Кіріспе
Яһуда патшасы
Амон Яһуданың он бесінші патшасы болды, ол Киелі кітаптағы айтуынша, Яһуданың Манаса патшасынан кейін таққа отырды. Амон өзінің қысқа, екі жылдық билігіндегі бейімдеушілік амалдарымен есімдері шегіп қалды, бұл оған қарсы бүлікке және шамамен б.з.д. 641 жылы оның өліміне әкеп соқты.
Өмір
Амон – Яһуда патшасы Манасаның және Жотбалық Харуздың қызы Мешулеметтің ұлы еді. Манасаның қайтысынан кейін Амон 22 жасында Яһуданы билеуге кірісіп, екі жыл патшалық құрды. «Иерусалим Библиясы» Манаса мен Амонды «екі жаман патша» деп сипаттайды. Библияны зерттеуші және археолог Уильям Ф. Олбрайт оның билігін б.з.д. 642–640 жылдарға, ал профессор Э. Р. Тиле б.з.д. 643/642 – 641/640 жылдарға жатқызады. Тиленің даталары Амонның ұлы Жосияның билігімен байланысты. Жосияның Мысыр фараоны Нехо II қолдарынан қаза табуы б.з.д. 609 жылғы жазда болған. Жосияның қаза болған шайқасы, египеттік тарих деректерінде де расталған, Амонның билігінің аяқталуын 31 жыл бұрын, б.з.д. 641 немесе 640 жылға, ал оның билігінің басталуын б.з.д. 643 немесе 642 жылға белгілейді. «Патшалардың екінші кітабында» Амонның «әкесі Манаса сияқты Жаратқан Иеге ұнамайтын істер жасағаны» айтылады. Ол әкесінің жолымен жүріп, әкесі табынған сағандарға құлшылық етіп, оларға жалтарады». Талмуд дәстүрінде «Амон Тораны өртеп, құрбандық тақын толық қолданылмауынан жәндіктердің торымен жауып тастады. Амон көп күнә жасады» делінеді. Басқа мәтіндік көздер сияқты, Флавий Иосиф та Амонның билігін сынап, оны Киелі кітаптағы сипаттамалармен ұқсас түрде баяндайды. Екі жыл патшалық құрғаннан кейін Амон өз қызметшілері немесе шенеуніктер тарапынан өлтірілді, олар оған қарсы сөз байласты. Оның орнына ұлы Жосия патша болды, ол сол кезде сегіз жаста еді. Жосияны халық мұрагер деп жариялады; Амонды өлтірген шенеуніктер қандай мұрагерді күткені белгісіз. Кейбір ғалымдар, мысалы, Абрахам Маламат, Амонның өлтірілуіне себеп – халықтың Яһуда патшалығын жойғанға кінәлі болған Яһуданың ежелгі жауы Ассирияның оған тигізген күшті ықпалына наразы болғаны екенін айтады.
Ера
Амонның билігі Левант және бүкіл Месопотамия аймағы үшін өткелді кезеңнің ортасында болды. Яһуданың шығысында Ассирия империясы ыдырауға бастаған еді, ал оның орнына Бабыл империясы әлі көтерілмеген. Батыста Мысыр Псамтик I басшылығымен Ассирияның билігінен азат болып, вассалдық мемлекеттен тәуелсіз одақтасқа айналып жатты. Осы билік күшінің жоғалуынан Яһуда сияқты көптеген кіші мемлекеттер ірі империялардың араласуынсыз өздерін-өздері басқару мүмкіндігіне ие болды.
Раббилердің әдебиеті
Амон Яһуданың зұлым патшаларының ішіндегі ең күнәкар болды деген пікір (II Хроника, xxxiii. 23) Талмудта (Сан. 103б) былай келтірілген:
(Сан. 104а)
Ахаз құрбандық шалуды тоқтатты, Манаса құрбандық тақтысын қиратты, Амон оны уатылу орынына айналдырды [өртке ұшыратты]; Ахаз Заңның кітаптарын мөрледі (Ишая, viii. 16), Манаса қасиетті есімді жойды, Амон кітаптарды түгелдей өртеп жіберді [Seder Olam, R. xxiv-пен салыстырыңыз. Бұл Заң кітабының табылуы туралы әңгімеден алынған, II Патшалар, xxii. 8]; Ахаз туысқандық қатынасқа рұқсат берді, Манаса өзі жасады, Амон Неронның анасы Агриппинаға жасағанындай әрекет етті. Дегенмен, Амонның ұлы Жосияға деген құрметтің арқасында оның есімі болашақ әлемнен шеттетілген патшалар тізіміне енгізілмеді. Апостолдық Конституцияларда сақталған мидраш фрагменті, ii. 23-тарауда, Манасаның тәубесі туралы жоғалған еврей апокрифі туралы баяндаманы ұстанады:
"Бүтпарастықтан артық күнә жоқ, себебі ол Құдайға опасыздық. Бірақ тілектес тәубе жасаған жағдайда тіпті осы да кешіріледі. Ал, Құдай зұлымдарды жазалай ма, жоқ па, соны көру үшін қарсылық рухымен күнә жасаған адам кешірім таба алмайды, тіпті жүрегінде «Мен соңында тыныштыққа ие боламын (тәубе ету арқылы), бірақ мен жаман жүрегімнің қалауымен жүре беремін» десе де (Мысыр заңы, xxix. 19). Амон, Манасаның ұлы, осындай болды, өйткені (апокрифтік) кітапта былай делінген: «Амон бұзыққа қатысты жаман ойға келді де: «Әкем бала кезінен зұлымдық жасады, ал қарт жасында тәубе етті. Мен де енді жанның құштарлығымен жүріп, содан кейін Тәңірге қайтам» деді. Ол Жаратқан Иеге ұнамайтын істер жасады және өзінен бұрынғылардың бәрінен де көп күнә жасады. Сондықтан Құдай Ие оны осы жақсы жерден жылдам алып қойды. Оның қызметшілері оған қарсы сөз байласып, оны өз үйінде өлтірді және ол екі жыл ғана биледі». Осы мидраш фрагменті Мишнаның (Йома, viii. 9) нақты тұжырымын түсіндіреді: «Кім «Мен күнә жасап, содан кейін тәубе етемін» десе, оған тәубе етуге уақыт берілмейді».
(Sanh. 104a)
Ahaz suspended the sacrificial worship, Manasseh tore down the altar, Amon made it a place of desolation [covered it with cobwebs]; Ahaz sealed up the scrolls of the Law (Isa. viii. 16), Manasseh cut out the sacred name, Amon burnt the scrolls altogether [compare Seder Olam, R. xxiv. This is derived from the story of the finding of the Book of the Law, II Kings, xxii. 8]; Ahab permitted incest, Manasseh committed it himself, Amon acted as Nero was said to have done toward his mother Agrippina. And yet, out of respect for his son Josiah, Amon's name was not placed on the list of the kings excluded from the world to come. A midrashic fragment preserved in the Apostolical Constitutions, ii. 23, which appears to follow an account of the repentance of Manasseh according to a lost Jewish apocryphal writing, reads:
"No sin is more grievous than idolatry, for it is treason against God. Yet even this has been forgiven upon sincere repentance; but he that sins from a mere spirit of opposition, to see whether God will punish the wicked, shall find no pardon, although he say in his heart, 'I shall have peace in the end (by repenting), though I walk in the stubbornness of my evil heart'" (Deut. xxix. 19). Such a one was Amon, the son of Manasseh, for the (Apocryphal) Scripture says: "And Amon reasoned an evil reasoning of transgression and said: 'My father from his childhood was a great transgressor, and he repented in his old age. So will I now walk after the lust of my soul and afterward return to the Lord.' And he committed more evil in the sight of the Lord than all that were before him; but the Lord God speedily cut him off from this good land. And his servants conspired against him and slew him in his own house, and he reigned two years only." It is noteworthy that this very midrashic fragment casts light upon the emphatic teaching of the Mishnah (Yoma, viii. 9): "Whosoever says, 'I will sin and repent thereafter,' will not be granted the time for repentance."