Кіріспе

Израильдің библейлік патшасы Ахав ('; Aâbbu; Achaáb; Ахав) – еврей Киелі кітабында Омри патшаның ұлы және оның мұрагері, сондай-ақ Сидондық Езабелдің күйеуі. Яхвистердің пікірінше, ол Израильде "моральдiк құлдырауға" себепкер болды. Алайда, қазіргі ғалымдар Ахавтың Яхвист болғанын және өзінің құдайларын империализм арқылы Яһуда патшалығына енгізгенін айтады. Бұл көбінесе оның билігінің соңғы жартысында болды. Ахавтың тарихи тұрғыдан бар екендігі Киелі кітаптан тыс да расталады. Ассириялық Шалманеср III 853 ж.б.д. Қарқар шайқасында онға жуық патшадан тұратын одақты жеңгенін жазды, олардың бірі – Ахав. Ол Меша стелесіндегі жазуларда да есімдері аталады. Ахав Яһуда патшасы Асаның билігінің отыз сегізінші жылы Израиль патшасы болды және 1 Патшалар кітабында баяндалғандай, жиырма екі жыл патшалық құрды. Уильям Ф. Олбрайт оның билігін б.з.д. 869–850 жылдар аралығында, ал Эдвин Р. Тиле б.з.д. 874–853 жылдар аралығында деп санады. Соңғы кезде Майкл Куган Ахавтың билігін б.з.д. 871–852 жылдар аралығында деп есептеді.

Билік

Омриден кейін таққа отырған Ахаб Тир патшасы І-Итобаалдың қызы Езабелге үйленді. Езабелдің ықпалымен ол Яхвеге табынуды тоқтатты және Израильде Баал мен Ашераға табынушылықты орнатты. Мысалы, ол Яхве айыптаған Жерихоны қайта тұрғызуға Хил бетелликті рұқсат берді, сондай-ақ әйеліне Яхвеге қызмет етушілерге және мүмкін Еробоамның дін қызметкерлеріне қарсы тұрушыларды өлтіруге көмектесті. Эдвард Липинскинің пікірінше, Ахаб пен Езабел құдай деп санаған "Баал" іс жүзінде "Самариялық Яхве" болған, ал Яһуда дін қызметкерлері оны яхвистік бұзықшылық деп қарастырған. Басқалар Езабелдің тәрбиесі туралы археологиялық дәлелдер мен Киелі кітаптан тыс көздерге сүйене отырып, оған келіспейді. Сыртқы саясат тұрғысынан Ахаб Моабқа қарсы Омридің саясатын жалғастырды, ол Израильдің қарастырылатын мемлекеті болды. Моавтық Меша тасында жазылғандай, Омри мен Ахаб "Моавты көп күн бойы мазалап келді". Арам Дамаскісі Ахаб қарсылас болған жалғыз шет мемлекет еді, бірақ олардың патшасы басып алған аумақтан шығуға уәде бергеннен кейін ол олармен бейбітшілікке келді. Ол сондай-ақ Ахабқа өтемақы ретінде арамейлік жерлерді жаулап алуға рұқсат берді.

Қарқар шайқасы

Қарқар шайқасы Киелі кітаптан тыс жазбаларда еске алынады және Апамеяда болды, онда Ассирияның Шалманеср III Киликия, Солтүстік Сирия, Израиль, Аммон және Сирия шөлінің тайпалары (б.з.д. 853 ж.) – арабтар, израильдік Ахав (Ахаб аб бу мат Сыр 'а ла а а) және Хададезер (Адад 'идри) бастаған үлкен князьдер конфедерациясымен шайқасты. Ахавтың әскеріне 2000 соғыс арбасы мен 10 000 жауынгер келді деп есептелді. Бірақ шындығында Ахавтың әскеріндегі соғыс арбасының саны жүздегенге жуық болған болуы мүмкін (аймақтағы археологиялық қазбалар мен табылған жайлаулардың негіздеріне сүйенсек). Дегенмен, егер бұл көрсетілген сандар одақтас күштерді білдірсе, онда Тир, Яһуда, Едом және Моав елдерінің әскерлері де кіруі мүмкін. Ассирия патшасы жеңіске жеткенін жариялады, бірақ б.з.д. 849 және 846 жылдары ұқсас, бірақ нақты айтылмаған коалицияға қарсы қайтадан жорықтар жасауы, жеңіс ұзаққа соқпағанын көрсетті. Изреел Ахавтың бекітілген соғыс арбасы мен атты әскерінің базасы ретінде танылды.

Ахабтың өлімі

Кейіннен Ахап патша Жосафат патшамен бірге арамалықтардан Ғилаадтағы Рамотты қайтарып алуға тырысқанда, мақсатсыз атылған жебеден жараланып, қайтыс болады. Алайда, Яхвистер оны көптеген израильдік қалаларды нығайтқандығы және асық сүйегінен сарай салғандығы үшін мақтайды. Кристиан Фревель Ахаптың Яхве дінін Яһуда патшалығына тарату үшін империализмді пайдаланғанын айтады. Ол солтүстік аймақтар мен Яһуданы кеңейте келе, балаларына құдайдың атын білдіретін есімдер берген. Майкл Дж. Сталл бұл, негізінен, оның билігінің соңғы жартысында болғанын, библиялық және библиядан тыс деректерге сәйкес екенін нақтылайды.

Рабби әдебиеттерінде

Ахаб – Израильдің үш немесе төрт зұлым патшасының бірі болды, олар болашақтағы бақытты дүниеден шеттетілді (Сан. x. 2; Тосеф., Санх. xii. 11). Мидраш Конен оны Гееннаның бесінші бөліміне жатқызады, оның қарамағында басқа ұлттар болған. Ахап күнәкарларға ескерту ретінде айтылса да, ол сонымен қатар қасиетті мінез-құлық танытқан (Сан. 102б; Йер. Санх. xi. 29б) деп сипатталған. Талмуд әдебиеттерінде ол Израиль еліндегі әрбір төбеде құлшын жасаған, өзі немесе әйелі Езабель күн сайын алтын салмағымен құрбандық берген, ынталы пұтқа табынушы ретінде суреттелген. Ол өзінің адалсыздығында соншалықты тайсалған еді, Самария қаласының барлық есіктеріне: «Ахаб Израильдің тірі Құдайынан бас тартты» деген жазулар жазылған. Дегенмен, ол білімді адамдарға, «жиырма екі әріппен берілген Тауратқа» үлкен құрмет көрсеткендіктен, жиырма екі жыл бойы билік жүргізуге рұқсат алған. Ол өз қазынасынан Тауратты оқыған шәкірттерін жомарт түрде қолдаған, нәтижесінде оның жартылай күнәсі кешірілген. Әлемге құмарлықтың бір түрі (Ber. 61б), заманының Крессі, ол ежелгі дәстүрге сәйкес (Мег. 11а), бүкіл әлемнің билеушісі болған. Екі жүз отыз бағынышты патша көтеріліс жасаған, бірақ ол олардың ұлдарын кепіл ретінде Самария мен Иерусалимге әкелген. Олардың барлығы жалған құдайларға табынудан Израильдің Құдайына құлшын етушілерге айналды (Танна дебе Элияху, i. 9). Оның жетпіс ұлының әрқайсысы үшін асыл сүйектен сарай салынған. Алайда, Ахабтың қылмыстарына басты себепші оның пұтқа табынушы әйелі болғандықтан (Б.М. 59а), ежелгі ұстаздардың кейбіреулері оған тәубе еткен күнәкар сияқты болашақтағы әлемде бірдей орын берген (Санх. 104б, Сан. xiv). Манаса сияқты, ол да тәубеге үлгі болған (1 Патшалар, xxi. 29). Сәйкесінше, ол ұзақ уақыт бойы ораза ұстап, күнәсін кешіру үшін дұға еткен, күніне үш рет Құдайға жалбарыныш жасаған, оның дұғасы қабыл болғанша (Пирке Р. Эль. xliii). Сондықтан, зұлым патшалар тізімінде Ахабтың есімі Ахаз деп өзгертілді (Йер. Санх. x. 28б; Танна дебе Элияху Рабба ix, Зута xxiv.). Псевдо-Эпифаний («Opera», ii. 245) Михейді Ефремдік деп жазған. Оны Ымла ұлы Миқаямен шатастырып, Михейдің жаман болжамы үшін Ахабтың бұйрығымен өлтіріліп, жартастан лақтырылғанын, Моратхиде (Марот? ; Мик. i. 12) Енаким зиратының жанында жерленгенін айтқан (Ένακεὶμ Септуагинта нұсқасы; ib. i. 10). «Гелилот Эрез Исраэль» (цитатасы «Седер ха Дорот», i. 118, Варшава, 1889) Михейдің Яһуданың оңтүстігіндегі Кесил қаласында жерленгенін (Ешуа. xv. 30) хабарлайды. Набутайдың жаны – Ахабты алдап, өлімге душар еткен жалған рух еді.