Кіріспе
Ыбырайым діндеріндегі пайғамбар Езекиел (/ɪ/'/z//iː//k//i//əl/; Yəḥezqēʾl; Iezekiḗl) – израильдік діни қызметкер. Ол Еврей Библиясындағы Езекиел кітабының басты кейіпкері. Ыбырайым діндері Езекиелді еврей пайғамбары деп мойындайды. Иудаизм мен христиандықта Езекиел Яһуда патшалығында пайғамбарлық қызметін бастаған деп саналады, ол Яһуданың астанасы Иерусалимнің қирауын және одан кейін еврей халқының Израиль жеріне қайта оралуын болжады. Бабылдықтардың Иерусалимді қоршауы, Сүлейменнің ғибадатханасын қиратып, б.з.д. 587 жылы еврей-вавилон соғысын аяқтағаннан кейін, Езекиел Бабыл тұтқындығы кезеңінде пайғамбарлық қызметін жалғастырды. Ол шамамен б.з.д. 570 жылы қайтыс болған деп есептеледі; Езекиелдің қабірі Месопотамиядағы ең маңызды еврей діни орны болып табылады. "Езекиел" есімі еврей тілінде "Құдай күшті" немесе "Құдай нығайтады" деген мағынаны білдіреді. Б.з.д. 539 жылы, оның қайтысынан үш он жыл өткен соң, Бабыл тұтқындығы Парсылардың Вавилонды жаулап алуымен аяқталды, ал еврейлер Сионға оралу деп аталатын оқиғада өз елдеріне қайта оралды, бұл Парсы патшасы Ұлы Кирдің Кир жарлығын шығарғаннан кейін басталды.
the biblical prophet
Ezekiel or Ezechiel (/ɪ/'/z//iː//k//i//əl/; Yəḥezqēʾl ; Iezekiḗl ) was an Israelite priest. He is the eponymous protagonist of the Book of Ezekiel in the Hebrew Bible. The Abrahamic religions acknowledge Ezekiel as a Hebrew prophet. In Judaism and Christianity, Ezekiel is believed to have already been active as a prophet in the Kingdom of Judah, where he prophesized the destruction of Judah's capital city Jerusalem, but also the restoration of the Jewish people to the Land of Israel in the aftermath. Following the Babylonian siege of Jerusalem, which destroyed Solomon's Temple and brought an end to the Jewish–Babylonian War in 587 BCE, Ezekiel continued his activity as a prophet during the Babylonian captivity. It is believed that he died around 570 BCE; Ezekiel's Tomb is the most important Jewish religious site in Mesopotamia. The name "Ezekiel" means "God is strong" or "God strengthens" in the Hebrew language. In 539 BCE, three decades after the believed date of his death, the Babylonian captivity ended with the Persian conquest of Babylon and the Jews were subsequently repatriated in an event known as the return to Zion, which began after the Persian king Cyrus the Great issued the Edict of Cyrus.
Киелі кітаптағы оқиға
Езекиел кітабының авторы өзін діни қызметкер (кохен) әулетінен шыққан Бузи ұлы Езекиел деп таныстырады. Автор өзін танудан бөлек, алғашқы құдайлық кездесудің уақытын көрсетеді: "отызыншы жылы". Езекиел пайғамбар болып тағайындалуын Құдаймен және төрт дөңгелегі бар төрт "жанды тіршілік иесімен" болған кездесуін толыққанды сипаттап айтады. Киелі кітапта Езекиел мен оның әйелі Яһуда патшалығынан жер аударылғандармен бірге Ниппур қаласының жанындағы Тель-Абибте, Кебар каналының жағасында Бабыл тұтқындауы кезінде өмір сүргендері жазылған. Оның баласы болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ.
Хронологиясы
Езекиелдің "отызыншы жылы" Яһуда патшасы Ехонияның бабылдықтарға жер аударылуының бесінші жылы ретінде берілген. Езекиелдің соңғы жазылған пайғамбарлығы б.з.д. 571 жылдың сәуір айында, Иерусалимнің б.з.д. 587 жылы қиратылуынан кейін он алты жыл өткен соң жазылған. Езекиел кітабындағы даталарға сүйенсек, оның пайғамбарлықтары шамамен 22 жылға созылған, б.з.д. 593 жылдан бастап. Езекиел 1:1-дегі арамей тіліндегі Таргум және 2-ғасырлық раббилік еңбек «Седер Олам Рабба» (26-тарау) Езекиелдің аянының «Иосияға ғибадатханада табылған Заң кітабы табыс етілгеннен кейін отызыншы жылда» болғанын айтады. Бұл оқиға шамамен б.з.д. 622 жылы, Иосияның реформалары кезінде, ал Еремияның пайғамбарлыққа шақырылуынан кейін, шамамен б.з.д. 626 жылы болған. Егер Езекиел 1:1-дегі «отызыншы жыл» Езекиелдің жасын білдірсе, онда ол шамамен б.з.д. 622 жылы туған және соңғы аянына ие болған кезде елу жаста болған. Езекиел, Еремия сияқты, Талмуд пен Мидраш бойынша, Рахабпен (прозелит және бұрынғы әйел) некелесу арқылы Ешуаның ұрпағы болған. Раббилік әдебиетте Езекиелдің Еремияның ұлы екендігі айтылады, оны еврейлер «Бузи» деп атаған, себебі оны жек көретін. Езекиелдің Израиль елінде болғанда пайғамбарлық қызметпен айналысқаны және Ехония мен елдің сардарларымен бірге Вавилонға жер аударылғанда да осы қабілетін сақтап қалғаны айтылады. Иосиф Флавий Вавилон патшасы Навуходоносордың б.з.д. 598 жылы Ехонияны тақтан түсіріп, Яһудадан үш мың адамды жер аударғанын мәлімдейді. Рава Вавилон Талмудында Езекиел Құдайдың тағын (меркаба) сипаттағанымен, бұл оның пайғамбар Ишаядан артық көргендігінен емес, Ишаяның мұндай аяндарға көбірек дайын болғандығынан, себебі екі пайғамбардың қарым-қатынасы сарай адамы мен шаруаның қарым-қатынасына ұқсас, соңғысы патша сарайын әлдеқайда әсемдеп сипаттайды. Езекиел де, барлық пайғамбарлар да Құдайдың құдіреттілігінің бұлыңғыр көрінісін ғана көреді, әлсіз айна шағылысы сияқты. «Шир ХаШирим Рабба» мидрашында айтылғандай, үш ізгі адам – Ханания, Мишаил және Азария (Шадрах, Мишах және Әбдінего деп те аталады) Навуходоносордың бұйрығына бағынудан бас тартып, оның мүсініне табынбай, өртте өлуге дайын екендігі туралы Езекиелден кеңес сұрады. Бастапқыда Құдай пайғамбарға олардың керемет құтқарылуға үміттенбеуін білдірді. Олар пайғамбардың үйінен шығып, Құдайға өмірін құрбан етуге бекінгеннен кейін, Езекиелге мынадай аян келді:
Христиандық дәстүр
Езекиел Шығыс Православ шіркеуінің литургиялық күнтізбесінде қасиетті ретінде еске алынады, сондай-ақ Византиялық дәстүрді ұстанатын Шығыс Католик шіркеулері де оны 21 шілдеде (дәстүрлі Юлиан күнтізбесін қолданатын шіркеулер үшін 21 шілде қазіргі Григориан күнтізбесінің 5 тамызына сәйкес келеді) еске алады. Езекиел Армения Апостолдық шіркеуінің қасиеттілер күнтізбесінде 28 тамызда, ал Римдік мартирологияда 10 сәуірде еске алынады. Кейбір лютеран шіркеулері де оның мерейтойын 21 шілдеде атап өтеді. Қасиетті Бонавентура Езекиелдің «жабық қақпа» туралы айтқанын Инкарнацияның алдын ала болжауы ретінде түсіндірді: «қақпа» – Құдай ана Мәриямды, ал «бастық» – Исаны білдіреді. Бұл Шығыс Православие және Византия Католик шіркеулерінде Құдай ананың Ұлы мерекелеріндегі кешкі құлшылықта оқылатын мәтіндердің бірі. Осы бейне католиктердің дәстүрлі Рождество әні «Гаудете» мен Бонавентураның Альфонс Мария де Лигуориден келтірген сөзінде де кездеседі: «Мәриям арқылы өтпеген ешкім Жұмаққа кіре алмайды, ол есіктей». Бұл бейнелер Құдайдың Мәриямды адамзатқа «Жұмақтың қақпасы» ретінде сыйлағаны туралы түсінікке негіз салады (содан бастап шіркеулер мен монастырлар Porta Coeli-ге бағышталған), бұл идея Salve Regina («Асыл патшайым») дұғасында да айтылған. Джон Б. Тейлор осы тақырыпты Құдайдың мәні туралы Киелі кітаптағы түсінікті жеткізуге себін тигізді деп санайды.
Ислам дәстүрі
Езекиел (حزقيال; "Ḥazqiyāl") ислам дәстүрінде пайғамбар ретінде танылады. Құранда Езекиелдің аты аталмаса да, ежелгі және қазіргі мұсылман ғалымдары оны ислам пайғамбарларының тізіміне енгізді. Құран Кәрімде Дху әл Кифл (ذو الكفل) деп аталатын пайғамбар туралы айтылған. Дху әл-Кифл кім екені дау тудырса да, ол көбінесе Езекиелмен теңестіріледі. Карстен Нибур өзінің "Арабиядағы саяхаттары" кітабында Наджаф пен Хилла аралығында орналасқан Ирактағы Әл-Кифлге барғандығын және Кифлдің Езекиелдің арабша түрі екенін айтқан. Ол кітабында Езекиелдің қабірі Әл-Кифлде екенін және яһудилер оған қажылыққа келгенін түсіндірді. "Дху әл-Кифл" атауы "Екі есе иесі" немесе "Қосылғанның иесі" дегенді білдіреді (ذو dhū "иесі, меншік иесі" және الكفل al-kifl "екі есе, қосылған"). Кейбір ислам ғалымдары Езекиелдің миссиясын Дху әл-Кифл сипаттамасына ұқсас деп санаған. Шұғылада монархия мен мемлекет құлатылып, саяси және ұлттық өмірді жалғастыру мүмкін болмады. Әлемдік негіздің болмауынан, рухани негізді құру қажет болды және Езекиел осы миссияны орындады, заманның белгілерін байқап, олардан өз ілімдерін шығарды. Оның кітабының екі бөлігіне сәйкес, оның тұлғасы мен уағыздауы да екі жақты. Дху әл-Кифлдің Езекиелмен теңестірілуіне қарамастан, мұсылмандар Езекиелді пайғамбар деп есептейді. Езекиел барлық "Пайғамбарлар туралы әңгімелер" жинақтарында кездеседі. Мұсылман түсіндірмелерінде Езекиелдің әкесі Бузи (Будхи) деп көрсетілген, ал Езекиелге "қарттың ұлы" деген мағына беретін ибн әл-‘ажүз атағы берілген, себебі оның ата-анасы оның туған кезінде өте қарт болған деп есептеледі. Ханна мен Самуил туралы еврей Библиясындағыдай, Езекиелдің анасы қартайған шағында Құдайдан ұрпақ сұрап дұға еткен, ал Құдай оған Езекиелді сый ретінде берген деген дәстүр бар.
Езекиелдің қабірі, Ирак
Езекиелдің қабірі Ирактың Аль-Кифл қаласында, Вавилонның жанында орналасқан. Бұл тарихи тұрғыдан маңызды яһудилерге қатысты орын, және шиит мұсылмандары үшін Аль-Нухайла мешіті осы қабірдің үстіне салынған. 1950 жылдары Ирактан яһудилердің көптеп көшіп кетуіне байланысты, Ирактағы яһуди қауымының саны азайды, бірақ сол жерде қолданылмайтын синагога әлі де сақталған. 2020 жылы синагоганы мешітке айналдыру жұмыстары жүріп жатқаны хабарланды.
Түркиядағы Эрганидегі қабір
Түркияның Диярбакыр провинциясының Ерғани ауданындағы қабір де Езекиелдің соңғы тыныс алатын жері деп саналады. Ол қала орталығынан алыс, төбеде орналасқан және жергілікті мұсылмандар тарапынан құрметпен қабылданып, зиярат етіледі. Бұл жер Makam Dağı деп аталады.