Кіріспе

Яһуда патшасы Аса (/eɪ//s//ə/; Ασά; Аса) – еврей Киелі кітабында Яһуда патшалығының үшінші патшасы және Дәуіт әулетінен шыққан бесінші патша. Киелі кітап зерттеушілері оның билік еткен уақытын б.з.д. 10-ғасырдың соңынан бастап 9-ғасырдың басына дейін деп санайды. Оның ұлы Жосапат (Азубаның ұлы) одан кейін патша болды. Эдвин Тильдің хронологиясына сәйкес, Аса ауыр сырқатқа шалдыққанда Жосапатты өкіметтес етіп тағайындады. Аса өкіметтес болғаннан кейін екі жыл өткен соң қайтыс болды. Аса Құдайға деген дәстүрлі құлшылықты сақтап, жалған идолдарға табынушылықты және онымен байланысты әдепсіздіктерді жоюға құлшынды. Өзінің билігінің 10-шы жылында эфиопиялық Зерахпен болған шайқасты аяқтағаннан кейін Яһудада оның билігінің 36-шы жылына дейін (1-Тарихнама 14:1,9 (HE)) бейбітшілік орнады (1-Тарихнама 16:1 (HE)). 36-шы жылы Израиль патшасы Баашамен бетпе-бет келді. Арам Дамаск патшасы Бен-Хадад I-мен одақ құрып, ақшалай пара арқылы оны Баашамен жасалған бейбіт шартын бұзуға және Солтүстік патшалыққа шабуыл жасауға көндірді (1-Тарихнама 16:2-6 (HE)). Ол халқы тарапынан зор құрметке ие болды және көбінесе әділ патша деп есептелді. Ол Ханани пайғамбарды түрмеге қамап, "сонымен бірге халықтың бір бөлігін қысымға алды" (2-Тарихнама 16:10). Сондай-ақ, Асаның қарт жасында аяғы ауырғанда, ол "Жаратқан Иеге емес, дәрігерлерге жүгінді" деген жазба бар.

Отбасы

Аса әдетте Әбиямның ұлы ретінде түсіндіріледі. Кейбір ғалымдар Асаның отбасы туралы Киелі кітаптағы мәліметтердің бір-біріне қайшы келетініне сендіреді; алайда, еврей тіл білімін зерттеу кез келген көрінетін қайшылықты жояды. Шартты қайшылықтардың бірі – Мааха (Әбияхтың анасы) кейде Абессаломның қызы, ал басқа жерлерде Уриелдің қызы деп сипатталады. Абессаломдың тек бір қызы болған, ол Тамар есімді. Еврей тілінде "қыз" және "немере" сөздері бір сөзді білдіреді, бұл осы жердегі қайшылықты жояды. Сол сияқты, Мааха бастапқыда Әбияхтың анасы ретінде сипатталған, бірақ кейіннен оның ұлы Асаның анасы ретінде сипатталған. Алайда, еврей тілінде "ана" және "әже" сөздері бір сөзді білдіреді, бұл да қайшылықты жояды. Дегенмен, басқа ғалымдар Асаның анасы Мааха болмағанда, оның аты аталмақ деп ойлайды, өйткені оның әкесі Әбиямның көптеген басқа әйелдері болған (Дж. М. Майерс, The Anchor Bible, II Chronicles, Garden City, NY, Doubleday, 1965).

Жалған тәңірлерге табынудан арылу

Одед ұлы Азария, дана және пайғамбар, Асаны Мұсаға берілген Заңды қатаң сақтауға шақырды, және Аса оның сөзін тыңдады. Ол елді шетелдік діндерден және жалған бейнелерден тазартып, халық пен Жаратқан Ие арасында жаңа келісім жасалды. Осы кезде, қазіргі gəḇīrā, Маака, Ашераға табынуы және ʾăšērā жасағаны үшін қызметтен алынды. Бұл құлшылық жергілікті халықтың сенімдері мен салтына сай келіп, олар оны сақтаған, және ол ресми мемлекеттік діннің бір бөлігі болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Соңында, Асаның он бесінші жылы діни өзгерістер аяқталғанда, Иерусалимде Сүлейменнің ғибадатханасында зор той өтті (Тарихтар 15:10-11 (HE)). Осы уақытта, Солтүстік Израильдің көптеген халқы, әсіресе Ефрем және Манаса тайпаларынан, Яһуда патшалығына көшіп келді, себебі Яһудадағы алтын ғасыр өнімді болды, ал Еробоам I әулеті құлағаннан кейін Израильде ішкі шиеленіс күшейді.

Соғыстар мен қорғаныс жобалары

35 жыл бойы бейбітшілік орнағаннан кейін, Аса атасы Рохабоам салған бекініс қалаларын жаңартты және нығайтты. 2 Тарихтар кітабында Аса мысырлықтардың қолдауымен келген эфиопиялық басшы Зерахтың шабуылын да тойтарғаны айтылады. Кітапта Зерахтың фараон болғаны немесе әскер басшысы болғаны нақты көрсетілмейді. Эфиопиялықтар шаршағандықтан, жағалау жазығындағы Герар қаласына дейін қуылды. Осының нәтижесінде Яһуда елі Мысырдың шабуылынан бірнеше ғасыр бойы, Иосия заманына дейін сақталды. Асаның 36-шы жылы Израильдің патшасы Бааша Яһуда патшалығына шабуыл жасады (1 Тарихтар 16:1 (HE); Седер Олам және кейбір түсіндірушілер бұл оқиғаны патшалықтың бөлінуінен кейінгі 36-шы жыл деп есептейді, Асаның 36-шы жылы емес). Басқаша айтқанда, бұл Асаның патшалықтың 26-шы жылы және Баашаның өмірінің соңғы жылы болуы мүмкін. Бааша Иерусалимнен он шақырымдай жерде Рама бекінісін салды. Осының салдарынан астана қысымға ұшырады және әскери жағдай қиынға түсті. Аса Иеден алынған киелі ғимараттан және патша сарайынан алтын мен күміс алып, оларды Арам Дамаск патшасы Бен-Хададқа жіберді, оның шарты бойынша Бен-Хадад Баашамен жасасқан бейбіт келісімін бұзды. Соның нәтижесінде Бен-Хадад І Ион, Дан және Нафтали руының көптеген маңызды қалаларына шабуыл жасады, және Бааша Рамадан шегінуге мәжбүр болды. Аса аяқталмаған бекіністі бұзды және оның құрылыс материалдарын өзінің шекарасындағы Геба мен Миспа қалаларын нығайтуға пайдаланды.

Кейінгі жылдар

Пайғамбар Ханани Асаны Сирия патшасына (немесе кейбір түсіндірмелерде Дамаскқа) сүйенгені үшін, Бағашаны жеңу үшін Құдайдың көмегін іздемегені үшін айыптады (Шығармалар 16:7-10 (HE)). Аса қатты ашуланып, Хананиді түрмеге тастады. Аса бұрынғыдай әділ болмады және кейбір адамдарды қысымға алды. Патшалықтың отыз тоғызыншы жылы Асаның аяқтарына ауыр дерт келді, ол көмек үшін дәрігерлерге жүгінді, бірақ Тәңірге емес (Шығармалар 16:12 (HE)). Тиле хронологиясы бойынша, Аса ауруы басталган жылы Жосапатты өзімен бірге билеуші етіп тағайындады. Аса екі жылдан кейін қайтыс болып, Иерусалимде ата-бабаларының қасына, өзі қазған қабірге жерленді, және оның құрметіне от жақты (Шығармалар 16:13-14 (HE)).

Рабби әдебиеті

Генрих Эвальд пен басқалар: "Езекия заманына дейін мыс жылан қайда болды?" – деп толғанды. Бұл сұрақ Талмуд ғалымдарын да мазалады. Олар былай деп жауап берді: Аса мен Жосафат, құмарлықпен сыйынып жүрген бейнелерді тазалағанда, мыс жыланды қасақана қалдырды, соның арқасында Езекия да мақтауға лайық іс – оны қиратуға мүмкіндік алатын болды. Раввиндердің айтуынша, Аса – Адамның денесінде болған, бірақ оны дұрыс пайдаланбаған бес адамның бірі еді. Шамсон күшімен ерекшеленді, бірақ "оның күші таусылды" (Сұлтандық кітап 16:19); Саул бойының ұзындығымен көзге түсті, бірақ "өз жанына қылыш салып өліп қалды" (1 Самуил 31:4); Авессалом ұзын шашымен мақтанды, бірақ "оның басы еменге ілінді" (2 Самуил 18:9); Седекия көзімен ерекшеленді, бірақ "олар Седекияның көзін жойды" (2 Патшалар 25:7); Аса аяқтарымен, бірақ "қарт жасында аяқтары ауырды" (1 Патшалар 15:23) (мүмкін, подаграмен ауырды). Асаның денсаулығының нашарлау себебі – ол Яһуданың барлық халқын соғысқа шақырғанда, "ешкімді босатып жібермеді" (1 Патшалар 15:22), тіпті Тора ғалымдарын және жаңа үйленген күйеулерді де, оларға Заң (Ережелер кітабы 20:7) бойынша рұхсат болса да, соғысқа аттандырды. Хроникалар мен Патшалар кітабындағы 36 жылдың арасындағы уақыттың айырмашылығы осылай түсіндіріледі: 36 жыл – солтүстік патшалығының бөлініп кетуіне байланысты, бұл Сүлейменнің Перғауынның қызына үйленгені үшін 36 жылдық жаза болды және шын мәнінде Асаның билігінің 15-ші жылы, ол эфиопиялық Зерахты жеңген кезде аяқталды; Израиль мен Сирия патшалықтарының арасындағы одақ (1 Патшалар 11:23) да 36 жылға созылды. Аса, Сирия патшасымен Бағасаға қарсы одақтасу үшін, Құдай үйінен алтын мен күміс қазыналарын беріп, үлкен күнә жасады (1 Патшалар 15:18). Осы үшін пайғамбар Ханани оны қатты сөккені белгілі (2 Хроника 16:7). Аса, Омридің зұлым әулетімен одақтас болғаннан кейін, 42 жылдан соң Дәуіт пен Омри әулеттерінің бірге құлайтынына қатысты көктегі жарлық шықты, бұл Амазия заманында дерлік орындалды, сондықтан ол таққа отырғанда 42 жаста болды деп айтылады (2 Хроника 22:2), бұл 21:20 және 2 Патшалар 8:26-ға қайшы келеді. Аса, эфиопиялық Зерахтан тартып алған, ал Зерах Шишақтан алған қазыналардың арасында (2 Хроника 12:9, 16:2-мен салыстыр) Сүлейменнің керемет тағы да болды, онда Яһуданың барлық патшалары кейін отырды; ал қалған қазыналарды Аса Сирия патшасымен одақтасу үшін берді, содан кейін оларды Аммониттер тартып алды, оларды Жосафат қайта басып алды; содан кейін олар Сеннахиримнің қолына түсті, одан Езекия оларды қайтарып алды, ал Иерусалимді басып алғанда олар Вавилондықтардың қолына өтті; содан кейін парсылардың, одан кейін македониялықтардың және соңында римдіктердің қолына өтті, олар оларды Римде сақтап қалды.

Хронологиялық жазбалар

Уильям Ф. Олбрайт оның билігін б.з.д. 913–873 жылдар аралығы деп көрсетеді, ал Э. Р. Тиле б.з.д. 911/910–870/869 жылдар аралығын ұсынады. Тиле Яһуданың алғашқы патшаларының жылнамасындағы ішкі қайшылықты анықтады, кейін ғалымдар осы патшаларды бір жылға ертерек санау арқылы түзетті. Сондықтан осы мақалада Асаның билік мерзімі б.з.д. 912/911–871/870 жылдар аралығында қарастырылады. 1 Патшалар және 2 Шығармалар кітаптары оның билігін жағымды бағалайды. Екеуі де оның 41 жыл билік еткенін көрсетеді. Тиленің сөзіне сүйенсек, Яһуда және Израиль патшаларының жылдарын санау үшін қолданылатын күнтізбелер алты айға қанағаттандырылмаған, Яһудада Тишри (күзде) басталып, Израильде Нисан (көктемде) басталатын болған. Сондықтан екі мемлекет арасындағы өзара синхрондықтағы байланыстар патшаның билікке келу және/немесе биліктен кету күндерін алты айлық кезеңге дейін нақтылауға мүмкіндік береді. Асаның билікке келуі туралы мәліметтер Киелі кітапта б.з.д. 912 жылдың 1 Тишри мен б.з.д. 911 жылдың 1 Нисан күнінен бұрынғы аралықта айтылған. Есептеу мақсатында бұл б.з.д. 912/911 жылдың Тишри айынан басталатын Яһуда жылдығы деп қарастырылуы керек. Оның өлімі б.з.д. 871 жылдың 1 Тишри мен б.з.д. 870 жылдың 1 Нисан аралығында болған. Бұл даталар Тиленің «Еврей патшаларының құпия сандары» кітабының үшінші басылымында келтірілгеннен бір жылға ертерек, осылайша Тиле шеше алмаған ішкі қайшылық түзетілді.