Айяпан: Үнді құдайының суретi мен мифологиясы

Кіріспе

Аяппан, сондай-ақ Дхармашаста және Маникандан деп те аталады, индуизм дініндегі шындық пен әділеттіліктің құдайы. Оған табыну Оңтүстік Үндістанда кеңінен таралған. Аяппанға деген сенім бұрыннан бар болғанымен, оның танымалдылығы 20 ғасырдың соңында арта түсті. Индуизм теологиясы бойынша, ол Мохини түріндегі Вишну мен Шиваның ұлы, осылайша Шайвизм мен Вайшнавизмнің арасындағы байланыс құралады. Аяппан – жас жігіт ретінде бейнеленеді, ол Бенгал жолбарысының үстінде отырған немесе оның қасында, қолында садақ пен жебе ұстаған күйде суреттеледі. Аяппанның көптеген бейнелері оны йогапаттасанада, яғни отырып медитация жасайтын күйде көрсетеді. Оның қасиетті орны – Сабарамала, ол Батыс Гат тауларының ормандарында, Памба өзенінің жағасында орналасқан және жыл сайын миллиондаған зыяратшыларды тартатын маңызды қасиетті орын болып табылады.

Атаулары мен этимологиясы

Айяппан сөзбе-сөз "Айян" және "Аппан" сөздерінен туындаған, екеуі де "әке" деген мағынаны білдіреді. Ал түбір атаулары тиісінше Мохини (Вишнудың әйел бейнесі) және Шиваға сілтеу жасауы мүмкін. Тағы бір теория оны малаялам тіліндегі "аччан" және тамил тіліндегі "аппа" сөздерімен байланыстырады, екеуі де "әке" дегенді білдіреді, соның салдарынан Аяппан "Құдай-әке" деген мағынаны білдіреді. Бұл пікірге Аяппанның тағы бір аты – Саста, Веда термині, сонымен қатар "ұстаз" немесе "жолбасшы" деген мағынаны да білдіреді, деген факті қолдау көрсетеді. Аяппан Харихарасудан деп те аталады, яғни "Харихараның ұлы", немесе Вишну мен Шиваның аттары болып табылатын Хари және Хараның біріккен құдайы. Оны Маникида деп те атайды, онда Мани санскрит тілінде "асыл тас", ал Канда – "мойын" дегенді білдіреді, яғни "мойнында асыл тас киетін адам". Кейбір бейнелерінде ол сол қолымен көтерілген садақты ұстап тұрса, оң қолымен сол жамбасының үстінен қиғаш орналасқан жебе немесе қылыш ұстап тұрады. Айяппанның басқа бейнелері көбінесе оны йога позында, мойнында қоңыраумен бейнелейді.

Теология және тарихи даму

Айяппа туралы аңыздар мен мифология аймақтар бойынша әртүрлі, бұл уақыт өте келе қалыптасқан дәстүрді көрсетеді. Шрибхутаната Пуранаға сәйкес, Айяппан Шива мен Мохинидің ұлы, Харихарапутраның жаратылысы ретінде сипатталады. Шива мен Мохини арасындағы осы оқиға Бхагавата Пуранада кездеседі, бірақ Айяппанның аты аталмайды. Малайялам халық әндерінде Айяппа Пандала мемлекетінің батыр жауынгері ретінде бейнеленеді. Мемлекетте бала болмағандықтан, Пандалам патшасы орманнан сәби табады. Патша балаға Маниканта деп ат қойып, аскеттің кеңесімен оны өз баласы ретінде тәрбиелейді. Маниканта 12 жасқа келгенде, патша оны ресми түрде мұрагер етіп тағайындауды жоспарлайды. Алайда патшайым бұған қарсы шығып, кіші ұлын таңдайды. Патшайым ауруға шалдыққандай болып, емделу үшін жолбарыстың сүтін сұрайды және Маникантаны оны алуға жіберуді талап етеді. Маниканта ерікті түрде орманға барады, онда Махиши атты әйел-демонмен кездеседі, оны өлтіріп, жолбарысқа мініп қайта оралады. Патша Маникантаның ерекше қабілетін сезіп, оны құдайлық тұлға деп мойындайды және оған арнап ғибадатхана салуға шешім қабылдайды. Маниканта Айяппанға айналып, ғибадатхананың орнын белгілеу үшін жебені атып жібереді. Кейбір нұсқаларда Айяппан патшалықтан бас тартып, орманды тауда аскет-йог болады. Басқа нұсқаларда ол баласыз Раджашекара Пандиан мен Коперундеви жұбының тәрбиесінде өсіп, жауынгер-йогқа айналады. Кейінірек Айяппан туралы әңгімелер кеңейе түседі. Бір нұсқасы біздің заманымыздың 1-3 ғасырларына дейін жетеді, онда Айяппан саудагерлерді қарақшылар мен тонаушылардан қорғайтын құдай ретінде қалыптасады. Оның ғибадатханасы мен дәстүрі Оңтүстік Үндістандағы сауда жолдарын қылмыскерлерден қорғаған индуист йогтарының жалдамалы әскерлеріне әсер етеді, соның нәтижесінде дхармалық сауда тәжірибесі қайта жанданады. Тағы бір нұсқада Айяппанның әкесі қылмыскерлердің қолынан қаза тапқан дін қызметкерінің ұлы ретінде бейнеленеді. Қылмыскер ханшайымды ұрлап алады, ал Айяппан оны құтқарып, қылмыскерді өлтіреді. Әңгіменің тағы бір нұсқасында Айяппан мұсылман жауынгері Вавармен бірігіп, қылмыскер Удаянанға қарсы күреседі, бұл Айяппан ғибадатханасына қажылыққа шығар алдында мешітте де, индуист ғибадатханасында да құлшылық ету дәстүрінің негізін қалайды. Пол Янгердің сөзіне сүйенсек, орта ғасырдың соңында басқа индуист құдайлары мен мифологияларын Айяппанның тарихымен байланыстыратын қосымша аңыздар пайда болды. Дхатта мен Лила атты екі құдай адам түрінде жерге түседі. Дхатта құдайлық әлемге қайтуды қалайды, ал Лила жердегі өмірінен ләззат алып, қалуды жөн көреді. Дхатта ашуланып, оны Махиши, яғни су бұқасының әйел-демонына айналдырады. Лила оған жауап ретінде оны Махиша, яғни су бұқасының еркек-демонына айналдырады. Екеуі де жер бетін жамандықпен толтырады. Махишасураны Дурга құдайы өлтіреді, ал Махишаны Айяппан өлтіріп, зұлымдықтың қорқынышын жойып, бұрын қарғысқа ұшыраған Лиланы босатады. Янгердің айтуынша, бұл аңыздар шайвизм, вайшнавизм және шактизм сияқты әртүрлі индуист дәстүрлерін біріктіреді. Элиза Кенттің пікірінше, Айяппа дәстүріндегі аңыздар "жасанды түрде араластырылып, бір түрлі коллажға жиналған" сияқты. Рут Ванита Айяппанның дравидтік тайпалық құдайдың және Шива мен Мохинидің өзара әрекеттесуі туралы Пуранадағы оқиғаның бірігуінен пайда болғанын болжайды. Кейбір аймақтарда Айяппа мен тамил халық құдайы Айянардың бір екеніне сенеді, олардың ұқсас сипаттамалары бар, бұл тамилдер арасында оның көптеген ізбасарларының себебі болып табылады.

The legend and mythology of Ayyappa varies across regions, reflecting a tradition that evolved over time. According to Sribhutanatha Purana, Ayyappan is mentioned as an incarnation of Hariharaputra, the son of Shiva and Mohini. While this interaction between Shiva and Mohini is mentioned in the Bhagavata Purana, Ayyappan is not mentioned by name. According to Malayalam folk songs, Ayyappa is presented as a warrior hero of Pandala kingdom. As the royal family was childless, the king of Pandalam found a baby boy in a forest. The king named the boy Manikantha and raised him his own son, on the advice of an ascetic. When Manikantha was 12 years old, the king wanted to formally anoit him as the heir. However, the queen objected to it, favoring her younger biological child. The queen feigned an illness, asking for the milk of a tiger to cure her illness and demanded that Manikantha be sent to obtain the same. Manikantha volunteers and goes into the forest, where he confronts the demoness Mahishi, whom he kills and returns back riding a tigress. The king realizing Manikantha's special ability recognizes him to be a divine being and resolves to make a shrine for him. Manikantha transforms into Ayyappan and shoots an arrow to denote the place for the shrine. There are minor variations in the story in certain versions with Ayyappan renouncing the kingdom and becoming an ascetic yogi in a forested mountain. In some versions, he was raised by a childless royal couple Rajashekara Pandian and Koperundevi, and grew up as a warrior yogi. In the later years, the stories of Ayyappan expanded. One such version has roots between the 1st and 3rd century CE, where Ayyappan evolves to be a deity who also protects traders and merchants from enemies such as robbers and plundering outlaws. His temple and tradition inspired Hindu yogi mercenaries who protected the trade routes in South India from criminals and looters, restoring Dharmic trading practices. In another version, Ayyappan is portrayed as a child of a priest whose father was murdered by a fearsome outlaw. The outlaw kidnaps a princess and Ayyappan makes a daring rescue, while killing the outlaw in the process. In a variation of the story, Ayyappan forms an alliance with the Muslim warrior Vavar against the outlaw Udayanan, which forms the basis for worshiping both in a mosque and then in the Hindu temple before starting a pilgrimage to Ayyappan shrine. According to Paul Younger, supplementary legends appeared in the late medieval times that linked other Hindu deities and mythologies to Ayyappan heritage. The divine beings Datta and Lila came to earth as humans. Datta wanted to return to the divine realm, but Lila enjoyed her life on earth and wanted to stay on earth. Datta became angry and cursed her to become a Mahishi, or water buffalo demoness. Lila in turn cursed him to become a Mahisha, or water buffalo demon. They both plundered the earth with their evil acts. Mahishasura was later killed by goddess Durga, while Mahisha was killed by Ayyapan, ending the terror of evil and liberating Lila who was previously cursed. These legends, states Younger, syncretically link and combine various Hindu traditions around Shaivism, Vaishnavism and Shaktism. According to Eliza Kent, the legends in the Ayyappa tradition seem to be "artificially mixed and assembled into a kind of collage". Ruth Vanita suggests that Ayyappan probably emerged from the fusion of a Dravidian god of tribal provenance and the Puranic story of Shiva and Mohini's interaction. In some regions, Ayyappa and Tamil folk deity Ayyanar are considered to be the same with similar characteristics, a reason for his large following amongst Tamils.

Дін

Айяппанға деген құлшылық бұрыннан бар болғанымен, оның танымалдылығы 20 ғасырдың соңында арта түсті. Оңтүстік Үндістанда Айяппан басты құдай ретінде табылатын көптеген ғибадатханалар бар, бірақ ең танымал Айяппан ғибадатханасы Кераладағы Памба өзенінің жағасында, Батыс Гат тауларының етегінде орналасқан Сабаримала. Бұл орталық жыл сайын миллиондаған индуистерді тартатын маңызды қажылық орталығы. Қажылар сапарға шығудың бірнеше апта бұрын қарапайым өмір салтын ұстануға, бойдақ болуға, вегетариандық тағамдар жеуге немесе ішінара ораза ұстауға және қара немесе көк түсті киім киюге кіріседі. Осы апталар "Врутам" деп аталады, оның белгісі – Тулси немесе Рудракша кию. Қажылар Памба өзенінде дәрет алып, басы ашық, аяқтары жолақсыз, ирумуди (ішінде құрбандықтар бар екі бөлімді сөмке) басына арқалап, тауға қарай жолға шығады. Айяппан бойдақ құдай саналатындықтан, бала тудыру жасындағы әйелдердің ғибадатханаға кіруіне рұқсат жоқ. "Хариварасанам" – Шиваны мадақтау үшін жазылған, бірақ Айяппанға арнап орындалатын Маниправалам аштакам. Басқа ғибадатханалар: Кулатупужа Саста ғибадатханасы, Арианкаву Саста ғибадатханасы, Ачанковиль Саста ғибадатханасы, Ерумели Шри Дхармасаста ғибадатханасы және Поннамбаламеду ғибадатханасы. Айяппан ғибадатханалары оны көбінесе бойдақ йог ретінде бейнелейді, бірақ Ачанковил Саста ғибадатханасы сияқты кейбір ғибадатханаларда оны екі әйелі – Пурна мен Пушкала және ұлы Сатьяка бар үйленген адам ретінде көрсетеді. Кейбір Айяппан ғибадатханаларының Парашурама құрғанына сеніледі. Айяппан индуистік дәстүрдегі сирек құдайлардың бірі, оған мұсылмандар мен христиандар сияқты басқа дін өкілдері де құрмет көрсетеді. Ол сонымен қатар Вавармен болған достығы үшін Кераладағы мұсылмандар тарапынан да құрметке ие. Басқа бір дерек бойынша Вавар – Арабиядан келген мұсылман әулие, ол Айяппанмен бірге жұмыс істеген. Қажылық жолының басында Кадута Свами ғибадатханасының жанында Ваварға арналған мешіт тұр, екеуі де қорғаушы құдайлардың нышаны. Қажылар Сабарималаға қарай жолға шығар алдында екеуіне де дұға жасайды.

Although devotion to Ayyappan has been prevalent earlier, his popularity rose in the late 20th century. While there are many temples in South India whose presiding deity is Ayyappan, the most prominent Ayyappan shrine is at Sabarimala, nestled in the hills of Western Ghats on the banks of river Pamba in Kerala. It is a major pilgrimage center, attracting millions of Hindus every year. Pilgrims begin preparations weeks in advance by leading a simpler life, remaining celibate, eating a vegetarian diet or partially fasting and wearing a black or blue dress. These weeks of rituals are termed as Vrutham which is signified by wearing a Tulsi or Rudraksha. The pilgrims bath in the Pamba river and embark on a trek to the top of the hill on barefoot while carrying an irumudi (a bag with two compartments containing offerings) on the head. As Ayyappan is believed to be a celibate deity, women in their fertile age are not allowed to enter the shrine. Harivarasanam is a Manipravalam ashtakam composed in praise of Shiva but sung as a lullaby for Ayyappan. Other temples include Kulathupuzha Sastha Temple, Aryankavu Sastha Temple, Achankovil Sastha Temple, Erumely Sree Dharmasastha Temple and Ponnambalamedu temple. While Ayyappan temples typically show him as a celibate yogi, a few temples such as the one at Achankovil Sastha Temple depict him as a married man with two wives Poorna and Pushkala, as well as a son Satyaka. Some of Ayyappan temples are believed to have been established by Parashurama. Ayyappan remains one of the few deities in Hindu tradition, who is respected by other religious communities, including Muslims and Christians. He is also revered by Muslims in Kerala due to his friendship with Vavar. In another version, Vavar is stated to be a Muslim saint from Arabia, who works with Ayyappan. A mosque dedicated to Vavar stands next to the Kadutha swami shrine at the foot of the pilgrimage path, both as a form of guardian deities. Pilgrims offer a prayer to both, before beginning the trek towards Sabarimala.

Танымал мәдениет

Айяппан туралы бірнеше үнді фильмдері түсірілген. Олардың ішінде: С. М. Шрирамулу Найдудың «Сабарамала Айяппан» (1961), П. Субраманиямның «Свами Айяппан» (1975), Дасаратанның «Саранам Айяппан» (1980), Дасаратанның «Арул Тарум Айяппан» (1987), П. С. Манидің «Шив Путра Свами Айяппан» (1990), Ренука Шарманың «Сабарамала Шри Айяппан» (1990), Дасаратанның «Энгал Свами Айяппан» (1990), «Айяппа Свами Махатям» (1991), Гуда Рама Кришнаның «Айяппа Деэкша Махималу» (1992), К. Шанкардың «Свами Айяппа Шабар Шимлай» (1993), «Джай Хари Хара Путра Айяппа» (1995), Ираджарал Бхакта мен В. Суаминатанның «Бхагаван Айяппан» (2007), Четан Шарма мен Махеш Веттиярдың «Свами Айяппан» (2012), К. Шараттың «Ом Шaranam Айяппа» (2015), Сай Пракаштың «Шри Омкара Айяппане» (2016), Рудрапатла Венугопал мен Маликкапурамның «Айяппа Катакшам» (2019) және Вишну Моханның «Маликкапурам» (2023) фильмдері бар.
2006 жылы Asianet телеарнасы «Свами Айяппан» атты малаялам тіліндегі телесериалды іске қосты, одан кейін «Свами Айяппан Сарам» (2010), «Сабарамала Шри Дхармашаста» (2012) және «Сабарамала Свами Айяппан» (2019) сериалдары түсірілді. Үнді телешоуы «Вигнахарта Ганнеш» ішінде Айяппаның оқиғасын Парвати Ганнешаға айтады.