Кіріспе

Исраил патшасы Дәуіттің үшінші ұлы, Киелі кітаптағы тұлға. 2 Самуил 14:25-те ол патшалықтағы ең көркем адам деп сипатталған. Абессалом әкесіне қарсы бүлік көтеріп, Ефрем орманы шайқасында қаза тапты.

Өмірбаян

Дәуіттің Мағахадан туған үшінші ұлы Абессалом Хеброн қаласында дүниеге келді. Әкесінің тақ орны Иерусалимге көшкен кезде ол жас кезінде сонда көшіп, өмірінің көп бөлігін өткізді. Ол әкесінің де, халықтың да сүйіктісі еді. Оның тартымды мінезі, көркі, әдептілігі, сән-салтанатқа құштарлығы және патшалық дәрежеге талпынуы халықтың жүрегін баурап алды. Ол жоғары дәрежеде өмір сүрді, әсем атпен саяхаттап, алдынан елу адам жүгіріп өтетін. Абессаломның отбасы туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ Киелі кітапта оның үш ұлы мен Тамар есімді бір қызы болғаны айтылады. Мүмкін, оның ұлдары осы туралы айтылғанға дейін қайтыс болған шығар, не болмаса Мэтью Генридің пікірінше, Абессаломның үш ұлы осы туралы айтылғаннан кейін дүниеге келген болуы мүмкін. Тамардан басқа, Абессаломның тағы бір қызы немесе немересі Мааха болды, ол кейіннен Рехобоамның сүйікті әйелі атанды. Мааха Иуданың Абияхының анасы және Иуданың Асасының әжесі болды. Ол Аса патша анасы қызметін атқарды, бірақ оны оның құмарлықпен сыйынып, жалған құдайларға табынуы үшін тақтан түсірді.

Амнонның өлтірілуі

Абсаломның Тамар есімді қарындасы да болған, оны Дәуіттің үлкен ұлы Амнон зорлады. Зорлаудан кейін Абсалом екі жыл күтіп, Тамардың кектерін алды. Ол Амнонды мастық күйде келе жатқанда, Абсалом шақырған тойда өз қызметшілері арқылы өлтірді. Осы өлтіруден кейін Абсалом Гешур патшасы Талмайға қашып кетті, ол Абсаломдың анасының әкесі еді. Үш жыл өткен соң ғана Абсалом Дәуіттің құрметіне қайта қол жеткізіп, Иерусалимге оралды.

Хеброндағы көтеріліс

Иерусалимде болғанда Абессалом Дәуіт патшаға әділдік іздеу үшін келгендермен сөйлесіп, өзіне қолдау жинады: «Біліңдер, сендердің талаптарың дұрыс және әділ, бірақ патша сендерді тыңдау үшін ешкімді тағайындамаған», – деді. Бұл біріккен монархияның сот жүйесіндегі кемшіліктерді көрсетеді. «Егер мен елдің судьясы болсам ғой! Әркімнің дауы мен ісі болса, ол маған келіп, мен оларға әділдік жасар едім». Ол иықтарына сүйініп, оған бас игендерге құрмет көрсетіп, жалбарынуды қабылдамай, жалтақтаумен көзге түсті. Ол «Израиль халқының жүректерін ұрлап алды». Төрт жылдан кейін ол өзін патша деп жариялап, бұрынғы астанасы Хеброн қаласында көтеріліс ұйымдастырды және әкесінің кәнизактарымен қарым-қатынас жасады. Израиль мен Яһуданың барлық халқы оның жағына жиналды. Дәуіт, Гефтен оны іздеп келген сақшылары, қараттықтар мен пелеттіктермен бірге, қашуға мәжбүр болды. Діни қызметкерлер Задок пен Әбиятар Иерусалимде қалды, ал олардың ұлдары Йонатан мен Ахимааз Дәуіт үшін тыңшылар болып жұмыс істеді. Абессалом астанаға жетіп, танымал Ахитопелмен (кейде Ахитофел деп те жазылады) кеңес салды. Дәуіт Абессаломның әскерінен қашып, Иордан өзенінен арғы жаққа тығылды. Бірақ ол сақтық шарасы ретінде Хушай атты құлына Абессаломның сарайына кіріп, оны іштен бұзуды тапсырды. Сарайға енген соң Хушай Абессаломды Ахитопелдің әкесі қашқанда оған шабуыл жасау туралы кеңесін елемеуге және үлкен шабуылға әскерін дайындауға көндірді. Бұл Дәуітке өз әскерін шайқасқа дайындау үшін маңызды уақыт берді. Ахитопел өзінің кеңесіне құлақ аспағанын көргенде, өзіне-өзі қаншалаудан көз жұмды.

Абессаломның мінез-құлқы

Абессалом әпкесіне Амнонның жасаған зұлымдығы үшін кек алғанмен, ірониялық түрде ол Амноннан көп ерекшеленбеді. Амнон туған апасымен ынтымаққа түскені және Тора заңын орындамағаны үшін өзіне екі қарғыс әкелгендей, Абессалом әкесіне сыйластық көрсетпегені, әкесінің әйелдерімен (қалыңдықтарымен) қарым-қатынас жасағаны және Тора заңын орындамағаны үшін өзіне үш қарғыс әкелді (Заңды қайталау 27:20, 26).

Рабби әдебиеті

Абсаломның өмірі мен өлімі раввиндерге халықты жалған мақтаншылдықтан, өршілдіктен және әкесіне қарсы келген мінез-құлқынан сақтандыруға ыңғайлы тақырып болды. Раввиндердің айтуынша, ол әдемі шашын мақтан ету арқылы өз қапанына түсіп, құлап кетті. «Назир ұзын шашымен халықты әкесіне қарсы көтерілуге жетеледі, ал ол өзі де соған ілесіп, қуғыншыларының қолынан қаза тапты». Тағы бір жерде: «Ол өзінің зұлымдықтарымен үш жүректі алдап, ұрлады: әкесінің, ақсақалдардың және, соңында, бүкіл Израиль халқының. Одан да таңғаларлық жайт, «Ешкім емен ағашының жүрегі бар екенін естіген бе? Бірақ емен ағашының бұтақтарында Абсалом тірідей ұсталғанын оқимыз, ал оған тиген жебелер оның жүрегінен өтті. Бұл адам өз әкесіне қарсы соғыс жариялағанда, табиғаттың өзі кек алу үшін жүрекке ие болады». «Абсаломның жақтастарының бірінің оған жасырын қолдау көрсеткені, тіпті ұлы қуғанмен де, достары оған адал болғандығы Дәуіттің қайғысына біршама жеңілдік берді. Ол осы жағдайларда, егер жағдай нашарласа, Абсалом оған аяныш сезінуі мүмкін деп ойлады. Бірақ Дәуіттің отырықсыздығы шексіз болды. Ол құдайсыздыққа ұшырауға айналды, оның досы Архиттік Хушай оған: «Халық мұндай патшаның құдайларға табынуын таңғалады» деді. Дәуіт: «Мен сияқты патшаның өз ұлынан өлтірілуі мүмкін бе? Құдайдың аты қараланатындай, мен құдайларға табынып, бақытсыздыққа себеп болуым жақсы» деді. Хушай оны кінәлады: «Тұтқын әйелге неліктен үйлендің?» «Бұл дұрыс, - деп жауап берді Дәуіт, - заң бойынша рұқсат етілген». Сонда Хушай: «Бірақ сен бұл рұқсатты айтатын өлең мен одан кейін дереу келетін, мойынсұнбайтын және бүлікшіл ұл туралы айтатын өлең арасындағы байланысты ескермедің». Абсаломның соңы қорқынышқа толы болды. Емен ағашының бұтақтарына ілігіп қалғанда, ол қылышпен шашын кесуге асықты, бірақ кенеттен астында тозақтың ашылғанын көрді және тірідей құламаққа қарағанда ағашта ілуді жөн көрді. Абсаломның қылмысы, шын мәнінде, ең ауыр жазаға лайық еді, сондықтан ол болашақ әлемде үлесі жоқ сирек яһудилердің бірі. Халық арасында Абсаломның көзінің өте үлкен болғаны, оның шексіз ашкөздігін білдіреді. «Тозақ оның астынан ашылды, ал Дәуіт, оның әкесі, жеті рет: «Балам! Балам!» деп жылады, оның өліміне аза тұтып, жетінші Геенна бөлімінен құтқару үшін дұға етті». Р. Мейірдің айтуынша, «оның ақыретте үлесі жоқ». Джошуа бен Леви Гееннаны сипаттағанда, Данте сияқты, періште Думаның басшылығымен тозаққа түскен Абсалом әлі де онда тұрып, бүлікшіл жұртты басқарып жүрген еді. «Осылайша тозақтың қатты жазаларынан сақталды, себебі Дәуіт ұлының атын сегіз рет қайталап жоқтады. Сонымен қатар, Дәуіттің араласуы Абсаломның кесілген басын денесіне қайта қосуға себеп болды. Өлімінде Абсалом баласыз болды, өйткені оның барлық балалары, үш ұлы мен қызы, одан бұрын қайтыс болды, оның Жоабқа тиесілі егістікке өрт қойғаны үшін жазаланды».

Поэзия

"Дәуіт патша мен әсем Бетсабидің махаббаты", "Абсалонның трагедиясы" – Джордж Пильдің 1594 жылға дейін жазылған және 1599 жылы жарық көрген пьесасы. Джон Драйденнің "Абессалом мен Ахитофел" (1681) сатиралық поэмасы, Киелі кітаптағы оқиғаны заманауи саясаттың аллегориясы ретінде пайдаланады. Натаниел Паркер Уиллистің "Абессалом" (1806–1867). Райнер Мария Рилкенің "Абсаломның құлдырауы" ("Абсаломның құлдырауы", Стивен Кохн аудармасы). Мюриел Рукейзердің "Өлілер кітабы" (1938) атты ұзын поэмасындағы "Абессалом" бөлімі, Киелі кітаптағы мәтінге шабыттандырылған, силикоз салдарынан үш ұлын жоғалтқан анадан айтылған. Йона Валлахтың "Авшалом" (1966) поэзия жинағы "Деварим" библиялық кейіпкерге сілтеме жасайды.

Көркем әдебиет

1946 жылы К. Л. Мур мен Генри Каттнердің "Абессалом" атты әңгімесінде Абессалом кейіпкері – әкесіне (бұрынғы бала кезінде дарынды болған, бірақ ұлындай ақылды емес) келісімсіз ми операциясы жасайтын дарынды бала, әкесі Абессаломның жетістіктеріне толығымен назар аудару үшін. Бұл – әкесінің орнын басып алған ұл туралы Киелі кітаптағы оқиғамен байланысты. Георг Кристиан Лехмс, Des israelitischen Prinzens Absolons und seiner Prinzcessin Schwester Thamar Staats Lebens und Helden Geschichte (Исраилдің ханзадасы Абсолюм мен оның ханшайым апасы Тамардың ерлік өмірі мен тарихы), 1710 жылы Нюрнбергте неміс тілінде жарық көрген роман. "Абессалом, Абессалом!" – Уильям Фолкнердің романы, ол басты кейіпкер Томас Сатпеннің ұлының оралуы туралы айтады. "О, Абессалом!" – Говард Спрингстің "Ұлым, ұлым!" романының бастапқы атауы, кейіннен сол аттас фильмге бейімделді. Алан Патонның "Айқайла, сүйікті ел" романы. Абессалом – романдағы Стивен Кумалоның ұлының аты. Киелі кітаптағы Абессалом сияқты, Абессалом Кумало да әкесімен келіспейді, екеуі де романның маңызды оқиғалары барысында моральдық және этикалық күрес жүргізеді. Абессалом бір адамды өлтіріп, ерте қайтыс болады. Робертсон Дэвистің "Мантикор" романында кейіпкердің әкесімен қарым-қатынасы мен Киелі кітаптағы Абессалом мен Дәуіт патшаның қарым-қатынасы арасында қайта-қайта салыстыру жасалады. Қызығы, заманауи нұсқада "Дәуіт" есімді бүлікші ұл болады. Кітапта "Абессалонизм" термині де қолданылады, ол ұлдың әкесіне қарсы бүлігін білдіреді. Абессалом Питер Шаффердің "Йонадав" пьесасында маңызды кейіпкер ретінде көрінеді, онда Амнонның Тамарды зорлап, оны Абессаломтың қолымен өлтіруі суреттеледі. Швед жазушысы Франс Г. Бенгтссонның "Ұзын кемелер" тарихи романындағы бір көріністе 10 ғасырдағы христиан миссионері Дания сарайына, соның ішінде қартайған патша Харальд Блютуз бен оның ұлы Суин Форкбердке Абессаломның бүлігі туралы айтады; содан кейін патша Харальд: "Кейбір адамдар осы оқиғадан сабақ алуы керек!" дейді, ұлы Суэйнге мағыналы үңіліп қарайды – патша оның бүлік шығаруға тырысып жатқанына сенімді. Нел Хавастың "Тамар кітабы" романында Абессаломның оқиғасы оның әпкесінің көзқарасынан баяндалады. Хавас Киелі кітаптағы оқиғаларды мұқият қадағалап, Абессаломның іс-әрекеттерінің себептерін, оларды кітаптағыдан күрделірек деп көрсетеді. Орсон Скотт Кардтың "Эндердің көлеңкесі" романында басты кейіпкер Бин бұл цитатаны Эндердің Формиктерді жеңу үшін білмей-ақ өлімге жіберген камикадзе ұшқыштарына демеу беру үшін келтіреді. Абессаломның өлімінде шаштың рөлі жанр шебері М. Р. Джеймстің "Мистер Пойнтердің күнделігі" атты арбалы әңгімесінде тиімді пайдаланылады. Бұл – жас, әдепсіз, Оксфорд университетіндегі достары Абессалом деп атаған, әдемі, ұзын шашы мен әдепсіз өмір салты үшін танымал болған, елеулі әмірші сэр Эверард Шарлетттің арманы. Сэр Эверард ағып жатқан шаштарын еске алу үшін ерекше тәсіл қолданды – оны қабырғаға түсірілген суреттей бейнеледі, бұл кейіннен Джеймстің бақытсыз кейіпкері Джеймс Дентон мырзаның қорқынышына орай оның қатерлі, шашымен жабылған арбасын шақыруға мүмкіндік берді.

Музыка

Жоскин де Прес Хуан Борджияның қайтысына орай "Абсалон, fili mi" мотетін жазды (Абсалон – тағы бір орфографиялық нұсқасы). Николас Гомберт "Lugebat David Absalon" атты екі бөлімді, сегіз дауысты мотет жазды. Генрих Шюц (1585–1672) "Fili mi, Absalon" шығармасын Sinfoniae Sacrae, op. 6 жинағына қосты. 2 Самуил кітабының 18:33-тарауында Дәуіттің ұлының өліміне байланысты айтылған ("Патша қатты қайғырып, қақпа үстіндегі бөлмеге көтеріліп, жылады. Сөйтіп, жол жүргенде былай деді: «О, ұлым Авессалом, ұлым, ұлым Авессалом! Егер мен сен үшін өлгенімде жақсы болар еді!»") – бұл мәтін Ренессанс композиторлары Томас Томкинс пен Томас Велкс, немесе заманауи композиторлар Эрик Уитакер, Джошуа Шенк және Норман Динерштейн сияқты көптеген хор музыкасының шабыт көзі болды, көбінесе "Дэвид естіген кезде" деп аталады. Бұл тарау Уильям Биллингстің 1778 жылы жарық көрген "Дэвидтің жоқтауы" еңбегінде де қолданылған. Леонард Коэннің "Күн батуға арналған дұға" атты өлеңінде батып бара жатқан күнді Авессаломның ашу-ызасына теңейді және ертең түнде тағы бір Жоаб келіп, Авессаломды қайтадан өлтіре ме деп сұрайды. Пирс Петтистің 1996 жылғы "Making Light of It" альбомында "Абсалом, Авессалом" әні бар. Австралиялық композитор Найджел Баттерли 2008 жылы Сидней камералық хорының тапсырысымен "Beni Avshalom" атты хорлық шығармасын жазды. Канадалық Rush тобының "Distant Early Warning" әнінің соңында Гедди Ли "Абсалом, Авессалом, Авессалом" деп әндейді, ал әннің сөзін Нил Перт жазған. Дэвид Олнидің 2000 жылғы "Omar's Blues" альбомында "Абсалом" әні бар. Ән Дәуіттің ұлының өліміне қатты қайғырып жылағанын көрсетеді. Авессалом туралы әңгіме халық әншісі Адам Аркурагидің "Always Almost Crying" әнінде бірнеше рет айтылады. Сан-Францискодағы Om тобы өзінің дебюттік альбомы "Variations on a Theme" альбомындағы "Kapila's Theme" әнінде Авессаломды еске алады. Гараж-фолк тобы "David's Doldrums" әнінде "Менің атым Авессалом" деп Авессаломға сілтеме жасайды. Ән Авессаломның мұңдылығы мен сүйіспеншіліктен, үміттен бас тартуын көрсетеді. Lackthereof тобының "Every Kind Word" әнінде Дэнни Сейм, Menomena жобасына параллель, "және сіздің шашыңыз Авессалом сияқты ұзын" деп әндейді. Амос Этингер мен Йосеф Хадардың орындауындағы израильдік "Barach Hamelech" әні бар. Grindcore тобы Discordance Axis "Castration Rite" атты тректің соңында Авессаломды еске алады. 2007 жылы Ryland Angel "Absalom" әнін Ryland Angel Manhattan Records лейблы арқылы шығарды. The Residents тобының 1998 жылғы "Wormwood" альбомындағы "Hanging By His Hair" әні Авессаломның қарсылығы мен өлімі туралы айтады. Бұл ән "Roadworms (The Berlin Sessions)" және "Wormwood Live" концерттерінде де орындалды. Brand New Shadows тобының "White Flags" альбомындағы "Absalom" әні Дәуіт патшаның көзқарасынан қаралы жыр. "Absalom" – Stick Men тобының (Тони Левин, Маркус Ройтер және Пэт Мастелотто қатысқан) эксперименталды/прогрессивті альбомы. Американдық рок-тобы Little Feat тобының "Chinese Work Songs" альбомындағы "Gimme a Stone" әнінде Авессалом туралы айтылады. Бұл ән Дәуіт патшаның көзқарасынан жазылған, ол негізінен Ғолиатпен күресуге бағытталған, бірақ Авессаломға арналған жоқтау да бар. Бұл әннің кавер нұсқасы, түпнұсқасы 1998 жылы жарық көрген Дэвид Форман мен Левон Хелмнің "Largo" концептуалды альбомында болған.