Кіріспе

Швейцарияның әлеуметтану профессоры, пилот Жан Зиглер (ziglɛʁ; туған аты Ханс Зиглер, 19 сәуір 1934 жылы) – Швейцарияның Женева университеті мен Париждегі Сорбонна университетіндегі әлеуметтану профессоры және Біріккен Ұлттар Ұйымы Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің кеңесші комитетінің бұрынғы вице-президенті. 1981 жылдан 1999 жылға дейін Швейцария парламентіне әлеуметтік демократтар партиясынан депутат ретінде сайланған. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымында да бірнеше лауазымды атқарды, әсіресе 2000 жылдан 2008 жылға дейін тамақ құқығы жөніндегі арнайы баяндамашы, ал 2008 жылдан 2012 жылға дейін БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің консультативтік комитетінің мүшесі болды. Зиглер көптеген еңбектердің авторы, лектор және "Аштықтан өлген бала – өлтірілген бала" деген сөзімен кеңінен танымал.

Ерте өмір және ұстаздық мансап

Жан Зиглер 1934 жылғы 19 сәуірде Швейцарияның Тун қаласында дүниеге келген. Оның әкесі қалалық сот төрағасы және резервтегі артиллерия полковнигі болған. Зиглер үйленді және бір ұлы болды. Ол Берн және Женева университеттерінде оқыды, құқық және социология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Ол сондай-ақ Женева адвокаттар алқасында адвокаттық куәлігін алды. 1952 жылы ол Парижде Пьер аббатпен танысып, Женевадағы Эммаус қайырымдылық қоғамының алғашқы директоры болды. 1964 жылы Зиглер Кубалық революционерлерге құрметпен қарады және Че Гевараның Женевадағы жеке жүргізушісі болды. Зиглер Гренобль университетінде, ал 2002 жылға дейін Женева университетінде және Даму зерттеулері институтында профессор болып жұмыс істеді, онда ол социологияны оқытты. Ол сонымен қатар Париждегі Сорбоннада доцент қызметін атқарды.

Мемлекеттік лауазымдарға сайлау және тағайындау

1963 жылы Жан Зиглер Женева қалалық кеңесіне социал-демократ ретінде сайланды. 1967 жылдан 1983 жылға дейін және 1987 жылдан 1999 жылға дейін Швейцария Ұлттық кеңесінде депутат болды. Парламентте ол «Швейцарияның үшінші әлем елдері» парламенттік тобының төрағасы қызметін атқарды. Ол сыртқы істер, ғылым және халықаралық сауда комиссияларына мүше болды. Швейцария тарапынан ұсынылып, 2000 жылдан 2008 жылға дейін БҰҰ-ның тамаққа құқық жөніндегі арнайы баяндамашысы болды. 2008 жылдың 26 наурызында сайланған Біріккен Ұлттар Ұйымы Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің консультативтік комитетінің алғашқы 18 мүшесінің бірі ретінде Жан Зиглер бір жылдық мерзімге қызмет етті, 2008 жылы жеті кандидат ішінде бірінші орынды алып, қырық жеті дауыстан қырық дауыс жинады. Ол екінші мерзімін 2012 жылдың 30 қыркүйегінде аяқтады, бірақ 2013 жылдың 26 қыркүйегінде 2016 жылдың 30 қыркүйегіне дейін қайта сайланды. Ол сондай-ақ, ақ жағалы қылмыстарға қарсы күресетін «Бизнес қылмысын бақылау» коммерциялық емес ұйымының кеңесінің мүшесі болып табылады.

Құрметтер

Жан Зиглер 1994 жылы француздық Ordre des Arts et des Lettres орденінің рыцары (шевальері) атанды. Ол Бельгиядағы Монс университетінің құрметті ғылыми дәрежесіне ие. Италия Республикасы Президентінің медалімен марапатталды. Кабо-Верде Республикасы оған бірінші дәрежелі Амилкар Кабрал ұлттық орденін табыс етті. 2002 жылы Каддафи атындағы адам құқықтары сыйлығымен марапатталды. 2009 жылдың 17 қаңтарында Париж VIII университетінен құрметті ғылыми дәреже алды. Ол солтүстік-шығыс Еуропалық Novi Plamen журналының кеңесшілер кеңесінің мүшесі. Австрияда Жан Зиглер 2008 жылдың 20 қарашасында федералды штат губернаторы Габи Бургсталерден «Болашақ зерттеулері үшін Сальцбург федералды штатының сыйлығын» алды. 2012 жылы «гуманитарлық этиканы дамытуға қосқан еңбегі үшін» ethecon ұйымының «Көк планета» сыйлығымен марапатталды.

Дипломатиялық мансап кезіндегі мәселелер

Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілі ретінде Зиглер биоотын пайдалану сияқты жалпы әлемдік мәселелермен, сондай-ақ елдік мәселелермен айналысты. Бұл мәселелерге қатысты, Зиглер биоотынның қолданылуын сынға алды, себебі оның өндірілуі азық-түлік өндірісіне зиян келтіруі мүмкін. 2007 жылдың 26 қазанында БҰҰ-да өткен баспасөз конференциясында Зиглер: «Егістік жерді мұнайға айналдырып, одан биоотын жасау – адамзатқа қарсы қылмыс. Әлемде ашаршылықтан болатын құрып-жойылудың үдеп келе жатқан апатын тоқтату қажет» деді.

Швейцария банктері

1997 жылы Зиглер швейцариялық банк шенеуніктері Заирдің (қазір Конго Демократиялық Республикасы) бұрынғы президенті Мобуту Сесе Секоның активтерін қорғау үшін жалған мәлімдеме жасап отырғанын айтты. Зиглер: "Бұл қорқынышты. Бұл – қаржы империясы және ол Швейцарияда орналасқан" деді. 1994 жылы ол Швейцария Парламентіне Мобутудың қаржысын тәркілеп, Мобуту диктатурасы аяқталған соң елге қайтаруды ұсынған еді, бірақ оның ұсынысы қабылданбады. Ол сондай-ақ "ұйықтап жатқан шоттар" скандалына байланысты швейцариялық банктерді сынады. 1998 жылы ол АҚШ Сенатының Банктік комитетіндегі сенатор Альфонс Д'Аматоның Холокост құрбандарының активтері жөніндегі тыңдауында швейцариялық банктерге қарсы және Дүниежүзілік еврей конгресінің талаптарын қолдап куәлік берді. Оның "Швейцариялықтар, алтын және өлгендер: Швейцария банкирлері қалай нацистік соғыс машинасына қаржыландыруға көмектесті" атты кітабы 1998 жылы Америкада жарық көрді.

Каддафи сыйлығы мен Роджер Гарауди

Ливия басшысы Муаммар әл-Қаддафидің атынан 1989 жылы Женевада сыйлық қоры құрылды, ал Нельсон Мандела қордың Каддафи халықаралық адам құқықтары сыйлығының алғашқы иегері болып таңдалды. Кейбір газеттер Зиглерді 1989 жылы қорды басқарған комиссия мүшелерінің бірі ретінде көрсетті. Ол сыйлықты іске қосуға қатысқан жоқ, тек "консультация бергенін" айтты. Ливия сыйлықты қаржыландырса да, жеңімпаздарды швейцариялық қор таңдауға тиіс болды, ал Зиглер "Триполидің ықпалы сезілмеуі үшін темірдей кепілдіктер берілгенін" мәлімдеді. 2002 жылы Каддафи сыйлығының өкілдері он үш түрлі жеңімпазды жариялады, олардың ішінде Зиглер мен француз философы, Холокостты жоққа шығаруға кінәлі Роджер Гарауди де болды. Agence France Press Зиглердің, Швейцарияда Холокост құрбандарына өтемақы төлеу ісіне қатысқан адамның, Гараудимен сыйлықты бөлісуінің ирониясын атап өтті. Зиглер сыйлықты қабылдаудан бас тартты, себебі "Біріккен Ұлттар Ұйымындағы жауапкершілігіне байланысты, ол ешқандай елден сыйлық немесе награда қабылдай алмайды" деді. Зиглердің Каддафи сыйлығымен байланысы сынға түсті. 2008 жылы The Guardian онлайн басылымына жазған Алан Джонсон Зиглердің Pan Am 103 рейсінің бомбалануынан кейін (көптеген адамдардың пікірінше, бұл Ливия агенттерінің жұмысы болған) төрт ай өткен соң сыйлықты "жариялағанын" сынады. American Enterprise Institute ұйымының өкілі Джошуа Муравчик 2006 жылы Weekly Standard журналында оның сыйлыққа қатысуын сынады. 2011 жылдың 25 наурызында швейцариялық Schweizer Fernsehen телеарнасы Зиглердің Каддафимен байланысы туралы репортаж көрсетті. Репортажда Швейцарияның Либералдық партиясының мүшесі, социолог Пьер Вайс Зиглерді сынады. Зиглер өз тарапынан, ол ешқашан Каддафидің досы болмағанын және Адам құқықтары сыйлығын басқармағанын қайталады. Келесі айда Зальцбург музыка фестивалі Зиглердің Каддафимен байланысы бар деген күдікпен шараның ашылуында сөз сөйлеуге шақыруын кері қайтарып алды. Сол кезде Зиглер Каддафиді "толыққанда ақылдан адасқан", психопат және кісі өлтіруші деп сипаттады. 1996 жылы Зиглер Роджер Гараудиге қолдау хатына қол қойды. Кейін ол "Гараудидің барлық фундаментализмдерге, әсіресе ислами фундаментализмге қарсы күресіне деген құрметін білдіргенін" және "нацистердің еврей халқына жасаған геноцидін жоққа шығаруға немесе азайтуға бағытталған барлық ревизионистік әрекеттерді немесе идеяларды қатаң айыптайтынын" түсіндірді.

Эфиопия, Зимбабве және Оңтүстік Африка

1980 жылдардың ортасында Эфиопиядағы аштық кезінде Зиглер әлемді "ұлы жойқын лагерь" деп сипаттады, онда күн сайын 40 000 адам аштықтан көз жұмды. Ол мұны байлардың одан да байып, кедейлердің одан да кедейленіп бара жатқан экономикалық жүйеге байланысты деп айтты. Зиглерді сынағандардың кейбіреуі оның Эфиопияның 1986 жылғы конституциясын жасауға Эфиопия диктаторы Менгисту Хайле Мариамның кеңесшісі ретінде көмектескенін айыптады, бұл конституция елді бір партиялық мемлекет етіп белгіледі.

Ирак және оның АҚШ-пен соғыстары

1990 жылғы Перс шығанағы соғысының алдында Ирак президенті Саддам Хусейн Ирактағы бірнеше швейцариялық азаматтарды кепілге алды. Зиглер оларды босатуға қатысты, бастапқыда Алжирдің бұрынғы президенті Ахмет Бен Белламен бірге жұмыс істеді, кейіннен тәуелсіз делегация құрамында Бағдадқа сапар шекті, олар кейбір кепілдерді босатуға қол жеткізді. Швейцария үкіметі бұл әрекетті мақұлдамады, ал Зиглер үкімет Иракқа дәрі-дәрмек және балаларға арналған құрғақ сүт экспортына рұқсат бергенде, олардың делегациясы барлық кепілдерді босата алатынын айтты. 2003 жылы Иракқа басып кіруге дейін Зиглер Саддам Хусейнге Швейцарияда саяси баспана беруді ұсынды, соғыстың басталуын болдырмақ болды. Швейцария үкіметі бұл ұсынысты қарастырмады. Басып кіруден кейін Зиглер коалициялық күштерді көтерілісшілердің шабуылдарына ұшыраған ирак қалаларында су мен азық-түлікті соғыс құралы ретінде пайдаланып, азаматтарды қашуға мәжбүрледі деп айыптады.

Куба және оның АҚШ-пен қарым-қатынастары

Зиглер Кубаны мақтады, 2007 жылдың қарашасында оның халқын азық-түлікпен қамтамасыз етудегі әлемдік үлгі екенін айтты және Біріккен Ұлттар Ұйымымен ынтымақтастық жасағаны үшін, сондай-ақ елдің "тамаққа қатысты құқығын" сақтау туралы есеп беруге рұқсат бергені үшін жоғары бағалады. Кубаға жасаған сапары туралы Зиглер: "Кубада тамаққа қатысты құқық толығымен сақталғанын айта алмаймыз, бірақ біз бірде-бір нашар тамақтанған адамды көрмедік" деді. Зиглердің Кубаға жасаған сапары – бірнеше жылдан бері БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашысының алғашқы сапары болды. Гаванаға шақыру БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің Кубадағы адам құқықтары бұзушылықтарын зерттеуді тоқтату туралы шешімінен кейін жасалды. Израильдің БҰҰ-дағы елшісі Ицхак Леванон: "Зиглер мырза өзінің барлық есептерінде өкілеттігінің шегінен асып кетеді. Соңғы есеп – бірнеше сыртқы мәселелерге тоқталғандықтан – ерекше жағдай емес" деді. Израиль Зиглердің есебі Ливандағы Израильдің бомбалауының салдарына ғана назар аударғанын, ал Солтүстік Израильге "Хезболла"ның ракеталық шабуылының әсеріне тоқталмағанын мәлімдеді. Палестинаны қолдаушы сайтта Зиглер телеарнада: "Израильдік оккупация – отаршылдық режим және БҰҰ тұрғысынан заңсыз әскери оккупация. Ол палестиналық жерлерді жалғастырып жатыр, сондықтан израильдік оккупация отаршылдық тарихындағы ең жаман оккупация" деген мәлімдеме жасады. 2005 жылы Зиглер Газаны "ұлы концлагерьге" теңеп, "қорғаушылардың" кетіп бара жатқанына қуанғанын айтты (бұл Ариэль Шарон үкіметінің Израильдің бір жақты түрде кешігу жоспарына сілтеме жасады). Кейін Зиглер израильдіктерді нацистермен салыстырғаны туралы айыптауды "абсурдты және ашық жалған" деп жоққа шығарды, бұл пікірді айтқанда ол іс жүзінде израильдік ғалымның сөзін келтіргенін мәлімдеді.

Солтүстік Кореямен өзара іс-қимыл

Зиглер Біріккен Ұлттар Ұйымының азық-түлік құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы қызметін атқарған кезде Солтүстік Корея үкіметімен бірнеше рет байланыс жасады. 2001 жылы ол Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы берген бір миллион тонна көмектің бір бөлігін әскер, құпия қызмет және үкімет тартып алғанын хабарлады. 2004 жылдың сәуір айында «Азия Уолл-стрит» журналының авторы Солтүстік Кореяны Зиглердің қайта-қайта келу туралы өтініштерін қабылдауға және азық-түлік көмегі үшін жауапты желі құруға көмектесуге шақырды. Кейін сол жылы Зиглер Солтүстік Кореяға бару туралы бес өтінішіне Пхеньян шенеуніктерінен бас тартқандарын мәлімдеді.

Сындар

Зиглердің БҰҰ-ның азық-түлік құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы лауазымына тағайындалуы The Weekly Standard басылымы тарапынан сынға алынды, себебі Зиглер білімі бойынша әлеуметтанушы және азық-түлік немесе ауыл шаруашылығы саласында ерекше тәжірибесі болмады. 2008 жылдың наурыз айында кубалық-американдық және АҚШ Өкілдер палатасы Сыртқы істер комитетінің жетекші республикашысы Илеана Рос Лехтинен Зиглердің БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне кеңесші болып тағайындалуын қатысты сынады. Рос Лехтинен былай деді:

"Мырза Зиглер әлемдегі ең қатыгез диктаторларды тұрақты қолдағаны үшін сынға ұшырады. Ол «Куба революциясын толық қолдайтынын» және оның басшысы Фидель Кастроны қолдайтынын білдірді, оның репрессивтік режимі жүздеген саяси қарсыластарды түрмеде отырғызып қалды."

Авторлық шығармалары

Sociologie de la nouvelle Afrique ("Жаңа Африканың әлеуметтануы"), Gallimard, 1964. Sociologie et Contestation, essai sur la société mythique ("Социология және наразылық", мифтік қоғам туралы эссе), Gallimard, 1969. Le pouvoir africain ("Африка билігі"), Éditions du Seuil, 1973, жаңа басылым 1979. Les vivants et la mort ("Тірілер мен өлгендер"), Éditions du Seuil, 1973. Жаңа басылым 1978. Une Suisse au dessus de tout soupçon ("Күдік тудырмайтын Швейцария"), 1976. Main basse sur l'Afrique ("Африканы тонау"), 1978. Жаңа басылым 1980. Retournez les fusils ! Manuel de sociologie d'opposition ("Оқтарын кері бұрыңдар! Оппозициялық әлеуметтану нұсқаулығы"), Seuil, 1980. Жаңа басылым 1991 және 2014 жылдары қайта басылды. Vive le pouvoir! Ou les délices de la raison d'état ("Билік гүлденсін! Немесе мемлекеттік сананың қуаныштары"), Éditions du Seuil, 1985. La victoire des vaincus, oppression et résistance culturelle ("Жеңілгендердің жеңісі, қысым және мәдени қарсылық"), Éditions du Seuil, 1988. La Suisse lave plus blanc ("Швейцария ақтайды"), 1990. Le bonheur d'être Suisse ("Швейцариялық болудың бақыты"), 1994. L'Or du Maniema ("Маниема алтыны"), Éditions du Seuil, 1996. Les rebelles, contre l'ordre du monde ("Бұзғыншылар, әлемдік тәртіпке қарсы"), 1997. La Suisse, l'or et les morts ("Швейцария, алтын және өлгендер"), 1997. Les seigneurs du crime : les nouvelles mafias contre la démocratie ("Қылмыстық әмірлер: демократияға қарсы жаңа мафиялар"), Éditions du Seuil, 1998. Le Livre noir du capitalisme ("Капитализмнің қара кітабы"), бірлесіп жазылған, Temps des Cerises Edition, 1998. La faim dans le monde expliquée à mon fils ("Дүниедегі аштық ұлымға түсіндірілді"), 1999. "UN: Still Hungry to Bed" ("БҰҰ: Төсекте әлі де аш"), 2001. Les nouveaux maîtres du monde et ceux qui leur résistent ("Әлемнің жаңа билеушілері және оларға қарсы тұрушылар"), 2002. Le droit à l'alimentation ("Тамаққа құқық"), Fayard, 2003. L'empire de la honte ("Ұят империясы"), 2005. La haine de l'Occident ("Батысқа деген жеккөрініш"), 2008. Der Aufstand des Gewissens: Die nicht gehaltene Festspielrede ("Санның көтерілісі: өткізілмеген фестивальдік сөз"), Зальцбург 2011. Destruction massive : Géopolitique de la faim ("Жаппай жойылу: Аштықтың геополитикасы"), Éditions du Seuil, 2011. Chemins d'espérance: Ces combats gagnés, parfois perdus mais que nous ("Үміт жолдары: жеңіліп, кейде жеңіліп қалған күрестер, бірақ біз"), Seuil, 2016. Le capitalisme expliqué à ma petite fille (en espérant qu'elle en verra la fin) ("Капитализм менің кішкентай қызыма түсіндірілді (ол оның соңына жетеді деп үміттенемін)"), Seuil, 2018. Lesbos, la honte de l'Europe ("Лесбос, Еуропаның ұяты"), Éditions du Seuil, 2020.