робинзон Крузоның Жұмасы

Кіріспе

1719 жылы жарық көрген романның көркем кейіпкері. Дэниел Дефоның 1719 жылғы "Робинзон Крузо" романы мен оның жалғасы "Робинзон Крузоның басқа да оқиғалары" романының маңызды кейіпкерлерінің бірі – Жума. Робинзон Крузо онымен алғашқыда тіл табыса алмайтын, алғашқы кездесуі осы күні болғандықтан, осы атпен атайды. Осы кейіпкер "Жума" деген сөздің пайда болуына себеп болды, ол әсіресе қабілетті немесе адал еркек жеке көмекші немесе қызметшіні сипаттау үшін қолданылады. Вилл есімді мискитолық қарақшы Жума кейіпкеріне үлгі болған болуы мүмкін.

Кейіпкер

Робинзон Крузо Венесуэла жағалауындағы аралда жиырма сегіз жыл бойы сөйлейтін попугай Пол, үй иті және қолға үйретілген ешкімен бірге болады. Жиырма бес жасында ол Кариб каннибалдары аралдың шұғыласыз жағалауын тұтқындарды өлтіріп жеу үшін пайдаланатынын біледі. Крузо тұтқынға алынып, жеуге дайындалып тұрған Карибтердің біріне тұтқындарынан қашуға көмектеседі. Крузо екі қуғыншыны тұзаққа түсіреді, ал қалғандары серіктерінің тағдырынан бейхабар каноэларымен кетеді. Қашып шыққан тұтқын Крузоға алғыс айтады, ол оны қызметші ретінде жұмысқа алуға шешім қабылдайды. Ол оны құтқару операциясы өткен күнінің атымен – "Жұма" деп атайды. Крузо оны Бразилия мен Вирджиния үндістерінен өте өзгеше болғанымен, Солтүстік Америка тумасы ретінде сипаттайды. Оның діні тау құдайына, Бенамуккиге табынудан тұрады, оған Оовокакее деп аталатын жоғары рухани қызметкерлер басшылық етеді. Крузо оның ана тілінен бірнеше сөз үйренген, олар испан тіліндегі Терраба (немесе Терибе) сөздігінде кездеседі, сондықтан Жұма сол тайпаға, сондай-ақ Насо халқына жататын болса керек. Жұма да адам жейтін, және Крузо өлтірген адамдарды жеуді ұсынады. Крузо Жұмаға ағылшын тілін үйретеді және оны христиан дініне өткізеді. Ол оны каннибализмнің дұрыс емес екеніне көндіреді. Жұма оған серік болып, оның әкесін құтқару операциясына қатысады. Крузо сол аралда кеме апатынан кейін өткен жиырма сегіз жылдан соң, ал Жұманы құтқарып алғаннан кейін төрт жыл өткен соң Англияға оралады. Жұманың әкесі испандық кемеден құтылған адаммен бірге материкке басқа он төрт испандық кемеден құтылғандарды алып келуге барады, бірақ Крузо мен Жұма олар қайтып келгенге дейін аралдан кетеді. Жұма Крузоны Англияға үйіне ертіп келеді және "Робинзон Крузоның жаңа оқиғалары" атты жалғастыруда оның серігі болады, онда Жұма теңіз шайқасында қаза табады. Жюль Верннің "Робинзон мектебі" (1882) романында кемеден құтылғандар өз аралдарында өз атын Карефиноту деп атаған африкалық адамды құтқарады. Т. Артелет оны Меркреди ("сәрсенбі") деп атауды ұсынады, "өйткені Робинзон аралдарында осылай жасалады", бірақ оның қожайыны Годфри бастапқы есімді сақтауды жөн көреді.

Robinson Crusoe spends twenty eight years on an island off the coast of Venezuela with his talking parrot Poll, his pet dog, and a tame goat as his only companions. In his twenty fifth year, he discovers that Carib cannibals occasionally use a desolate beach on the island to kill and eat their captives. Crusoe helps one of the Caribs, kept captive and about to be eaten, escape his captors. Crusoe ambushes two pursuers, and the others leave in their canoes without knowing what happened to their companions. The escaped captive bows in gratitude to Crusoe, who decides to employ him as a servant. He names him Friday after the weekday upon which the rescue takes place. Crusoe describes Friday as being a Native American, though very unlike the Indians of Brazil and Virginia. His religion involves the worship of a mountain god named Benamuckee, officiated over by high priests called Oowokakee. Crusoe learned a few of his native words that have been found in a Spanish Térraba (or Teribe) dictionary, so Friday may have belonged to that tribe, also called the Naso people. Friday is cannibalistic as well and suggests eating the men Crusoe has killed. Crusoe teaches Friday the English language and converts him to Christianity. He convinces him that cannibalism is wrong. Friday accompanies him in an ambush in which they save Friday's father. Crusoe returns to England twenty eight years after being shipwrecked on that island, and four years after rescuing Friday. Friday's father goes with a Spanish castaway to the mainland to retrieve fourteen other Spanish castaways, but Crusoe and Friday depart the island before they return. Friday accompanies Crusoe home to England, and is his companion in the sequel The Farther Adventures of Robinson Crusoe, in which Friday is killed in a sea battle. In Jules Verne's L'École des Robinsons (1882), the castaways rescue an African man on their island who says his name is Carefinotu. T. Artelett proposes to call him Mercredi ("Wednesday"), "as it is always done in the islands with Robinsons," but his master Godfrey prefers to keep the original name.

Тілдік мағына

"Жұма күнінің адамы" термині ерекше адал қызметшіні, немесе ең жақсы қызметшіні, немесе оң қолыңды сипаттау үшін идиомаға айналды. Әйелдерге қатысты эквиваленті – "Жұма күнінің қызы". 1912 жылғы 1 шілдеде Питтсбург, Пенсильванияда жарық көрген "Индустриалдық әлем" журналының 46-томы, 2-санында "Жұма күнінің қызы" термині қолданылған. 1940 жылғы "His Girl Friday" фильмінің атауы осы терминге сілтеме жасайды және оны танымал етуі мүмкін.

Қабылдау

Жұманың Робинзон Крузомен қарым-қатынасы ғылыми талдау нысаны болды.