Кіріспе
Израильдің 1952-1980 жылдар аралығындағы валютасы – фунт немесе лира (Lira Yisra'elit, جنيه إسرائيلي Junayh ʾIsrāʾīlī; аббревиатурасы: латын тілінде IL, еврей тілінде ל"י; коды) Израиль мемлекетінің 1952 жылдың 9 маусымынан 1980 жылдың 23 ақпанына дейінгі валютасы болды. Израиль фунты Палестина фунтын ығыстырып, бастапқыда 1 фунт стерлингке тең бағаланды. 1980 жылдың 24 ақпанында ол IS 1 = IL 10 курсымен шекельмен алмастырылды, ал ол 1985 жылы жаңа шекельмен ауыстырылды. Жаңа валюта енгізілгенге дейін, Англо-Палестина банкі Палестина фунтымен номиналдағы банкноттар шығарды. Олар еврей тілінде לירה א״י (lira E. Y. i. e. lira Eretz Yisraelit) және араб тілінде junayh filisṭīnī (جنيه فلسطيني) деп аталатын. 1951 жылдың 1 мамырында Англо-Палестина банкінің барлық активтері мен міндеттемелері "Банк Леуми Ле Исраэль" (Израиль Ұлттық Банкі) деп аталған жаңа компанияға берілді, ал валюта атауы еврей тілінде лира yisraelit (לירה ישראלית), араб тілінде junayh ʾisrāʾīlī және ағылшын тілінде Израиль фунты болды. Жаңа валюта 1952 жылы шығарылып, 9 маусымда айналымға түсті. 1955 жылдан бастап, Израиль банкі құрылып, банкноттарды шығару міндетін алғаннан кейін, тек еврей атауы қолданылды.
The pound or lira ( Lira Yisra'elit, جنيه إسرائيلي Junayh ʾIsrāʾīlī; abbreviation: IL in Latin, ל"י in Hebrew; code ) was the currency of the State of Israel from 9 June 1952 until 23 February 1980. The Israeli pound replaced the Palestine pound and was initially pegged at par to £1 sterling. It was replaced by the shekel on 24 February 1980, at the rate of IS 1 = IL 10, which was in turn replaced by the new shekel in 1985. Before the new currency was brought in, the Anglo Palestine Bank issued banknotes denominated in Palestine pounds. They were in Hebrew לירה א״י (lira E. Y. i. e. lira Eretz Yisraelit) and Arabic junayh filisṭīnī (جنيه فلسطيني). On 1 May 1951, all the assets and liabilities of the Anglo Palestine Bank were transferred to a new company called Bank Leumi Le Yisrael (Israel National Bank) and the currency name became: lira yisraelit (לירה ישראלית) in Hebrew, junayh ʾisrāʾīlī in Arabic, and Israeli pound in English. The new currency was issued in 1952, and entered circulation on June 9. From 1955, after the Bank of Israel was established and took over the duty of issuing banknotes, only the Hebrew name was used.
Тарих
1918 жылы Палестина британдық мандатына берілді. 1927 жылы британдық билік органдары құрған Палестина валюталық кеңесі, британдық колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшылығына бағынышты болды. Кеңес Палестина фунтын (£P) шығарды, ол Мандатты Палестина және Трансжорданияда қолданылатын заңды төлем құралы болды. 1 £P 1 фунт стерлингке тең болды. Ол 1000 милге бөлінді. Мандат 1948 жылдың 14 мамырында аяқталды, бірақ Палестина фунты жаңа валюталар енгізілгенге дейін айналыста болды. Израильде Палестина фунты 1952 жылы Израиль фунты қабылданғанға дейін қолданылды. Израиль фунты 1000 протаға бөлінді. Израиль фунты Палестина фунтының стерлингке байланыстылығын сақтап қалды. 1948 жылдың тамызында Лондон қаласында орналасқан, еврей агенттігіне тиесілі Англо-Палестина банкі жаңа банкноттар шығарды. Жаңа монеталар алғаш рет жаңа мемлекеттің атын таңбалады, ал банкноттарда "The Anglo Palestine Bank Limited" деп жазылған. Израильдің алғашқы монеталары әлі де "мил" деп аталатын болса, келесілері еврейше "прута" деп аталды. Стерлингке байланыстылығы 1954 жылдың 1 қаңтарында жойылды, ал 1960 жылы фунттың бөлінісі 1000 протадан 100 агоротқа (бірлік – агора) өзгертілді. "Лира" латын тілінен алынған сөз болғандықтан, 1960 жылдары Израиль валютасының аты туралы пікірталас туындады, себебі оның еврей тегі болмады. Нәтижесінде, қаржы министріне "лирадан" еврейше "шекельге" ауыстыруды бұйырған заң қабылданды. Заң министрге ауысу күнін анықтауға рұхсат берді. Заң 1980 жылдың ақпанында күшіне енді, сол кезде Израиль үкіметі "Израиль шекелін" (қазіргі ескі Израиль шекелі) 10 IL = 1 IS бағамымен енгізді. 1986 жылдың 1 қаңтарында ескі шекель 1000:1 қатынасымен Израильдің жаңа шекелімен ауыстырылды.
Монеталар
Израильдің алғашқы монеталары 1948 және 1949 жылдардағы алюминийден жасалған 25 миллиондық тираж болды, олар 1949 жылы, "прута" қабылданғанға дейін шығарылды. Кейін 1949 жылы 1, 5, 10, 25, 50, 100 және 250 прута номиналында монеталар шығарылды. Монеталардың дизайнын Израильдік графикалық дизайнер Отте Валиш әзірлеген. 1952 жылдың маусымына дейін Израильде шығарылған барлық монеталар мен банкноттар Палестина фунтының құрамында болды. 1960 жылы агора номиналында монеталар шығарылды. 1, 5, 10 және 25 агороттан монеталар болды. 1963 жылы IL және IL 1 монеталары, ал 1978 жылы IL 5 монеталары енгізілді. IL 5 номиналы бұрын айналымға түспеген естелік монеталарында, оның ішінде Ханука тақырыбындағы күміс монеталарда қолданылған.
Миль (1949)
+Суреттік құныДиаметр (мм) Масса (г) ҚұрамыАлдыңғы жағыАртқы жағыШығарылған күніАйналымнан алынған күні 25 мил 30 3.1—3.8алюминий 97%, магний 3%Шегі, "Израиль" иврит және араб тіліндеНоминалы, зәйтүн өрнегі 06.04.1949 06.09.1950
Прута (1949-1960 жылдар)
+Суреттің құндылығыДиаметрі (мм) Салмағы (г) ҚұрамыАлдыңғы жағы Артқы жағы Ұсынылған күні Айналымнан алынған күні1 прұта211.3алюминий 97%, магний 3%Якор, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу Зәйтүн өрнегі25.10.195022.02.19605 прұта203.2мыс 95%, қалайы 3%, мырыш 2%Лира, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу28.12.195022.02.196010 прұта276.1Амфора, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу04.01.195022.02.196010 прұта24.51.6алюминий 97%, магний 3%Амфора, пальмалар, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу18.09.195222.02.196010 прұта24.51.6Амфора, пальмалар, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу27.12.195622.02.196025 прұта19.52.8мыс 75%, никель 25%Жүзім, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу04.01.195022.02.196050 прұта23.55.6Жүзім, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу11.05.194922.02.1960100 прұта28.511.3Пальма, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу25.05.194922.02.1960100 прұта25.67.3болат 90%, никель 10%Пальма, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу21.04.195522.02.1960250 прұта32.214.1мыс 75%, никель 25%Бидай, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу11.10.195022.02.1960500 прұта37.125күміс 50%, мыс 37,5%, никель 12,5%Үш анар, иврит және араб тілдерінде «Израиль» деген жазу22.05.195222.02.1960
Агора (1960 1978)
+ИмиджМәнінің диаметрі (мм)Салмағы (г)ҚұрамыАлдыңғы жағыАртқы жағыШығарылған күніАйналымнан алынған күні 1 агора 21 1.3алюминий 97%, магний 3%Барлы, "Израиль" еврей және араб тілдеріндеМәні, күні 12.05.1960 22.02.1980 5 агора 17,5 2.31960—1975: мыс 92%, алюминий 6%, никель 2%
1976—1979: алюминий 97%, магний 3%Үш анар, "Израиль" еврей және араб тілдерінде 20.10.196022.02.1980 10 агора 21,5 51960—1977: мыс 92%, алюминий 6%, никель 2%
1978—1979: алюминий 97%, магний 3%Жүзім пальмасы, "Израиль" еврей және араб тілдерінде 06.05.196031.03.1984 25 агора 25,5 6.5мыс 92%, алюминий 6%, никель 2%Лира, "Израиль" еврей және араб тілдерінде 17.03.196022.02.1980IL 24,5 6.8мыс 75%, никель 25%Мемлекеттік эмблема, "Израиль" еврей, араб және ағылшын тілдерінде 12.09.1963 31.03.1984IL 1 27,5 9IL 1 27,5 9Үш анар, мемлекеттік эмблема, "Израиль" еврей, араб және ағылшын тілдеріндеМәні, күні, екі жұлдыз 1967IL 5 30 11,2Арыстан, мемлекеттік эмблема, "Израиль" еврей, араб және ағылшын тілдерінде 21.09.1978
1976—1979: aluminium 97%, magnesium 3%Three pomegranates, "Israel" in Hebrew and Arabic 20.10.196022.02.1980 10 agorot 21,5 51960—1977: copper 92%, aluminium 6%, nickel 2%
1978—1979: aluminium 97%, magnesium 3%Date palm, "Israel" in Hebrew and Arabic 06.05.196031.03.1984 25 agorot 25,5 6.5copper 92%, aluminium 6%, nickel 2%Lyre, "Israel" in Hebrew and Arabic 17.03.196022.02.1980IL 24,5 6.8copper 75%, nickel 25%The state emblem, "Israel" in Hebrew, Arabic and English 12.09.1963 31.03.1984IL 1 27,5 9IL 1 27,5 9Three pomegranates, the state emblem, "Israel" in Hebrew, Arabic and EnglishValue, date, two stars 1967IL 5 30 11,2Lion, the state emblem, "Israel" in Hebrew, Arabic and English 21.09.1978
Банкноттар
1948 жылы үкімет 50 және 100 милдік бөлшек банкноттар шығарды. 1948 және 1951 жылдар аралығында Англо Палестина банкі 500 мил, 1, 5, 10 және 50 фунттық банкноттар шығарды. 1952 жылы үкімет 50 және 100 проталық бөлшек банкноттардың екінші сериясын шығарды, ал 1953 жылы 250 проталық банкноттар қосылды. Сондай-ақ 1952 жылы "Bank Leumi Le Israel" қағаз ақша өндірісін өз мойнына алды және 500 милді 500 проталық банкнотпен алмастырғаннан басқа, Англо Палестина банкі шығарғандай бірдей номиналды банкноттарды шығарды. Израиль банкі 1955 жылы банкноттар шығаруды бастады, сондай-ақ 500 прота, IL 1, IL 5, IL 10 және IL 50 банкноттарын шығарды. 1968 жылы 100 IL банкноты, ал 1975 жылы 500 IL банкноты енгізілді.
Банк Леуми сериясы (1952)
СуретҚаражаттың өлшемдеріНегізгі түсСипаттамаЗаңды төлем құралы болудан қалған күні 500 prutah (IL) 148 × 72 мм Ашық көк түстегі зәйтүн жасыл Ортасында номиналы және жоғарыда "Bank Leumi le Israel B. M." атауы еврей тілінде; барлығы гильошпен қоршалған. Номиналы мен "Bank Leumi le Israel B. M." атауы араб және ағылшын тілдерінде; барлығы гильошпен қоршалған. 9 маусым 1952 7 ақпан 1961 IL 1 150 × 75 мм Жасыл қызғылт IL 5 155 × 80 мм Қызыл қоңыр IL 10 155 × 80 мм Сұр қызғылт IL 50 160 × 85 мм Қоңыр жасыл
Бірінші серия (1955)
Суреттің өлшемдеріНегізгі түсіСипаттамаДатыАлдыңғы жағы Артқы жағы Су белгісіШығарылған күніЗаңды төлем құралы болмай қалған күні 500 pruta (IL) 130 × 72 мм Қызыл Бирамдағы ежелгі синагог қираған жерлері, Жоғарғы Ғалилеяда. Абстрактілі сурет. Цикламен бедері бар менора. 4 тамыз 1955 31 наурыз 1984 IL 1 135 × 72 мм Көк Жоғарғы Ғалилея көрінісі. Анемон бедері бар менора. 27 қазан 1955 IL 5 140 × 78 мм Қоңыр Негев пейзажы, елді мекен және шаруашылық құралдарымен. Ирис бедері бар менора. IL 10 150 × 82 мм Жасыл Езрел аңғарының көрінісі, елді мекендер мен өрілген егістіктер. Тюльпан бедері бар менора. 4 тамыз 1955 IL 50 160 × 87 мм Көк Иерусалимге баратын жол. Олеандр бедері бар менора. 19 қыркүйек 1957
Екінші серия (1959)
Суреттің мәні Өлшемі Негізгі түс Сипаттамасы Беткі жағының күні Ескі жағының су белгісі шығарылған күні заңды төлем құралы болудан қалды IL 130 × 70 мм Жасыл Пионер әйел сарбазы апельсин себетін қолында, фондық бөлігінде егістік даласы. Иерусалимдегі Санхедрин қабірі. Әйелдің профилі. 15 қазан 1959 31 наурыз 1984 IL 1 135 × 75 мм Көк Балықшы балық аулау құралдарын шығанақтың фонында алып жүреді. Кармель тауындағы ежелгі синагог еденінен мозаика. Балықшының профилі. IL 5 140 × 78 мм Қоңыр Жұмысшы балға ұстап тұр, фонында өнеркәсіптік орналасқан завод. Мегиддода табылған ежелгі еврей мөріндегі арыстанның бейнесі. Жұмысшының профилі. IL 10 150 × 82 мм Күлгін Ғалым зертханада. Ишая кітабынан және Өлі теңізден алынған мәтіндер. Ғалымның профилі. IL 50 178 × 93 мм Қоңыр Негевтегі шаруашылық қонысының фонында екі жас пионер. Негевтегі Ниримнің ежелгі синагогынан алынған менора. Пионерлердің профилі. 9 желтоқсан 1960
Үшінші серия (1970)
Сурет құны өлшемдеріНегізгі түсСипаттамасыАверстің шығарылған күніРеверс Су белгісіЗаңды төлем құралы болмай қалған күні IL 5 150 × 75 мм Ашық көк Альберт Эйнштейннің портреті. Нахал Соректегі атом реакторы. Альберт Эйнштейннің профилі. 13 қаңтар 1972 31 наурыз 1984 IL 10 160 × 82 мм Сары піл сүйегі Хаим Нахман Биаликтің портреті. Биалик Тель-Авивтегі үйі. Хаим Нахман Биаликтің профилі. 6 тамыз 1970 IL 50 170 × 84 мм Қаңыр қызыл Хаим Вейцманның портреті. Иерусалимдегі Кнессет ғимараты. Хаим Вейцманның профилі. 13 қаңтар 1972 IL 100 180 × 90 мм Көк Теодор Герцльдің портреті. Он екі тайпаның эмблемаларымен оралаған Израиль мемлекетінің эмблемасы. Теодор Герцльдің профилі. 27 ақпан 1969
Төртінші серия (1975)
Сурет құныӨлшемдеріБасты түсіСипаттамаАлдыңғы жағының күніАртқы жағының су таңбасы шығарылған күні қолданыстан тоқтатылған күні IL 5 128 × 76 мм Қоңыр Хенриетта Сзолдтың суреті; Иерусалимдегі Скопус тауындағы Хадасса ауруханасы. Иерусалимнің ескі қаласындағы Арыстан қақпасы. Хенриетта Сзолдтың профилі. 1976 жылдың 11 наурызы 1984 жылдың 31 наурызы IL 10 135 × 76 мм Қызғылт түсті Моше Монтефиоридің суреті; жел тегершігі бар Иерусалимдегі Мишканот Шаананим ауданы. Иерусалимнің ескі қаласындағы Яффа қақпасы. Моше Монтефиоридің профилі. 1975 жылдың 30 қаңтары IL 50 141 × 76 мм Жасыл Хайм Вейцманның суреті; Вейцман ғылым институтындағы Wix кітапханасы. Иерусалимнің ескі қаласындағы Дамаск қақпасы. Хайм Вейцманның профилі. 1978 жылдың 26 қаңтары IL 100 147 × 76 мм Көк Теодор Герцльдің суреті; Иерусалимдегі Герцль тауының кіреберіс қақпасы. Иерусалимнің ескі қаласындағы Сион қақпасы. Теодор Герцльдің профилі. 1975 жылдың 14 наурызы IL 500 153 × 76 мм Филдік қоңыр Дэвид Бен Гурионның суреті; Сде Бокер киббуцындағы кітапхана. Иерусалимнің ескі қаласындағы Алтын қақпа. Дәуіт Бен Гурионның профилі. 1977 жылдың 26 мамыры