Кіріспе

Ежелгі Тамил индус-джайни эпосы Cilappatikāram (, , IPA: iləppət̪ikɑːrəm, lit. "Тұяқ туралы әңгіме"), сондай-ақ Силапатхикарам деп аталады, бұл ең ерте тамил эпосы. Бұл өлең 5730 жолдан тұрады, көбінесе асириям (aciriyam) ұйқасында жазылған. Эпос - қарапайым жұбай Каннаки мен оның күйеуі Коваланның қайғылы махаббат тарихы. Cilappatikāram тамил бардтық дәстүрінде терең тамырларға ие, Каннаки және оқиғаның басқа кейіпкерлері Сангам әдебиетінде, мысалы, Нарринайда және кейінірек Ковалам Катай сияқты мәтіндерде айтылады немесе кездеседі. Ол монахқа айналған ханзада Илаңко Атикалға жатқызылады және біздің заманымыздың 5- немесе 6-ғасырында жазылған болуы мүмкін. Cilappatikāram ерте Чола патшалығының гүлденген порты қаласында өрбуде. Каннаки мен Ковалан жаңадан үйленген, ғашық, бақытты жұп. Уақыт өте Ковалан Матави (Мадхави) – куртизанмен танысады. Ол оған ғашық болып, Каннакиді тастап, Матавимен бірге тұрады. Ол оған жомарттықпен ақша жұмсайды. Каннаки жүрегі ауырады, бірақ күйеуінің адалсыздығына қарамастан, таза әйел ретінде күтеді. Жаңбыр құдайы Индраның мерекесінде ән айтысы өтеді. Ковалан сүйіктісін ренжіткен әйел туралы өлең айтады. Матави сүйіктісіне сатқындық жасаған ер адам туралы ән айтады. Әрқайсысы әнді екіншісіне жолданған хабар ретінде түсіндіреді. Ковалан Матавидің өзіне опасыздық жасағанын сезініп, оны тастап кетеді. Каннаки әлі де оны күтіп отыр. Ол оны қайтарып алады. Каннаги мен Ковалан қаладан шығып, Пандия патшалығының астанасы Мадурайға сапар шегеді. Коваланның ақшасы қалмаған. Ол Каннагиге өтірігін мойындайды. Ол оны кешіріп, оның неке бұзуы оған қаншалықты ауыр тигенін айтады. Содан кейін ол күйеуін бірге өмірді қайта құруға шақырады және оған бастапқы капитал жинау үшін сатуға берілген асыл тастардан жасалған бірінші аяқ сығанағын сыйлайды. Ковалан оны саудагерге сатады, бірақ саудагер оны патшайымнан аяқ сығанағын ұрлаған деп жалған айыптайды. Патша Коваланды тұтқындап, әділетті тексерулер мен сот процесінсіз өлім жазасына кеседі. Ковалан үйге қайтып келмегенде, Каннаги оны іздеп шығады. Ол оның басына келген оқиғаны біледі. Ол әділетсіздікке наразылық білдіріп, содан кейін Коваланның кінәсіздігін дәлелдеп, сотқа жұптың екінші асыл аяқ сығанағын лақтырады. Патша өзінің қателігін мойындайды. Каннаги Мадурайдың патшасы мен халқын қарғып, көкірегін жыртып, жиналған жұртшылыққа лақтырады. Патша қайтыс болады. Оның қинауына себеп болған қоғам жаза ретінде Каннагидің қарғысынан Мадурай қаласы өртеніп кетеді. Тамил дәстүрі Cilappatikāram-ды Iḷaṅkō Aṭikaḷ ("қадірлі аскет ханзадасы"), сондай-ақ Ilango Adigal деп атайды. Ол джайнизм дінбасы және Чера патшасы Ченкуттуванның інісі деп есептеледі, оның отбасы мен билігі Сангам әдебиетінің өлеңі Патируппаттудың бесінші ондығында сипатталған. Алайда бұл кітапта да, басқа да бір жерде де атақты патшаның інісі болған деген ешбір дәлел жоқ. В. Канакасабхай Илангоның джайнизмнің ниргранта сектасының монахы болғанын айтады. Сангам өлеңдерінде Иланго Адигал, эпос немесе эпостың басқа авторларының есімі ешқашан аталмаған. Иланго Адигал атауы поэмаға қосылған, әлдеқайда кейінгі уақытқа жататын патикамда (прологта) кездеседі, ал бұл атрибуцияның шынайылығы күмәнді. Гананат Обеесекеренің айтуынша, атақты Чера патшасының інісі ретінде айтылған Чилаппадикарам авторы Иланго Адигалдың оқиғасы "кейінгі интерполяция болуы керек", бұл ерте әдебиеттің ерекшелігі. Өмірдің үшінші бөлімі - Коваланның өлімінен кейін құдайлардың Каннакимен кездесуі туралы миф. Бұл оқиға автордың куәгер ретінде жазған оқиғасы ретінде біріктірілді. Алайда, шынайы авторлар туралы нақты мәліметтер немесе дәлелдер аз. Партхасаратхинің айтуынша, тамиль тіліндегі көне мәтіндерде Каннакидің қайғылы махаббат оқиғасы туралы айтылғандықтан, автор тек ауызша дәстүрдің редакторы болған болуы мүмкін және эпостық поэма оның шығармашылық дарының өнімі болмаған. Автор джайналық ғалым болуы мүмкін, өйткені эпостың бірнеше бөлімдерінде эпостың басты кейіпкерлері джайналық монах немесе монах қызбен кездеседі. Эпостың Ведаларды, брахмандарды мадақтауы, ғибадатханаларды, индуистік құдайлар мен құдайларды және ырым-жырымдарды енгізуі мәтінге космополиттік сипаттама береді, ал кейбір ғалымдар автордың міндетті түрде джайналық аскет еместігін дәлелдейді. Рамачандра Дикшитардың айтуынша, "Цилаппадикарамның" соңғы жырына енген Иланго Адигал туралы аскет ханзадасы туралы аңыз ерекше. Эпоста Иланго Адигал Ченкуттуван Чера патшасымен бірге Ведалық құрбанға қатысады, патша Каннакидің мүсінін жасау үшін Гималай тасынан әкелгеннен кейін. Егер автор Иланго Адигал джайнизм аскети болса және біздің джайнизмнің Ведалар мен Ведалық құрбанға қатысты тарихи көзқарасын ескерсек, онда ол Ведалық құрбан сияқты шараға қалай қатысады, дейді Рамачандра Дикшитар. Бұл және эпос Шаива және Вайшнава өмір салтын, мерекелерін, құдайларын және құдайларын оңай мақтайтыны, кейбір ғалымдардың эпостың авторы индуист болған деген пікірлеріне әкелді. Иланго Адигал Манимекалайдың авторы Саттанардың замандасы болуы мүмкін деген болжам бар. Алайда, мұндай ұсыныстарды растайтын дәлелдер жеткіліксіз.

Күні

Қазіргі заманда кейбір тамил ғалымдары Иланго Адигалдың патша Ценкуттуванның інісі екендігі туралы аңызын осы мәтінді мерзімдеу құралы ретінде байланыстырды. Шера патшасы Ценкуттуван шамамен 100–250 жылдарға орналастырылған, сондықтан дәстүрлі ғалымдар мәтінді сол кезеңге жатқызады. Мысалы, 1939 жылы тамил әдебиеттанушысы Рамачандра Дикшитар мәтінде айтылған бірқатар оқиғаларды келтіріп, мәтін шамамен 171 жылы жазылған деген тұжырым жасады. Дхандаюдамның пікірінше, эпосты 3–5 ғасырлар аралығында жазу керек. Рамачандра Дикшитардың Паллава әулеті 6 ғасырда ірі күш ретінде пайда болғанға дейін эпос жазылғанын талдауы көптеген ғалымдар тарапынан қабылданады, себебі эпоста Паллавалар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Француз индуист ғалымы Ален Даниэлу, 1965 жылы «Цилаппатикарамды» аударған, мәтіннің 171 жылы жазылған мерзімі нақты жазылу мерзімінен қашық емес екенін айтады. Даниэлу эпостың және басқа төрт тамил эпосының Сангамның соңғы кезеңі мен одан кейінгі ғасырларда, яғни «3–7 ғасырларда» жазылғанын мәлімдейді. Тамил әдебиеті мен тарихын зерттеуші Камил Звелебил сияқты басқа ғалымдар эпостағы аңыздар мәтіннің мерзімін анықтау үшін нашар негіз екенін айтады. Мәтіндегі басқа тамил әдебиетімен тілдік, оқиғалық және әлеуметтанулық ерекшеліктер, жаңа сөздер мен грамматикалық формалар, сондай-ақ тамил емес сөздердің саны мықты негіз болып табылады. 100–250 жылдарға жатқан Сангам дәуірінің мәтіндері «Цилаппатикарамда» бейнеленген стиль, тіл құрылымы, сенімдер, идеологиялар және әдет-ғұрыптар жағынан ерекшеленеді, бұл ерте мерзімдеуді күмәнді етеді. Сонымен қатар, эпостың стилі, құрылымы және басқа да егжей-тегжейлері ғасырлар өткен соң жазылған мәтіндерге өте ұқсас. Бұл әлдеқайда кейінгі мерзімді көрсетеді. Звелебилдің айтуынша, қазіргі заманға дейін жеткен «Цилаппатикарам» «5–6 ғасырларда жазылған болуы мүмкін емес». Айенгар сияқты басқа ғалымдардың пікірінше, эпостың алғашқы екі бөлімі түпнұсқа эпос болса, ал Мадурайдың қирауынан кейінгі үшінші мифтік бөлім кейінірек қосылған, ол джайни, индуист және буддалық әңгімелер мен тәжірибелерді, соның ішінде аскет князь туралы аңызды қамтиды. Батыр (Ковалан) көп бұрын қайтыс болған, ал қаһарман (Каннаки) одан кейін бірден көкке көтеріледі, бұл үшінші бөлімнің алғашқы тармақтарында көрсетілген. Бұл бөлім оқиғаға ештеңе қоспайды, тәуелсіз және одан кейінгі ғасырға жатуы мүмкін. Басқа ғалымдар, соның ішінде Звелебил, бұл міндетті түрде солай болуы керек емес деп мәлімдейді. Үшінші бөлім ежелгі Тамил аймағының үш ірі патшалығының үшіншісін қамтиды, ал бірінші бөлім Чолалар, екіншісі – Пандиялар туралы айтады. Звелебилдің айтуынша, Каннакиді құдайландыру оның тақырыбын сақтап, қайта туу және мәңгілік өмір туралы тамил және үнді дәстүріне сәйкес келеді. Үшінші бөлімнің тілі мен стилі алғашқы екеуімен «толық үйлесімді», ол бірнеше автордың еңбегі болып көрінбейді, сондықтан бүкіл эпосты толыққанды шедевр деп санауға болады. Фред Харди, керісінше, кейбір бөлімдердің негізгі эпосқа айқын және шеберлікпен енгізілгенін және бұл қосымшалар 7–8 ғасырларға жатуы мүмкін екенін мәлімдейді. Даниэлу эпостың түпнұсқа жазылғаннан кейінгі ғасырларда «сәл» өзгерген болуы мүмкін екеніне келіседі, бірақ қазіргі заманға дейін жеткен эпос біртекті және бірнеше авторлардың қосымшаларының дәлелі жоқ. Ирават Махадеван мәтінде апта күнінің (жұма) аталуы және Пандия патшасының жағымсыз бейнеленуі құрамының ықтимал мерзімін 450–550 жылдар аралығында шектейтінін айтады. Себебі, апта күндері туралы түсінік Үндістанда біздің заманымыздың 5 ғасырына дейін болмаған, ал Пандия әулеті тек 550 жылы ғана билікті қайта иеленді, яғни джайндар өміріне қауіп төндірмей оларды еркін сынауға мүмкіндік алды.

Санскрит эпостары

Тамил эпосында санскрит эпостары мен пураникалық аңыздарға көптеген сілтемелер мен аллюзиялар бар. Мысалы, ол Пумпухардың тағдырын сипаттайды, ол Рама әкесінің бұйрығымен орманда шұғыл кеткен кезде Айодхья бастан өткендей азапты бастан кешіреді. Эпостың 17-ші кантосы Вишну Иесінің сұлулығы мен ұлылығын, оның түрлері мен сан алуан аватараларын көрсетеді. Вишну Тамил Сангам әдебиетінде ең көп айтылған құдай болды және Сангам дәуірінде өмір сүрген халықтың сүйікті құдайларының бірі деп есептеледі. Эпоста былай делінген: «Раманың даңқын естімеген құлақ бекер, өйткені Рама – Вишну, қара түсті Ие, Ұлы Құдай, Майяван Вишну. Көзі көрмеген қара түсті Ие, Ұлы Құдай, Майяван Вишну бекер, ақылсыз Камсаның (Кришнаның) алдауын жеңген Оны мақтамайтын тіл бекер, «Нараяна» демейтін тіл бекер». Звелебильдің сөзіне сүйенсек, Чилаппатикарам Махабхаратаны еске алады және оны «үлкен соғыс» деп атайды, бұл оқиға Сангам дәуірінің ақындарына да таныс болған, бұл Пурам 2 және Акам 233-те дәлелденген. Бір ақынды «Бхаратамды [Махабхаратамды] жырлаған Перунтеванар» деп атаған, бұл Чилаппатикарам жазылған кезде тамил ақындары санскрит эпостарын, Махакавя жанрының әдеби құрылымын және маңыздылығын жақсы білгенін растайды. Звелебильдің айтуынша, шебер ақын болу үшін, адам ұлы кавья жазуы керек. Бұл әндер көпшілік арасында танымал болды және мұндай маха кавьяның эпизодтары көпшілік алдында би-драма түрінде қойылды. Чилаппатикарам – пан-индиялық кавья эпостық дәстүріне жататын тамил эпосы. Тамил дәстүрі мен Майлайнтар сияқты ортағасырлық түсіндірушілер Чилаппатикарамды «бес үлкен кавья» дегенді білдіретін aimperunkappiyankal-дың бірі ретінде санады. Д. Деннис Хадсонның сөзіне сәйкес, Чилаппатикарам – Пиллайға (Нила, Наппиннай, Радха) жасалған ең алғашқы және толық тамилдік сілтеме, ол эпоста Кришнаның сиыршы қызы ретінде сипатталған. Индолог Фридхельм Хардидің пікірінше, бұл канто және тамил эпосының басқа да бөлімдері «дравидиялық, тамильдік, санскриттік, брахмандық, буддистік, джайнистік және тағы да көптеген ықпалдар» Оңтүстік Үндістанның әлеуметтік санасында бірігіп кеткен мәдениетті көрсетеді. Звелебильдің айтуынша, Чилаппадикарам – «Тамилнадудағы арий-дравидиялық синтезінің алғашқы әдеби көрінісі және алғашқы піскен жемісі».

Тамил ұлтшылдығы

XX ғасырдың басында «Чилаппадикарам» Шри-Ланкада және колониялық Мадрас президенттігіндегі кейбір тамил ұлтшылдары үшін біріктіруші негіз болды. Бұл эпос «алғашқы саналы ұлттық туынды» және «тамилдер сол кезде [б.з. 1-мыңжылдықтың ортасында] ұлттық деңгейге жеткенін» немесе тамил мәдени бірлігі мен тамил үстемдігінің алғашқы көрінісі ретінде қарастырылады. Бұл пікірді кейбір тамил драматургтары, киноөндірушілер және саясаткерлері де бөліседі. Норман Катлердің сөзіне сәйкес, бұл тақырып Паратитаканның 1962 жылы «Чилаппадикарамды» «Каннакип Пуратчиккаппиям» деп қайта жазған нұсқасында және М. Карунанидидің 1967 жылғы «Чилаппатикарам: Натакак Каппиям» пьесасында көрінеді. Бұл пьесаның авторы – Дравида Мунеттра Кажагам және дравид қозғалысының ықпалды саясаткері және бұрынғы бас министрі. Прабха Рани мен Вайдянатан Шивкумардың мәлімдемесінше, осы нұсқалардың кейбіреулері, тіпті атеист болса да, «тамил мәдени сәйкестігі туралы өз идеяларын тарату» үшін «Чилаппадикарам» эпосын қайта айтты, сонымен қатар «Солтүстікке», «жасыраушы арийлерге», «брахмандарға» және «шетелдік мәдениетке» деген қарсылықты да білдірді. Катлердің пікірінше, «Чилаппадикарамнан» туған тамил ұлтшылдығы – бұл ұлы эпостың таңдамалы оқуы мен игеруі. Ол эпостың кейбір риторикалық және идеологиялық элементтерін таңдап алып, эпосты толыққанды шедевр ететін қалған бөлігін елемеді. Калифорния университетінің Берклидегі тамил тілі профессоры Джордж Л. Харттың пікірінше, «Силапатикарам тамил халқы үшін грек халқына арналған «Илиада» мен «Одиссея» сияқты – оның маңыздылығын бағалау өте қиын».

Аудармалар

"Цилаппадикарамның" алғашқы аудармасын 1939 жылы В. Р. Рамачандра Дикшитар (Оксфорд университетінің баспасы) жариялады. 1965 жылы Ален Даниэлу осы эпостың тағы бір аудармасын шығарды. Р. Партасаратидің ағылшын тіліндегі аудармасы 1993 жылы Колумбия университетінің баспасынан жарық көрді және 2004 жылы Пингвин кітаптары қайта басып шығарды. Батлер университетінің профессоры Паула Саффир Партасаратидің аудармасының дәлдігіне байланысты ғылыми зерттеулер үшін "мүмкіндігінше қажет" екенін, ал Даниэлудың аудармасы эпостың мәнін түсінуге және поэзиядан ләззат алуға ыңғайлы екенін айтады. Партасаратидің аудармасы 1996 жылы А. К. Раманужан атындағы аударма сыйлығына ие болды. Эпос 1961 жылы Ален Даниэлу мен Р.Н. Десикан тарапынан француз тіліне, 1965 жылы Камил Звелебил чех тіліне, ал 1966 жылы Ж.Д. Глазов орыс тіліне аударды.

Қайта жазулар

Тәжірибелі тамил жазушысы Жейамохан 2005 жылы бүкіл эпосты "Котравай" романы ретінде қайта жазды. Роман түпнұсқа сюжеті мен кейіпкерлерін пайдаланады, ежелгі Оңтүстік Үндістан дәстүрлеріне арқау тірейді, сонымен қатар сан алуан баяндамалар арқылы тарихтағы бос орындарды толтыруға тырысады. Каннада тіліндегі көрнекті ақын және драматург Х.С. Шивапракаш эпостың "Мадуреканда" бөлігін қайта баяндады. Бұл оқиғаны танымал хинди жазушысы Амритлал Нагар 1960 жылы жарық көрген "Сухаг ке нупур" романында да қайта баяндаған. Ол сондай-ақ, 1952 жылы "Ақашвани" радиосында 1 сағат 15 минуттық радиоспектакль жазды.