Кіріспе

Шешімгерлік – ойын немесе спортта жеңіске жету немесе маңызды артықшылық алу үшін күмәнді (бірақ техникалық тұрғыдан заңсыз емес) тәсілдерді пайдалану. Бұл "ережелерді бұзу шегінде, мақсатқа жету үшін барлық күмәнді тәсілдерді қолдану" деп сипатталады. Осы термин ойын үшін ойнау (яғни, қандай да бір бағаға жеңу) идеясына қарсы, спорт үшін ойнау идеясынан туындаған спорттық рухқа негізделген деп болжауға болады. Бұл термин 1947 жылы Стивен Поттердің "Шешімгерлік теориясы мен практикасы" (немесе "Шынымен алдаусыз ойын жеңу өнері") атты әзіл кітабында кеңінен танымал болды. Дегенмен, 1939 жылы жарық көрген Иан Костердің "Аспиктегі достар" атты автобиографиялық кітабында бұл термин бұрын қолданылған, онда ол Фрэнсис Мейнеллге жатқызылған.

Түп-тұрағы туралы айтылған деректер

Поттер ойыншылдықтың пайда болуын теннис матчымен байланыстырады, онда ол және философ С.Е.М. Джоад екеуі өздерінен жас және дене шынықтырылған екі жігітпен ойнады, олар оларды оңай жеңіп жатты. Жоад допты қайтарғанда, ол 4 метр қашықтықтағы, сызықтан 12 фут (шамамен 3.6 метр) артындағы торға тигізіп жіберді. Қарсыластары келесі сервиске дайындалып жатқанда, Жоад "тор арқылы тегіс үнмен: "Осы доп сызықта болды ма, жоқ па, айқын айтыңыздаршы" деді. Олар жас және сыпайы университет студенттері болғандықтан, қарсыластары ұпайды қайта ойнауды ұсынды, бірақ Жоад бас тартты. Олардың жас және сыпайы болуына байланысты, Жоадтың олардың әдептілігі мен спорттық рухына күмән келтіргені оларды қатты мазалады және бәсекенің соңына дейін алаңдатты. Поттер мен Джоад матчты жеңіп алды.

Басқа

Егер ойыншылар бір-бірін жеке таныса немесе бірлесіп тәжірибелескен болса, жалғанды айту және басқа да сөздер қолданылуы мүмкін. Күрес немесе көптеген жекпе-жек спорт түрлерінде қарсыласының бұрын жарақат алған дене мүшесін нысанаға алуға болады.

Қауымдастық футболы

Футболда, қарсы команданың ойыншысы жарақаттанса, допты алаңдан шығару – жақсы спорттық әдеп саналады. Допты қайтару кезінде, оны қасақана алаңдан шығарған командаға қайтару (немесе лақтыру) да жақсы спорттық әдеп болып есептеледі. Егер допты алаңдан шығарған командаға қайтарудың орнына, жарақат алған ойыншының командаластары допты өздерінде қалдырса, онда ойыншылдық пайда болады. Бұл заңға қайшы емес және спорт ережелерін бұзбайды, бірақ оған қарсы күшті наразылық білдіріледі. Мұндай жағдай 2006 жылғы ФИФА Әлем Чемпионатының 16-шы турында Португалия мен Нидерланды арасындағы матчта орын алды. Бұл матч көптеген ескертулер мен төрт қызыл карточкамен бұрыннан да шиеленіскен еді, содан кейін бұл жағдай оны одан да нашарлатты. Сондай-ақ, 1998-99 жылғы Англия Кубогының 5-ші турындағы «Арсенал» мен «Шеффилд Юнайтед» арасындағы матчта «Арсеналдың» жеңіске жеткен голы осы жағдайдың нәтижесінде (бірақ қасақана әрекет емес, түсініспеушіліктен туындаған) қатты дау тудырды. «Арсеналдың» бас жаттықтырушысы Арсен Венгер матчты қайта ойнатуды ұсынды. «Шеффилд Юнайтед» ұсынысты қабылдады, бірақ «Арсенал» екінші ойынды да 2:1 есебімен жеңді. Жарақаттанғандай болып, допты алаңдан шығаруға себеп болу – ойын ағынын бұзуға бағытталған ойыншылдықтың тағы бір мысалы. Бірақ егер мұндай әрекет анықталса, ол спорттық емес мінез-құлық деп есептеліп, ережелерді бұзу болып саналады, сондықтан ол ойыншылдық саналылмайды. 2006 жылғы Әлем Чемпионатында жасалма жарақаттар туралы айыптауларға жауап ретінде Премьер-лига ойыншылар, жаттықтырушылар және төрешілерден 2006-07 маусымынан бастап бұл әдеттен бас тартуды сұрады, егер ойынды тоқтату қажеттігіне тек төреші шешім қабылдауы керек. Егер еркін соққы берілсе, қорғаныстағы команда мүшелері көбінесе допты алып, кері шегінгенде өздерінен артық тастайды. Бұл допты лақтырып жіберу емес, бұл ереже бұзушылық болар еді, бірақ мақсаты – жылдам орындалған еркін соққыны болдырмау. Кейбір қақпашылар пенальти соққыларын алу үшін ойыншылдық тактикасын қолданады. Бұл әсіресе 2022 жылғы Әлем Чемпионатының финалында байқалды, онда Аргентина қақпашысы Эми Мартинес ойыншылдық тактикасын қолданды, ал Франция қақпашысы Уго Ллорис қолданбады. Соңғысы кейіннен: «Мен қарсыластарымды алаңдатуға құқықсыз нәрселер бар, мен сол шектен өте алмаймын, мен сондай жолмен жүруге тым ақылды және адал адаммын» деді.

Ойыннан тыс пайдалану

"Ойын шеберлігі" термині ойыннан тыс жағдайларда да, мысалы, келіссөздер мен сайлауларда қолданылатын ұқсас тәсілдерді білдіреді. Оның әр түрі көбінесе қарсыласты қорқыту немесе шатастыру үшін қолданылатын күмәнді жеңіс әдістерін немесе психологиялық айла-шаруаларды сипаттау үшін пайдаланылады. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл тактика – "бір қадам алда болу", Потер кейінірек жазған кітабында оны басқа біреуден басымдық тану өнері деп түсіндіреді. Бұл термин сонымен қатар өнер теориясында "әдеби ойыншылдық" сияқты ойынға құмарлықты білдіру үшін де қолданылады.

Ойыншы мен таза ойыншы

Поттердің екі қырлы ирониясының құрбаны ойыншының өзі болды (мысалы, ол бір танымал кейіпкерді "Бзо, У., 1947 жылғы Югославиялық ойыншылдық чемпионатының иегері" деп атады). Поттер "ойыншының жолы қиын, жаттығуы қатаң, прогресі баяу, көңілі қалатын жағдайлар көп" екенін қайта-қайта мойындады және нәтижесінде "ойыншылдықты зерттейтін жандардың ойынның өзіне көп уақыт бөле алмайтынын, мысалы, қалай соққы беруді үйренуге мүмкіндік аз болатынын" түсінді. Дегенмен, оның бір "жазба жолдаушысы" "ойынның өзіне білудің кейде ойыншыға көмектесетініне еш күмән жоқ" деп мойындайды. Сондықтан "ойыншы үшін ең қиын қарсылас – таза ойынға ынтық адам. Ол мәселенің мәніне тоқталады, жұмысты бастайды, әрбір соққыны оның ерекшелігіне және өз қабілеттеріне сәйкес ойнайды, өзіне назар аудармай, жасырын амалдарсыз". Кітап көңілсіздікпен аяқталады: "Біз, әуесқойлар, жастардың ойын-сауық үшін түрлі ойындар ойнауға талап етуіне қарсы күресуіміз керек, шындығында, олар таза ойынға тым еркін беріліп жатыр".