Кіріспе
Неміс физикасы (немісше Deutsche Physik, "Неміс физикасы") немесе Арий физикасы (Arische Physik) – 1930 жылдардың басында неміс физика қауымдастығындағы ұлтшыл қозғалыс, көптеген көрнекті физиктердің қолдауына ие болған. Бұл термин 1930 жылдары Нобель сыйлығының лауреаты Филипп Ленардтың физика бойынша төрт томдық оқулығының атауынан алынған. Deutsche Physik Альберт Эйнштейннің және басқа да қазіргі заманғы теориялық физикаға негіделген жұмыстарына қарсы болды, оларды тұсауылдықпен "жүйттік физика" (Jüdische Physik) деп атады.
Deutsche Physik (, "German Physics") or Aryan Physics (Arische Physik) was a nationalist movement in the German physics community in the early 1930s which had the support of many eminent physicists in Germany. The term was taken from the title of a four volume physics textbook by Nobel laureate Philipp Lenard in the 1930s. Deutsche Physik was opposed to the work of Albert Einstein and other modern theoretically based physics, which was disparagingly labeled "Jewish physics" (Jüdische Physik).
Шығу тегі
Бұл қозғалыс физика қауымдастығында Германияның ұлтшылдық қозғалысының жалғасы ретінде басталды, ол 1914 жылғы 28 шілдеде Австрияның соғыс жариялауымен Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін соққан. 1914 жылғы 25 тамызда Бельгияны неміс әскерлерінің басып алуы кезінде неміс әскерлері Католике Университеті Лёвеннің кітапханасын өртеу үшін бензин қолданды. Кітапхананың өртелуіне сегіз көрнекті британдық ғалым, атап айтқанда Уильям Брагг, Уильям Крукс, Александр Флеминг, Хорас Лэмб, Оливер Лодж, Уильям Рамзи, Лорд Рэйли және Дж. Дж. Томсон қол қойған наразылық хатына әкелді. 1915 жылы бұл Вильгельм Вьеннің неміс физиктері мен ғылыми баспагерлерге жолдаған «үндеу» түрінде қарсы реакцияға әкелді, оған Арнольд Сомерфельд пен Йоханнес Старк сияқты он алты неміс физигі қол қойды. Олар неміс мінезі дұрыс түсіндірілмегенін және екі ел арасындағы түсіністікке жету үшін көп жылдар бойы жасалған әрекеттердің сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді. Сондықтан олар неміс ғылыми авторларының, кітап редакторларының және аудармашылардың ағылшын тілін қолдануына қарсы болды. Макс Планк және әсіресе Дж. Дж. Томсонның ғылыми қарсыласы Филипп Ленард сияқты бірқатар неміс физиктері одан әрі «мәлімдемелерге» қол қойды, соның салдарынан біртіндеп «ойлар соғысы» басталды. Неміс тарапынан ғылыми мәтіндерде ағылшын тілін қажетсіз пайдаланудан аулақ болу ұсынылды (мысалы, неміс ғалымдары ашқан құбылыстарды ағылшын тілінен алынған атаулармен қайта атау, мысалы «Рентген сәулесі» орнына «Х сәулесі»). Алайда, бұл шараны британдық ғылыми ой-пікірлерді, идеяларды және ынталандыруларды қабылдамау деп қате түсінбеу керектігі атап өтілді. Соғыстан кейін Версаль келісімінің келтірген әрекеттері осы ұлттық сезімдердің кейбіреуін жоғары деңгейде ұстады, әсіресе Ленард, ол соғыстың басында Англияға қатысты шағын памфлетте шағымданып айтқан болатын. 1920 жылғы 26 қаңтарда бұрынғы теңізші Олтвиг фон Хиршфельд Германияның қаржы министрі Маттиас Эрцбергерді өлтіруге талпынғанда, Ленард Хиршфельдке құттықтау телеграммасын жіберді. 1922 жылы саясаткер Вальтер Ратенау өлтірілгеннен кейін, үкімет оның жерлеу күні жарымту байрақты желбіретуді бұйырды, бірақ Ленард Гейдельбергтегі институтында бұл бұйрықты елемеді. Социалистік студенттер Ленардқа қарсы демонстрация ұйымдастырды, оны мемлекеттік прокурор Хьюго Маркс қорғанысқа алды. ХХ ғасырдың басында Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы дүниежүзілік физика қауымдастығында қызу дау тудырды. Көптеген физиктер, әсіресе «ескі буын», Эйнштейннің теорияларының интуитивті мағынасына күдікпен қарады. Эйнштейнге жауап оның тұжырымдамаларының бұрынғы теориялардан түбегейлі үзіліс болғанына негізделген болса да, кейбір сынға антисемиттік элементтер де араласқан. Deutsche Physik қозғалысының жетекші теоретигі Рудольф Томашек болды, ол әйгілі физика оқулығын Grimsehl's Lehrbuch der Physik қайта өңдеді. Бірнеше томнан тұратын бұл кітапта Лоренц түрлендіруі, сондай-ақ ескі кванттық теория қабылданды. Алайда, Эйнштейннің Лоренц түрлендіруін түсіндіруі жазылмаған, ал Эйнштейннің есімі мүлдем ескерілмеген. Көптеген классикалық физиктер Эйнштейннің жарық эфирі туралы түсінікті жоққа шығаруына наразы болды, бұл олардың өнімді өмірінің басым бөлігіне арналған негізгі тірек болды. Олар салыстырмалылық теориясының эмпирикалық дәлелдеріне сенген жоқ. Олар Меркурий планетасының перигелиясын өлшеу және Микельсон-Морли экспериментінің нәтижесіз болуын басқа жолдармен түсіндіруге болады деп сенді, ал Эддингтон тұтылу экспериментінің нәтижелері тәжірибелік тұрғыдан жеткілікті проблемалы болды, оларды адал күмәнданушылар мағынасыз деп қабылдады. Олардың көптегені өте көрнекті тәжірибелік физиктер болды, ал Ленардтың өзі физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты болды.
Үшінші рейх тұсында
Нацистер саяси аренаға енген кезде Ленард дереу олармен одақтасуға тырысты, партияға ерте қосылды. Физика саласындағы тағы бір Нобель сыйлығының иегері Йоханнес Старкпен бірге Ленард Эйнштейннің салыстырмалылық теориясын «еврей физикасы» деп таңбалау үшін негізгі науқанды бастады. Ленард пен Старк осы нацистік қолдаудан айтарлықтай пайда көрді. «Физика неғұрлым «неміс» және «арий» болуы керек» деген ұранмен, Ленард пен Старк нацистердің қолдауымен неміс университеттеріндегі физиктерді «арий физиктерімен» алмастыру жоспарына кірісті. Бірақ 1935 жылға қарай бұл науқан 1935 жылғы Нюрнберг заңдарымен ығыстырылды. Нюрнберг заңдарына сәйкес, еврейлерге университеттерде жұмыс істеуге рұқсат берілмегендіктен, Германияда еврей физика профессорлары болған жоқ. Старк, әсіресе, басқа кәсіби салаларға қолданылған «Глайхшальтунг» (сөзбе-сөз «үйлестіру») принципі бойынша «неміс» физикасының ұлттық авторитеті ретінде өзін орнатуға тырысты. Осы нацистік кезеңдегі парадигма бойынша академиялық пәндер мен кәсіби салалар идеологиялық бағыттар бойынша қатаң сызықтық иерархияны ұстанды. «Арий физикасының» көшбасшылары орташа табысқа жетті, бірақ нацистік партияның қолдауы Ленард пен Старк күткендей көп болмады. Олар квант физигі Вернер Гейзенбергті ұзақ қудалаудан кейін ықпалдан айырыла бастады, оның ішінде «Das Schwarze Korps» басылымында оны «ақ еврей» деп таңбалады. Гейзенберг өте көрнекті физик болды, және нацистер оның теориясы Старк пен Ленардтың көзінде қаншалықты «еврей» болса да, онысыз емес, онымен бірге жұмыс істегені жөн екенін түсінді. Тарихи сәтте Гейзенбергтің анасы Генрих Гиммлердің анасына қоңырау шалып, СС-ге «Вернерге» демалыс беруді сұрады. Гейзенбергтің өзі бастап берген және сәтті аяқтаған толық мінез-құлық сараптамасынан кейін Гиммлер физикке қарсы одан әрі шабуыл жасауға тыйым салды. Кейін Гейзенберг өзінің «еврей физикасын» ядролық қару немесе ядролық энергияны пайдалану мақсатында ядролық бөлінуді әзірлеу жөніндегі неміс жобасында қолданды. Гиммлер Гейзенбергке Германия соғысты жеңіп алғаннан кейін, СС Гейзенберг басқаратын физика институтын қаржыландыратынын уәде етті. Ленардтың рөлі азайды, ал Старк көп ұзамай одан да қиын жағдайға түсті, өйткені басқа ғалымдар мен өнеркәсіпшілер, ерекше «арий» екендігімен танымал, салыстырмалылық және кванттық механиканы қорғады. Тарихшы Марк Уокердің айтуынша:
Германияның ядролық бағдарламасына әсері
Кейде нацистердің қазіргі заманғы физиканы "еврей ғылымы" деп атауының үлкен бір қайшылығы бар делінеді, себебі атом бомбасын жасау үшін дәл осы қазіргі заманғы физика – және көптеген еуропалық эмигранттардың еңбегі пайдаланылды. Егер неміс үкіметі Ленард пен Старктің идеяларын қабылдамаған болса да, неміс антисемиттік саясаты Германиядағы еврей ғылыми қауымдастығын жоюға жетерлік болды. Бұған қоса, Германияның ядролық қару бағдарламасы АҚШ-тағы Манхэттен жобасымен салыстырғанда ешқашан осы деңгейде қарқынды жүргізілмеді, сондықтан ол қандай жағдайда болса да сәтті аяқталуы екіталай. Бұл қозғалыс ядролық энергия ғалымдарына кванттық механика мен салыстырмалылық теориясын қолданудан толығымен бұғаттамады, бірақ жас ғалымдар мен инженерлердің білімі еврей ғалымдарының жоғалуынан ғана емес, сонымен қатар саяси тағайындаулар мен басқа да әрекеттерден де зардап шекті.
Қосымша әдебиеттер
Балл, Филипп, Рейхке қызмет ету: Гитлер тұсындағы физиканың жаны үшін күрес (Чикаго университетінің баспасы, 2014). Бейерчен, Алан, Гитлер тұсындағы ғалымдар: Үшінші рейхтегі саясат және физика қауымдастығы (Нью-Хейвен, КТ: Йель университетінің баспасы, 1977). Хенсшель, Клаус, ред. Физика және ұлттық социализм: бастапқы көздер антологиясы (Базель: Birkhaeuser, 1996). Филипп Ленард: Ғылыми еңбектер, IV том. Шарлотта Шёнбек құрастырған және сын тұрғысынан түсіндірген. [Өлімнен кейін жарық көрген, неміс тілінде.] Берлин: GNT Verlag, 2003. Кіріспе, мазмұны. Уокер, Марк, нацистік ғылым: Миф, шындық және неміс атом бомбасы (Нью-Йорк: HarperCollins, 1995).