Кіріспе

Кубалық-америкалық заңгер және тарихшы (1947 жылы туған) заңгер және тарихшы Альфред Морис де Зайас (1947 жылдың 31 мамырында туған) – адам құқықтары және халықаралық құқық саласында белсенді қызмет ететін Кубада туған американдық заңгер және жазушы. 2012 жылдың 1 мамырынан 2018 жылдың 30 сәуіріне дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі тағайындаған демократиялық және теңдікті қамтамасыз ететін халықаралық тәртіпті ілгерілету жөніндегі алғашқы БҰҰ тәуелсіз сарапшысы қызметін атқарды.

Ерте өмір және білім

Де Заяс Кубаның Гавана қаласында дүниеге келді және АҚШ-тың Иллинойс штатындағы Чикаго қаласында өсті. Ол Гарвард заң мектебінде заң докторы дәрежесін, содан кейін Германияның Геттинген университетінде қазіргі заман тарихы бойынша философия докторы дәрежесін алды. Германиядағы Тюбинген университетінде Фулбрайт стипендиаты және Германияның Гейдельберг қаласындағы Салыстырмалы мемлекеттік және халықаралық құқық жөніндегі Макс Планк институтында ғылыми қызметкер болды. 1981 жылдан 2003 жылға дейін ол БҰҰ-да Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесінде аға заңгер және петициялар бөлімінің басшысы болып жұмыс істеді. 1996 жылдан бері де Заяс голландиялық азамат және БҰҰ қызметкері Каролина Жоланда Эдельенбосқа үйленген, олардың Стефан (қайтыс болған) есімді ұлы болған.

Ғылыми еңбектері

Де Зайастың жұмысы, ішінде халықтар мен азшылықтарды сот арқылы қорғау мәселесіне ерекше назар аударады. Ол адам құқықтары туралы, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитетінің сот практикасы, армян геноциді, Холокост, Гуантанамо шығанағындағы АҚШ-тың ұстау орталықтары, бұрынғы Югославиядағы этникалық тазалау, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Еуропа немістерін күштеп шығару, 1974 жылы Түркияның Кипрге басып кіруі, азшылықтардың құқықтары, пікір және сөз бостандығы құқығы, сондай-ақ жергілікті халықтардың құқықтары туралы көптеген еңбектер жазды және дәріс оқыды. 1994 жылы ол профессор Шериф Бассионимен бірлесіп «Транснационалдық баспалар» баспасынан шыққан «Қылмыстық әділет әкімшілігінде адам құқықтарын қорғау» кітабын жазды. Де Заяс судья Якоб Мёллермен бірлесіп N. P. Engel Verlag баспасынан шыққан «Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитетінің іс-қағаздары 1977–2008» (2009) кітабын жазды. Адам құқықтары комитетінің алғашқы төрағасы Андреас Мавромматис осы оқулыққа алғысөз жазды. БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі бұрынғы жоғарғы комиссары Бертран Рамчаран БҰҰ-ның «Special» журналында жарияланған шолуда былай деп жазды: «Бұл өте маңызды кітапты оқығаннан кейін көрінетіндей, Адам құқықтары жөніндегі комитет әлемдегі адам құқықтары саласындағы сот практикасына қаншалықты үлкен әсер еткені таң қалдырады. 1977 жылдан бастап комитет өз жұмысын жүргізген кезде, құқықтарының бұзылуын жоспарлаған жеке тұлғалардан келіп түсетін шағымдарды қарағанда, комитеттің сот практикасын дамытуда екі хатшылықтың белгілі бір жетістіктері болды: Якоб Мёллер (Исландия) және Альфред де Заяс (АҚШ). Мёллер қазіргі Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссар кеңсесінің шағымдар бөлімінің алғашқы басшысы болды, ал де Заяс оның әріптесі болды, кейіннен ол басшылыққа ие болды». Де Заяс Гарвард халықаралық құқық журналында, UBC Law Review, Қызыл Крест халықаралық шолуында, Қылмыстық құқық форумында, босқындар туралы тоқсандық шолуда, Нидерланд халықаралық құқық шолуында, Халықаралық заңгерлер комиссиясы шолуында, тарихи журналда, «Politique internationale» журналында, халықаралық құқық туралы неміс жылнамасында, канадалық адам құқықтары жылнамасында және Шығыс Еуропа тоқсандығында жарияланған ғылыми мақалалар жазды. Ол «Халықаралық адам құқықтарын бақылау механизмдері» сияқты кітаптардың авторлары мен редакторларының бірі болды. Де Заяс Стивен Варди мен Хант Тулидің редакциялауымен шыққан «Еркін ғасырдағы Еуропадағы этникалық тазалау» кітабында тараулар жариялады. Джон Кэри редакциялаған «Халықаралық гуманитарлық құқық: бастаулары» кітабында де Заяс «Этникалық тазалау, қолданылатын нормалар, дамып келе жатқан сот практикасы, іске асырылатын шаралар» деген тарау жазды. Оның испан тіліндегі «El crimen contra la paz» деген тарауы Кармен Роза Руэда Кастаньон мен Карлос Виллан Дюран редакциялаған «La Declaración de Luarca sobre el Derecho Humano a la Paz» кітабында жарияланды.

1944-1950 жж. немістерді қуу туралы

Де Зайастың Екінші дүниежүзілік соғыс аясында шығыс Германия және Шығыс Еуропа аймақтарынан немістерді қуу туралы жұмысы кең көлемді. Де Зайас осы мәселені зерттеген алғашқы американдық тарихшы деп есептеледі. 2007 жылы Deutsche Welle телеарнасы былай деп хабарлады: «Ол ағылшын тілінде жарық көрген, ұзақ жылдар бойы талқыланбаған тақырыпты бұзған, немістерді қууға ұшыратқандар туралы алғашқы ғылыми еңбек жазды». Германияның федералды министрі Генрих Винделлен Де Зайас кітабының ("Аңдатпалар") алғы сөзінде: «Де Зайас арқасында «Қоныс аудару» тақырыбы бойынша пікірталас қайта жанданды. Осылайша, ол «Қуғын-сүргін» тақырыбының енді табу емес екеніне үлкен үлес қосты» деп жазды. Қуғын-сүргіннің тарихын зерттеуге арналған докторлық диссертациясында: «Де Зайас қуылғандардың мүддесін қорғаған алғашқы «құрметті» ғалымдардың бірі болды. Де Зайас Холокост, еврейлер және нацистердің зорлық-зомбылығына ұшыраған басқа да этностық топтар туралы тек арагідік айтады». Алайда, профессор Доерр «Далхаузи» журналында былай деп жазды: «Де Зайас соғыс барысында немістер жасаған қылмыстардың ауырлығын мойындайды, сондай-ақ немістерге қарсы сезімнің табиғи екендігін және жазаның орынды екенін жоққа шығармайды. Бірақ ол бір қылмыстың екіншісін ақтауы мүмкін бе, кек қайтарым тек кінәлілерге ғана емес, кінәсіздерге де тиесілі ме, қуғын-сүргін қылмыс санала ма деген сауалдарды көтереді. Батыс көшбасшылығын сынға салса да, Де Зайас қылмыстың жасаушылары – кеңес көшбасшылары екендігіне күмәнсіздік білдіреді. Де Зайас қазіргі неміс тарихының көпшілік назардан тыс қалған осы маңызды аспектісін қайта қарастырғаны үшін мақтауға лайық». 1999 жылы Гертфордшир университетінде Роберт Бардтың «Еуропадағы этникалық немістерді қуудың тарихи естелігі (1944–1947)» атты докторлық диссертациясында Де Зайасқа 58 рет сілтеме жасалып, «Потсдамдағы Немезис» және «Қорқынышты кек алу» тарихи талдауына оң баға берілген. Ол: «Де Зайас БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясындағы жоғары лауазымы, АҚШ азаматы (неміс емес) және оның күмәнсіз гуманитарлық беделінің арқасында Де Зайас еңбектері Германия мен Америкада маңызды деп танылды» деп атап өтеді. 1975 жылы Де Зайас Гарвард халықаралық құқық журналында Атлантикалық харта, Гаага конвенциялары және Нюрнберг қағидаларын негізге ала отырып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 15 миллионға дейін немістерді үйлерінен қуудың заңдылығына күмән келтірген зерттеу жариялады.

Потсдамдағы Немезис

Бұл мақаладан кейін оның алғашқы кітабы – «Немезис в Потсдаме» (Routledge und Kegan Paul, 1977) жарық көрді. Кітапта британдық және АҚШ үкіметтерінің осы этникалық немістерді күштеп шығаруға себеп болған деп саналатын шешімдерге қатысты қандай жауапкершіліктері болғаны зерттелді. Кітапқа Дуайт Эйзенхауэрдің саяси кеңесшісі, Потсдам конференциясына қатысушы Роберт Дэниел Мерфи алғысөз жазған. Британдық тарихшы Тони Ховарт «Таймс Эдьюкейшнл Сапплимент» басылымында оны «ақылға қонымды, ғылыми және мейірімді зерттеу» деп бағалады. Нюрнберг процесінің прокуроры Бен Ференц «Американдық халықаралық құқық журналында» бұл кітапты «гуманизм ұлтшылдыққа бағынған кезде туындайтын қасірет туралы нақты пайымдау» деп сипаттады. «Нью Стейтсмен» журналының рецензенты былай деді: «Де Зайас өзінің жан-жақты зерттелген, мұқият талданған еңбегінде осы заманауи жаппай қырқындардың тарихи теңдесінің азайып бара жатқанына күмән қалдырмайды». Сол жылы заңдық баспагер C. H. Beck-тен неміс тіліндегі кеңейтілген басылымы жарық көрді және дереу бестселлерге айналды.

Вермахт соғыс қылмыстары бюросы

Оның екінші кітабы (Вальтер Рабуспен бірге жазылған), «Вермахттың соғыс қылмыстары бюросы», 1979 жылы Германияда Universitas/Langen Müller [de] баспасында, ал ағылшын тіліндегі аудармасын де Зайас өзі 1989 жылы Небраска университетінің баспасында жариялады. Кітапта одақтастар мен неміс соғыс қылмыстарын тергеген «Вермахт тергеу орталығы», Вермахттың жоғары командасының заң бөлімінің арнайы бөлімі туралы айтылады. Авторлар бюроның соғыс қылмыстарын мұқият тергегенін және көбінесе нацистік идеологиядан таза болғанын мәлімдейді. Де Заяс 226 сақталған томмен жұмыс істеді (жалпы санының шамамен жартысы, қалғандары соғыс аясында Германияның Лангенсальза қаласында күйдірілген). Бұл кітапқа Кеңес Одағы және оның клиенттік елдері тарапынан қызылшамдықпен шабуыл жасалды. Кембридж университетінің халықаралық құқық профессоры және Халықаралық соттың (ICJ) судьясы Кристофер Гринвуд Кембридж заң журналында кітапты «тамаша» деп бағалап, «авторлар соғыс заңдарына қызығушылық танытқан, бірақ неміс тілін білмейтін барлық адамдардың алғысына ие» деді. Ол былай деп жалғастырды: «Кітаптың барлық жағдайларын Холокост және неміс қарулы күштері мен СС жасаған қасіреттер аясында қарастыру қажет екенін авторлар баса назар аударады». Де Заяс «Тарихи журналда» (Кембридж), 35-том, 1992 жылы «Вермахттың соғыс қылмыстары бюросының» жұмыс әдістерін терең талдады. FAZ газеті мақаланы жақсы бағалады: «Мұрағаттарды мұқият зерттегеннен, шетелдік мұрағаттардағы деректерді салыстырып тексергеннен және тірі қалған куәгерлермен және әскери судьялармен үш жүзден астам сұхбат өткізгеннен кейін де Заяс тергеулердің сенімді екендігіне келді». Халықаралық Қызыл Крест комитеті Марко Сассоли мен Антуан Бувье редакциялаған «Соғыста құқық қалай қорғайды» оқулығында «Вермахттың соғыс қылмыстары бюросынан» алынған бөлімдерді қайта жариялады.

Қасіретке ұшыраған кек алу

Оның үшінші кітабы — «Үлкен кек алу, Шығыс Еуропа немістерінің этникалық тазалануы, 1944–1950», 1986 жылы Германияда, ал 1993 жылы АҚШ-та Palgrave Macmillan баспасы «Неміс қуғындалғандар» деген атпен жариялады. Тарихшылар Дэн Дайнер мен Джоэл Голб «немістердің өздерін де құрбандықтар ретінде қарастыруға мүмкіндік беру» тенденциясы «бестселлер автор Альфред Морис де Зайас еңбектерінде айқын көрінеді» деп жазады. Ноттингем Трент университетінің Билл Нивен де Заястың «көбінесе салыстыру тезисін қолдау үшін сілтеме жасалатынын» айтады, яғни Германияның соғыс кезінде жасаған қылмыстары оған қарсы жасалған қылмыстармен тең екенін дәлелдеу. «Орталық Еуропа тарихы» ғылыми журналында бұл кітап «ерекше ревизионистік сипатқа» ие екені жазылған. Ал Андреас Хиллгрюбер «Historische Zeitschrift» журналында: «Оның оқиғалар туралы айқын және ұтымды баяндамасы он тарихи және алты халықаралық құқық тезисінде жинақталған, олардың айқындығы мен тепе-теңдігі қуғын-сүргін тарихын жазуда тұрақты орын алуға лайық» деп жазды. Готтольд Роде FAZ газетінде: «Де Зайас құрбандардың өздерінің оқиғаларын айтуға мүмкіндік береді, бұрын белгісіз болған мәліметтер ұсынады. Кітап жаңа «қуғын-сүргін туралы құжаттама» сипатына ие және төрт он жылдықтан кейін ақылға сыймайтын қатыгездік пен азапты сипаттайды» деп жазды. Генри Станхоум Лондонның «Таймс» газетінде: «Де Зайас адамның үйі – бұл адам құқығы болуы керек деп шұғыл үндеу жасады. Шығыс Еуропаның шекаралары қайтадан өзгеруде және отбасылар Босниядан қашуда, ол осыны жеткізу үшін одан жақсы сәт таба алмады» деп жазды (18 қараша, 1993 жыл). Publishers Weekly: «Бұл салыстырмалы түрде беймәлім геноцид екі миллионнан астам адамның өмірін құрбан етті. Де Зайас неміс және американдық архивтерде осы қатыгездіктерді егжей-тегжейлі баяндайтын куәліктерді тапты, осылайша адамзаттың қатыгездігі тарихына жаңа тарау қосты. Оның мұқият құрастырылған кітабы көптеген халықтардың «этникалық тазалауға» ұшырағанын еске салады» (шілде, 1994 жыл). Жиырма жыл өткен соң Маттиас Стиклер Франкфурт Allgemeine Zeitung газетінде қайта жарылған басылымын қарап: «Es vermittelt anschaulich, gut lesbar, quellenorientiert und ohne Polemik Grundwissen zu einem nach wie vor wichtigen Thema» («кітап әлі де өте маңызды тақырып туралы нақты, оңай түсінілетін, сенімді дереккөздерге негізделген және дау-жанжалсыз білім береді») деп жазды. Тарихшы Эрнест Фишер АҚШ армиясы журналында: «Автор осы қуғын-сүргін тарихын бірнеше куәгерлердің айғақтары арқылы тікелей баяндады». Де Зайас кітабы «Потсдамдағы Немезис» де «Neue Zürcher Zeitung» газетінде тарихшы Патрик Саттердің оң пікіріне ие болды.

Геноцид мемлекеттік құпия ретінде

2011 жылы жарық көрген "Völkermord als Staatsgeheimnis" (Мемлекеттік құпия ретінде геноцид) атты кітабында Хайдельбергтегі Макс Планк халықаралық құқық институтының директоры Карл Доринг жазған мағыналы алғы сөзбен Холокост туралы кімнің не білгені мәселесі зерттелді. Ол жарияланған және жарияланбаған Нюрнберг құжаттары, Нюрнберг прокурорлары мен адвокаттарымен, Холокосттан аман қалғандармен, сондай-ақ неміс әскери судьялары мен саясаткерлерімен жүргізілген сұхбаттар негізінде бұл мәселені қараған алғашқы тарихшы. Франкфурт Allgemeine Zeitung газетінде Бернвард Дёрнер жазған рецензияда бұл кітап "геноцидтің қазіргі заманғы түсініктерін жоққа шығаруға жасалған әрекет" деп сипатталды, ал француз-герман тарихшысы Альфред Гроссер Дёрнердің рецензиясын саяси және "толыққанды бір жақты" деп сынап, рецензия авторын идеологиялық көзқарас пен тарихи емес тәсілге ие деп айыптады. Гроссер рецензия авторының "стратегия" туралы айтқан сөзін келтірді: "Холокостты қазіргі заманғы қабылдау мәселесі стратегиялық тұрғыдан маңызды. Егер геноцидтің құпия сақталғаны анықталса, бұл неміс халқының геноцидке қатысты жауапкершілігін айтарлықтай азайтады". Басқаша айтқанда, Гроссердің мақаласының аталымы ("жалпы кінәліліктің қайта оралуы") көрсеткендей, бұл кінәлілікті саяси мақсаттар үшін пайдалану туралы мәселе, ал Зайас бұл ойынға қатыспады.

Белсенділік

Де Зайас 1996-2006 жылдар аралығында Жакелин Беренштейн Ваврмен бірге Швейцария және Женева халықаралық қауымдастығының (ASIG) президенті болды. 1990 жылдан бері де Зайас Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, оның кезінде және одан кейін Осман империясы тұсында армяндарға, Понт гректеріне және ассирий халдейлеріне қарсы геноцидтерге назар аударды. Ол Кипр үшін Конституциялық конвенция құруды қолдайды және бұл туралы ұсынысты Малкольм Шоу мен Андреас Ауермен бірге жариялады. Ол "адамның бейбітшілікке құқығы" бар екенін мойындауды талап етті. 2018 жылы де Зайас Гавайи мемлекетінің Гари В. Б. Чангқа, Жаннет Х. Кастагнеттиге және сот органдарының мүшелеріне Гавайи корольдігінің ұзақ уақытқа созылған АҚШ-тың жалғасуына қарсы меморандум жіберді. Ол БҰҰ-ның тиісті қарарына сәйкес және Кашмирдің өзін-өзі анықтау құқығына сәйкес Үндістан мен Пәкістан арасындағы дауды бейбіт жолмен шешуге шақырды. Ол көптеген азшылықтар мен жергілікті халықтардың автономия мен өзін-өзі анықтау құқығын Біріккен Ұлттар Ұйымында және Еуропа Парламенті парламентарийлерінің алдында, соның ішінде Таулы Қарабақтың армяндары, Батыс Сахараның сахаралық халқы, Шри-Ланканың тамилдары, Экваториалдық Гвинеяның бубилері, Испанияның каталондықтары, Нигерияның игболары мен огондары қолдады. Де Зайас БҰҰ Жарғысы мен Бас Ассамблеясының қарарларын ескере отырып, кейбір колониялық жою мәселелерін қайта қарауды қолдайды. Ол, әсіресе, Испанияның Биоко аралының Буби халқының басқа испан колониясы Экваториалдық Гвинея халқымен бірігуін сынға алды. 2003 жылы БҰҰ-дан зейнеткерлікке шыққаннан бері де Зайас 2003 жылғы Ирак соғысын қатты сынға алды. Ол Гуантанамодағы мерзімсіз қамауға алуды, ЦРУ құпия түрмелерін және өте кедейлікті сынға алды. 2015 жылы ол 2015 жылғы қарашадағы Париж шабуылдарын АҚШ, батыс отаршылдығы, капитализм және "израильдік қоныстанушылар" және "негізінен дамыған елдер тарапынан жасалатын ауыр әділетсіздіктерге және тұрақты құқық бұзушылықтарға жауап" деп айтқандығы үшін БҰҰ бақылауының айыптауына ұшырады. 2017 жылдың 29 қыркүйегінде де Зайас және БҰҰ-ның тағы бір тәуелсіз комиссары Дэвид Кей Испания үкіметі "2017 жылғы Каталонияның тәуелсіздік референдумы кезінде" Испания демократиясы үшін осындай маңызды сәтте қоғамдық ақпараттың ағынын шектеп, жеке адамның негізгі құқықтарын бұзады "деген мәлімдеме жасады. Испанияның Okdiario газетінің хабарлауынша, Каталония президенті Карлес Пучдемон де Зайасқа Каталонияның тәуелсіздік алу үдерісін қолдау үшін 100 000 евро төледі. Де Зайас - тіркелген республикалық сайлаушы, ал Тюльси Габбардты (жазба арқылы) 2020 жылы және ХДС/ХСС шақырған Германия Бундестагының заңдық комитеті (Rechtsausschuss) алдында қолдады. Ол 2018 жылы "Альтернатива Германия үшін" (AfD) "Дезидериус Эразмус қоры" ой-толықтарының кеңесінің құрамына кірді. 2019 жылы ол Бундестагтың Адам құқықтары жөніндегі комитеті (Menschenrechtsausschuss) алдында, наурыз айында гуманитарлық көмек мәселесі бойынша және қыркүйек айында жазасыздық мәселесі бойынша сөйледі. Бұл ретте Де Зайасты сарапшы ретінде шақырды. Ол 2019 жылдың мамыр айында Тюбинген университетінің ауласында ХХІ ғасырдағы көпжақтылық туралы баяндама жасады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының тәуелсіз сарапшысы

2012 жылы де Зайас Адам құқықтары жөніндегі кеңестің президенті Лаура Дюпуй Лассер ұсынғаннан кейін тәуелсіз сарапшы болып сайланды. Ол өзінің алғашқы баяндамасын 2012 жылғы қыркүйектегі БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңестің 21-ші сессиясында ұсынды, онда халықаралық құқықты біркелкі қолдану қажеттігі айтылды. 2013 жылғы 10 қыркүйекте ол Адам құқықтары жөніндегі кеңеске екінші баяндамасын (A/HRC/24/38) және 2013 жылғы қазанда БҰҰ Бас Ассамблеясына екінші баяндамасын (A/68/284) ұсынды. Бұл баяндамаларда демократиялық және әділетті халықаралық тәртіпті одан әрі дамыту үшін бастамалар мен іске асыру механизмдері, әсіресе Дүниежүзілік парламенттік ассамблея арқылы қарастырылды. 2014 жылғы 10 қыркүйекте де Зайас Адам құқықтары жөніндегі кеңеске демократиялық және әділетті халықаралық тәртіпті дамыту туралы үшінші баяндамасын ұсынды. 2014 жылғы қыркүйекте өткен 27-ші сессиясында Адам құқықтары жөніндегі кеңес оның мандатын 2018 жылға дейін ұзартты (A/HRC/RES/27/9 қараңыз). 2014 жылғы 27 қазанда ол Бас Ассамблеяға өзін-өзі анықтау құқығы туралы үшінші баяндамасын (A/69/272) ұсынды. Келесі күні жарияланған баспасөз хабарламасында ол: «Өзін-өзі анықтау құқығын іске асыру жергілікті, аймақтық және халықаралық бейбітшілікті сақтау үшін өте маңызды және оны қақтығыстарды алдын алудың маңызды стратегиясы ретінде қарастыру қажет» деді. 2015 жылғы 10 қыркүйекте ол кеңеске демократиялық және әділетті халықаралық тәртіпке еркін сауда және инвестициялық келісімдердің зиянды әсері туралы төртінші баяндамасын ұсынды, ал 2015 жылғы 26 қазанда инвестор-мемлекеттік дауларды шешу мәселесі бойынша Бас Ассамблеяға баяндама жасады. "The Guardian", "The Huffington Post" және "The Independent" басылымдарында жарияланды. 2015 жылы АҚШ-тағы жаһандық саясат журналы "Foreign Policy" Индонезияның Батыс Папуа аймағында өзін-өзі анықтау құқығын қолдану мәселесі бойынша БҰҰ тәуелсіз сарапшысымен консультация өткізді. Өкілеттігі кезінде ол көптеген қазіргі заманғы әлемдік мәселелерді көтерді, қару-жарақ саудасы туралы келісімді қолдады және мемлекеттерді қару-жарақ саудасын ғана емес, оны өндіруді де реттеуге шақырды. 2015 жылы баспасөз хабарламасынан кейін де Зайас сауда келіссөзшілерін Кенияның Найроби қаласында өткен Х Министрлік конференциясында Доха раундының тең және әділ сауданы ілгерілету жөніндегі міндеттемелерін қарауға шақырды. "The Guardian" газетінде еркін сауда және инвестициялық келісімдердің адам құқықтарына тигізетін зиянды әсері туралы мақала жарияланды. Келесі жылы БҰҰ-ның демократиялық және әділ халықаралық тәртіпті дамыту жөніндегі тәуелсіз сарапшысы Дүниежүзілік банк саясатының адам құқықтарына және демократиялық және әділ халықаралық тәртіпті жүзеге асыруға тигізетін зиянды әсері туралы баяндамасын БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне ұсынды. 2017 жылғы 21 шілдеде де Зайас БҰҰ Бас Ассамблеясына ХВҚ саясаты мен практикасының адам құқықтарына тигізетін әсері туралы соңғы баяндамасын ұсынды. 2017 жылы де Зайас өзінің веб-сайтында жариялаған 1982 жылғы қара бетпен суреті UN Watch ұйымы тарапынан «расистік және қорлаушы» деп сипатталды. 2018 жылғы 25 ақпанда БҰҰ тәуелсіз сарапшысы мынадай мәлімдеме жариялаған меморандум шығарды: «Гавай аралдарының заңды саяси мәртебесі – егеменді ұлт-мемлекеттің жалғасуы екенін түсіндім; бірақ АҚШ-тың заңсыз әскери оккупациясы мен алаяқтық аннексиясы салдарынан ерекше оккупацияланған ұлт-мемлекет. Осыған байланысты, халықаралық заңдар (Гаага және Женева конвенциялары) Гавай аралдарының оккупацияланған аумағындағы басқару және құқықтық мәселелер оккупацияланған мемлекеттің (осы жағдайда Гавай Корольдігі) заңдарымен реттелуі керек, оккупанттың (АҚШ) ішкі заңдарымен емес».

Венесуэла туралы есеп

2017 жылдың соңында де Зайас Венесуэлаға сапар жасады. 2018 жылдың ақпан айында «Телесур» телеарнасына берген сұхбатында де Зайас: «Мен Венесуэланың статистикасын басқа елдердің статистикасымен салыстырдым және гуманитарлық дағдарыс жоқ» деді. Ол Венесуэланың экономикалық проблемаларының себебі «экономикалық соғыс» және «АҚШ, Канада және Еуропалық Одақ салған экономикалық санкциялар» екенін айтты. 2018 жылдың тамызында жарияланған де Зайас есебінде Венесуэла экономикасына ішкі мұнайға артық тәуелділік, нашар басқару және жемқорлықтың зиян келтіргені, бірақ «экономикалық соғыс» дағдарыстың маңызды факторы болғаны көрсетілді. Ол экономикалық санкцияларды Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутының 7-бабына сәйкес, адамзатқа қарсы қылмыс ретінде тергеуді ұсынды. Венесуэла үкіметі бұл есепті жақсы қабылдады. Венесуэланың сексеннен астам ұйымы де Зайас елде гуманитарлық дағдарыс жоқ деген қорытындысына қарсылық білдірді. Ұйымдар жасаған мәлімдемеде де Зайас Венесуэладағы миссиясын аяқтамай тұрып, ұйымдар ұсынған ақпаратты зерделемей, мерзімінен бұрын пікір қалыптастырды және азық-түлік пен медициналық жабдықтың жетіспеушілігін «экономикалық соғыс» пен «блокада» деп баяндайтын үкіметтің ұстанымын қабылдады делінген. Ұйымдардың мәлімдемесіне сәйкес, екі жыл ішінде он екі халықаралық ұйымның жиырма екі сарапшысы арасында де Зайас есебі ғана елде гуманитарлық дағдарыс жоқ деді. «Сотқа қол жеткізу» (Acceso a la Justicia) ҮЕҰ директоры Али Даниэльс Венесуэла мен Эквадор ұйымдарының айтуынша, миссия БҰҰ тәуелсіздік стандарттарына сәйкес дайындалмағандықтан, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі үшін дұрыс немесе қабылданатын қорытындыға келе алмайды. Даниэльс бұл теңгерімсіздіктің де Зайас есебінде көрініс тапқанын, онда Венесуэлаға арналған он екі бетке қарсы Эквадорға арналған екі жарым бет ғана бар екенін айтты. Америкааралық адам құқықтары жөніндегі комиссияның 167-ші сессиясында, Венесуэладағы денсаулық сақтау және тамақтану мәселесі талқыланған кезде, Венесуэланың мемлекеттік өкілі мемлекеттік телеарна «Телесур» арқылы де Зайаспен жасаған сұхбатты көрсетті, онда ол елде гуманитарлық дағдарыс жоқ екенін мәлімдеді.

Әдеби шығармалары

Тарих және құқық саласындағы ғылыми еңбектерінен басқа, де Зайас ағылшын, француз, неміс, испан және голланд тілдерінде өлеңдер жариялаған, Райнер Мария Рилке өлеңдерін ағылшын, француз және испан тілдеріне аударған, сондай-ақ Джозеф фон Эйхендорфтың туындыларын аударған. Де Зайас көптеген соғысқа қарсы өлеңдерді жариялаған, оның ішінде Сэм Хамиллдің «Соғысқа қарсы ақындар» жинағындағы «Бейіттілік», «Эзотерикалық журналда» жарияланған «Апокалипсис» және «Динозаврлар», «Панем эт циркенсис» және «Ex Tempore» журналындағы «Манихейлік ойындар» кірген. Швейцарияның Сиерре қаласындағы Халықаралық Райнер Мария Рилке қоғамының мүшесі ретінде де Зайас Рилке өлеңдерінен тұратын 90 өлеңдік «Ларенопфер» туындысының ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасын жариялаған. Бұл өлеңдер Рилке туған Богемия жеріне және оның туған қаласы Прагаға арналған. 2011 жылдың 2 мамырында Женева кітап көрмесінде «Рилке, поэт де ла Хемат» тақырыбында лекция оқыған. 1989 жылдан бері Халықаралық ПЕН клубының мүшесі, 2002–2006 жылдары ПЕН клубының Швейцариялық романдық орталығының бас хатшысы, 2006–2010 жылдары президенті болған. 2010–2013 жылдары орталықтың атқару комитетінің мүшесі, ал 2013 жылы қайтадан президент болып сайланған, қызметі 2017 жылға дейін жалғасқан. Де Зайас 2008–2010 және 2013–2014 жылдары Швейцариядағы үш ПЕН орталығының үйлестірушісі болған. Ол Женевадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Жазушылар қоғамының президенті қызметін он бес жыл атқарған. 1990 жылдан 2005 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Жазушылар қоғамының (БҰҰЖ) президенті, бас редакторы және оның әдеби журналы «Ex Tempore»-дың негізін қалаушы болған. 2019 жылдың қарашасында «Ex Tempore» журналының бас редакторы болып қайта сайланған.