Кіріспе

Пуэрто-Рико саясаткері, резидент комиссар Луис Муньос Ривера (17 шілде 1859 – 15 қараша 1916) – пуэрто-риколық ақын, журналист және саясаткер. Ол Испаниямен одақтасып, Пуэрто-Риконың саяси автономиясы үшін күрестің маңызды тұлғасы болды. 1887 жылы Муньос Ривера жаңа құрылған Автономиялық партия басшылығына кірді. 1889 жылы ол Кагуас округіндегі делегат лауазымына сәтті сайлау кампаниясын жүргізді. Кейіннен Муньос Ривера партия ұйымдастырған Пракседес Матео Сагастамен автономия ұсыныстарын талқылау тобының мүшесі болды, ол сайлаудан кейін Пуэрто-Рикоға автономиялық үкімет беруге келісті. Ол осы үкіметтің Кабинет Басшысы қызметін атқарды. 1898 жылдың 13 тамызында Париж шарты бойынша Пуэрто-Рико Испаниядан АҚШ-қа өтті және әскери үкімет орнатылды. 1899 жылы Муньос Ривера Кабинеттегі лауазымынан кетіп, біраз уақыт саясаттан шетте тұрды. 1909 жылы ол Пуэрто-Риконың резидент комиссары болып сайланды және Джонс-Шафрот заңының жасалуына қатысты, оның соңғы бекітілуіне дейін түзетулер енгізді. Одан кейін Муньос Ривера инфекцияға шалдығып, Пуэрто-Рикоға сапар шегіп, 1916 жылдың 15 қарашасында қайтыс болды. Оның ұлы Луис Муньос Марин кейін саясатқа қатысып, Пуэрто-Риконың демократиялық жолмен сайланған тұңғыш губернаторы болды.

Ерте өмір

Луис Муньос Ривера Пуэрто-Риконың Баранкитас қаласында Луис Муньос Барриос пен Монсеррат Ривера Васкестің отбасында дүниеге келді. Ол осы жұптың тұңғыш баласы болғандықтан, оның құрметіне той ұйымдастырылды. Ол орта тапқа жататын, Пуэрто-Рико элитасына кірмейтін отбасыда өсті. Оның әкесі Пуэрто-Рико саясатының алғашқы патриархалдық тамырларының бірінен шыққан еді. Әкесінің әкесі, Луис Муньос Иглесиас, Испанияның орталық бөлігіндегі Кастилиядан келген. Ол әскери мансапты таңдап, Симон Боливарға қарсы Әсем науқанға қатысқандығы үшін бірнеше награда алды, содан кейін қолбасшысы Мигель де ла Торремен бірге Пуэрто-Рикоға келді. Ол Пуэрто-Риконың Сидра қаласындағы шаруашылыққа қоныстанды, Мария Эсколастика Барриосқа үйленді және он екі баланың әкесі болды. 1818-1820 жылдары және 1840-1850 жылдары ол қаланың тұңғыш мэрі болды. Муньос Ривераның балалық шағында Баранкитас кішкентай ауылдық қала еді. Отбасының үйі сол кездегідей үлкен болмаса да, ағаштан салынған, шатыры мырышпен жабылған еді. Төрт жасында анасы оны әкесінің жеке кітапханасынан алған кітаптармен үйде оқытты. Он жасқа келгенде Муньос Ривера қала мектебінде білімін аяқтады және сыныпта бірінші орынды иеленді. Ол испан және француз тілдерін үйренді, сондай-ақ Хорхе Коломбаниден музыка сабақтарын алды. Әкесі оның білімін жетілдіру үшін жеке репетиторлар шақырды. Муньос Ривера Мигель де Сервантестің, әсіресе «Дон Кихот» романына қызығушылығы зор студент еді. Ол Фернандо де Эррера, Тирсо де Молина, Луис де Гонгора және Лопе де Вега сияқты авторлардың шығармаларын да зерттеді. Муньос Ривера он екі жасқа келгенде анасы ауырып қайтыс болды. Осы кезде отбасыда тағы тоғыз бауыр өсті, оларды да ол оқытты. Он төрт жасқа келгенде Муньос Ривера құқықтық құжаттарды жүргізіп, жергілікті шіркеу қызметкерлерімен жұмыс істеді және әкесінің дүкеніне көмектесті. Ол кезде аралда жоғары білім беретін мекемелер болмағандықтан, көптеген отбасылар балаларын университет білімін аяқтау үшін Кубаға (1728 жылы құрылған Гавана университеті), Испанияға немесе Солтүстік Америкаға жіберді. Муньос Ривера Испанияға барып заңгер болуды қалаған, бірақ әкесі оның отбасылық бизнесті басқаруын қалады.

Саясатта және поэзияда ерте араласуы

Өмірінің алғашқы жылдарынан бастап Муньос Ривера өлең жаза бастады. Дегенмен, ол 23 жасқа толғанға дейін ешқандай туындысын жарияламады. 1882 жылы «El Pueblo» газетінде редактор болып жұмыс істейтін Марио Браски «¡Adelante!» атты өлеңін жариялауға келісті. Браски Муньос Ривераға махаббат өлеңдерін жазудың орнына ғылым мен саясатқа назар аударуды кеңес берді. Ұйымда жұмыс істеп жүрген кезінде Муньос Ривера Квинтин Негрон Санжурхода дүкен ашты, бірақ ол көп сәттілікке ие болмады. Ол Либералдық партияның сенімін жеңіп алды және Барранкитас комитетінің төрағасы болып тағайындалды, сондай-ақ муниципалдық кеңестің мүшесі болды. Осы қызметте ол Роман Балдориоти де Кастромен танысты, ол Муньос Ривераның ұстазы болды және оны «оқушысы» деп санады. Консервативтік партия мұны қауіп деп есептеді және оның еңбектерін жариялаған газеттерді жапты, олардың бір бөлігін Сан-Фелипе-дель-Моро бекінісіндегі түрмеге жіберді. Бұл әрекет Муньос Ривераны ашуландырып, оны дуэльге шақырды. Сепеда бастапқыда шақыруды қабылдады, бірақ дайындық жұмыстары басталғаннан кейін одан бас тартты, партияның иерархиясындағы өзінің орнын жоғалтты. 1887 жылға қарай либералдар мен консерваторлар арасындағы қақтығыстар күшейді, губернатор Паласио жүзден астам либералды тұтқындауға бұйрық берді. Саяси шиеленіс күшейді және жыл «Қорқынышты жыл» деп аталды. Бұл туралы естігеннен кейін Альфонсо XII Паласионың орнына Хуан Контрерас Мартинесті тағайындады. 1889 жылы Муньос Ривера Либералдық партияның Хуана Диас округінен делегат ретінде ұсынылды. Алайда, оның әкесі Консервативтік партиядан сол қызметке кандидат болғандықтан, ол өзінің кандидатурасын Кагуас округіне ауыстырды. 1890 жылдың 1 шілдесінде ол Пуэрто-Риконың Понсе қаласында партияның «La Democracía» газетін құрды. Басылым негізінен саясатқа бағытталған, бірақ сонымен қатар пуэрторикалық суретшілердің поэзиясы мен әңгімелері де жарияланды. Муньос Ривера басылымды құру үшін қаражат жинау үшін дүкенінің жартысын сатты. 1893 жылы ол Понсе соборында өткен рәсімде Амалия Маринге үйленді. Испанияда болғанда Муньос Ривера әкесінің қайтыс болғаны туралы хабар алды, бұл оған қатты әсер етті. Барбосисталардың көпшілігі бұл жаңалықты естігеннен кейін отставкаға шығып, Православтық автономиялық партиясы деп аталатын жаңа ұйым құрды. Сагаста Антонио Кановас дель Кастильоның қазасынан кейін туған билік вакуумынан кейін Испанияның премьер-министрі болды және 1897 жылдың желтоқсанында уәде етілген автономиялық үкіметті құрды. Муньос Ривера партияның атын Пуэрто-Риконың Либералдық партиясы деп өзгертті және Пуэрто-Риконың тәуелсіз үкіметінің Грейс, Әділет және Үкімет хатшысы және Кабинет Басшысы қызметтерін атқарды. Ол Куба жағалауында USS Maine американдық кемесінің батып кеткені туралы хабарды естіді, бұл Испания мен АҚШ арасында соғысқа әкелуі мүмкін еді. Барбоса АҚШ үкіметі Пуэрто-Рикоға өз билігінен айырылса, автономия береді деп күтті. Алайда, Муньос Ривера бұл жаңалыққа қайғырды, өйткені АҚШ Панамада канал салуды жоспарлап отырғанын және Пуэрто-Рико құрылысты қорғау үшін стратегиялық орын болатынын білді. Барбоса бұл орын алмайтынын айтып, әскери операцияны қолдауын жалғастырды. 1898 жылдың 12 мамырында АҚШ Әскери-теңіз күштері Сан-Хуанды бомбалады, бұл Пуэрто-Рико кампаниясын басталды. Бастапқыда Либералдық партия испан үкіметін қолдады, бірақ бірнеше мүшелері Барбосамен келісті. Ол әскери үкіметпен ынтымақтастық жасаудан бас тартып, Барранкитасқа оралды, онда ол Пуэрто-Риконың саяси жағдайын Сизифтің жазасына теңеген «Sísifo» атты өлең жазды. Кейін ол Сан-Хуанға оралып, Джон Р. Брук жасаған жаңа кабинетте өз кеңсесінде қалу туралы өтінішін қабылдады. Муньос Ривера арал полициясын құруға көмектесті. Брук Гай Вернон Генримен әскери губернатор ретінде алмастырылды. Осыдан кейін екеуі де өз ұстанымдарын алға жылжытуға тырысып, қызу пікір алыса бастады. Муньос Ривера Бруктің бірнеше шешімдерін дауыстап сынады, екеуі де аудармашы арқылы сөйлесті. 1899 жылдың 4 ақпанында ол Хатшылар кеңесінің президенті лауазымынан кетті. Пуэрто-Рикода ауыр экономикалық дағдарыс болды, көптеген проблемалар халықтың американдықтармен қарым-қатынас жасай алмауынан туындады. Жалпы сайлау құқығы жойылып, дауыс беретін халық саны 85%-дан астамға азайды. Генри ақырында кабинетті таратып, испан билігі кезінде құрылған автономиялық үкіметті танудың соңғы қалдықтарын жойды. Муньос Ривера әскери құрылымға қарсы шығып, автономияны жақтады. Сол жылы ол «El Territorio» газетін құрды, ол АҚШ тарапынан салынған блокададан зардап шеккен жер иелерінің алаңдаушылығын білдірді. 1900 жылдың 12 сәуірінде Уильям Мак-Кинли Форкер заңын қол қойды, ол әскери үкіметті тоқтатуды және азаматтық үкіметті құруды ұсынды. АҚШ президенті тағайындаған бес американдық шенеуніктен тұратын Жоғарғы сот құрылды. Пуэрто-Риконың тұрғын комиссары лауазымы да бекітілді. Муньос Ривера және қатысушылар «қарсылық көрсету» айыбымен тұтқындалды, бірақ ол өзінің өзіне қорғаныс шарасы болғанын дәлелдегеннен кейін айып алынды. Ол бұл жаңалықты естіп таң қалды, жоспар мұғалімдердің тілді білуінің жетіспеуіне байланысты сәтсіз аяқталады деп мәлімдеді. Муньос Ривера халыққа, өзін-өзі басқаруды жақтаған мақалалар жариялай бастады. 1901 жылы мемлекеттікліктерді қолдаушылардың тобы «El Diario» ғимаратына еніп, жабдықтардың көп бөлігін бүлдірді. Осы оқиғадан кейін отбасы Кагуаске көшіп, «La Democracía» газетін қайта ашты. Мемлекеттіклік қозғалыстан келген қауіптерді алғаннан кейін Муньос Ривера Нью-Йорк қаласына көшуге шешім қабылдады, газеттің редакциясын өзінің ізбасарының қолына тапсырды. Келесі жылдарда отбасы екі орын арасында үнемі саяхаттап жүрді. Муньос Ривера, Росендо Матиенсо Синтрон, Антонио Р. Барсело, Хосе де Диего және Хуан Виас Очотеко бірге Пуэрто-Рико Одағын құрды, ол 1904 жылы сайлауда жеңіске жетті. Партияның жеңісінен кейін ол Делегаттар палатасының мүшесі болып сайланды. Олардың арасында Генри Л. Стимсон және Феликс Франкфуртер болды. 1915 жылы Муньос Ривера Пуэрто-Рикоға АҚШ-тан тәуелсіздік сұрамай, көбірек автономия беруді және штат болмай, тең құқықтарды ұсынды. Оның ұсынысын партия мүшелерінің көпшілігі, соның ішінде Хосе де Диего қарсылық көрсетті. Дегенмен, соңында партия оның ұсынысын қабылдады. 1917 жылдың 2 наурызында Джонс Шафрот заңына қол қойылды, ол пуэрторикалықтарға АҚШ азаматтығын берді және екі палаталы заң шығару жиналысын құрды. Дегенмен, ол Джонс заңына риза болмады, өйткені сот және атқару билігі әлі де АҚШ тарапынан бақыланатын. 1916 жылдың 16 наурызында ол палата төрінде АҚШ азаматтығына қатысты пікірлерді білдірген сөз сөйледі. Егер арал жерге сіңіп кетсе, пуэрторикалықтар әлемдегі кез келген азаматтықтан гөрі американдық азаматтығын қалап қана қоймайтынын айтты. Бірақ арал бар болғанша, тұрғындары пуэрторикалық азаматтықты қалайды. Одан кейін ол ауырып, жазылу үшін Пуэрто-Рикоға оралды. 1916 жылдың соңында отбасының досы Эдуардо Георгетти оның әйелі мен ұлын Пуэрто-Рикоға шақырды және ол өтпелі безгегінен басталып, кейін денесіне тараған инфекциядан зардап шегіп жатқанын хабарлады. Луис Муньос Ривера 1916 жылдың 15 қарашасында Сан-Хуан қаласында қайтыс болды, Джонс заңы күшіне енгенге дейін. Ол қайтыс болғанда, қалалық шіркеулер қоңырауларын соғып, қатысушылар «La Borinqueña» әнін шырқады. Муньос Ривераның денесі Барранкитадағы Муньос Ривера отбасылық мавзолейіне жерленді.

Мұра мен құрмет

Муньос Ривераның ұлы Луис Муньос Марин де саясатта маңызды тұлғаға айналып, Пуэрто-Риконың Халықтық Демократиялық партиясын құруға қатысты. 1948 жылы ол Пуэрто-Риконың демократиялық жолмен сайланған тұңғыш губернаторы болды. 1923 жылы Понсе қаласы Муньос Ривераның құрметіне ескерткіш орнатып, қаланың бас алаңының солтүстік бөлігін Муньос Ривера алаңы деп атады. Пуэрто-Рикода 16 мектеп Муньос есімімен аталды.