Кіріспе

Еуропалық қоғамдастықтар туралы 1972 жылғы акт (c. 68), сондай-ақ ECA 1972 деп аталады, Ұлыбритания Парламентінің үш Еуропалық қоғамдастыққа – Еуропалық экономикалық қоғамдастыққа (ЕЭК, «Ортақ нарық»), Еуропалық атом энергиясы қауымдастығына (Евратом) және Еуропалық көмір және болат қауымдастығына (ЕҚШК, ол 2002 жылы таратылды) – мүше мемлекет ретінде Ұлыбританияның қосылуына құқықтық негіз қалаған актісі болды. ЕЭК және ЕҚШК кейіннен Еуропалық Одаққа айналды. Акт сонымен қатар, Қоғамдық құқықты (кейіннен Еуропалық Одақ құқығы), оның acquis communautaire-ін, шарттарын, регламенттерін, директиваларын, шешімдерін, Қоғамдық кедендік одақты (кейіннен Еуропалық Одақ кедендік одағы), Ортақ ауыл шаруашылығы саясатын (ОАШС), Ортақ балық шаруашылығы саясатын (ОБШС) және Еуропалық соттың шешімдерін Ұлыбританияның ішкі заңдарына енгізді. Қосылу шартына сол кездегі консервативті премьер-министр Эдвард Хит және Еуропалық комиссияның сол кездегі президенті Франко Мария Малфатти 1972 жылғы 22 қаңтарда Брюссельде қол қойды. Ұлыбританияның қоғамдастықтарға қосылуы акт арқылы бекітіліп, 1973 жылғы 1 қаңтардан бастап толық заңдық күшіне енді. Заңнамада нақты айтылмағанмен, 1964 жылы Costa v ENEL ісі бойынша Еуропалық сот шешімінде алғаш рет орнатылған мүше мемлекеттердің ішкі ұлттық заңдарынан жоғары тұратын Қоғамдық құқықтың (кейіннен Еуропалық Одақ құқығының) басымдылығы қағидасының нәтижесінде ол Ұлыбритания Парламенті қабылдаған барлық заңнамаға (соның ішінде Ұлыбританияның құқық беруші органдарына – Солтүстік Ирландия Ассамблеясына, Шотландия Парламентіне және Уэльс Парламентіне (Senedd Cymru) да міндетті болды, бірақ бұл институттардың ешқайсысы акт қабылданған кезде болған жоқ). Бұл 1970–1974 жылдардағы Хит үкіметі қабылдаған ең маңызды конституциялық акт және Ұлыбритания Парламенті қабылдаған ең маңызды конституциялық актілердің бірі болды. Акт күші жойылған кезде бастапқы нысанынан айтарлықтай өзгертілді, Бірыңғай еуропалық акт, Маастрихт шарты, Амстердам шарты, Ницца шарты және Лиссабон шарты енгізген өзгерістерді қамтыды. 2017 жылғы 13 шілдеде сол кездегі Brexit хатшысы Дэвид Дэвис Парламентке Еуропалық Одақтан шығу (Withdrawal) актісін ұсынды, ол 1972 жылғы актіні «шығу күнінде» күштен шығаруға қатысты ережелерді қамтиды. Бұл күнді бастапқыда 2019 жылғы 29 наурызда сағат 23:00-де (Лондон уақыты, GMT) деп белгіленген, бірақ кейіннен Еуропалық Одақтың шешімімен 2019 жылғы 22 мамырға немесе 2019 жылғы 12 сәуірге, содан кейін 2019 жылғы 31 қазанға және соңында 2020 жылғы 31 қаңтарға кейінге жылдырылды. Акт 2018 жылғы Еуропалық Одақтан шығу (Withdrawal) актісімен 2020 жылғы 31 қаңтарда күштен шығарылды, бірақ оның әсері 2020 жылғы Еуропалық Одақтан шығу (Withdrawal Agreement) актісінің ережелеріне сәйкес «сақталды». Бұл ереже 2020 жылғы 31 қаңтардан бастап (Ұлыбритания Еуропалық Одақтан ресми түрде шыққан кезден) Brexit жүзеге асыру кезеңінің соңына дейін, 2020 жылғы 31 желтоқсанға дейін қолданыста болды, содан кейін «сақтау» ережелері автоматты түрде күшін жойды. Осы соңғы қалған ережелерді күштен шығару Ұлыбритания заңдарына болашақ ЕО заңдарын автоматты түрде енгізуді тоқтатты (барлық бұрынғы ЕО заңдары 2018 жылғы Еуропалық Одақтан шығу (Withdrawal) актісіне сәйкес сақталып, Ұлыбритания заңдарына көшірілді), сондай-ақ ЕҚС-тің көптеген болашақ шешімдерін, Еуропалық одақтың кедендік одағының, Еуропалық бірыңғай нарықтың, Ортақ ауыл шаруашылығы саясатының және Ортақ балық шаруашылығы саясатының регламенттерін тоқтатты. Бұл 48 жылдан кейін актінің конституциялық маңызы және парламенттік егемендік қағидасына оның әсері туралы ондаған жылдар бойы саяси пікірталас пен талқылауларға нүкте қойды (Солтүстік Ирландия хаттамасының шарттары бойынша Солтүстік Ирландияға қатысты ерекшеліктерді қоспағанда).

Шығуы және тарихы

1958 жылы Еуропалық қауымдастықтар (ЕҚ) құрылғанда, Ұлыбритания олардан қашықтап, орнына ЕЭКҰ-ға қосылды. Бірақ британ үкіметі өзінің бұл шешіміне дерлік бірден өкінді, ал 1961 жылы Дания, Ирландия және Норвегиямен бірге үш қауымдастыққа қосылу үшін өтініш берді. Дегенмен, президент Шарль де Голль британдық мүшелікті АҚШ-тың ықпалымен келген «Трояндық ат» деп салып, вето қойды, нәтижесінде төрт өтініш те тоқтатылды. Төрт ел 1967 жылы өтініштерін қайта жіберді, ал 1969 жылы Жорж Помпиду де Голльдің орнына келген соң француз ветосы алынды. 1970 жылы консервативті премьер-министр Эдвард Хит басқаратын Ұлыбритания үкіметі, Еуропалық қауымдастықтар және Еуропаның түрлі көшбасшылары арасында қосылу келіссөздері өтті. Ортақ ауылшаруашылық саясаты (ОАС) және Ұлыбританияның Ұлттар Достастығымен қарым-қатынасы туралы келіспеушіліктерге қарамастан, шарттарға келісім жасалды. 1971 жылдың қазан айында, ұзақ алты күндік парламенттік дебаттан кейін, депутаттар ақ қағаз бойынша дауыс беруде ЕҚ-ға қосылуды 356–244 дауыспен қолдады. 1973 жылғы 1 қаңтарда қауымдастықтарға кірген кезде шарт күшіне енуі және Ұлыбританияның ЕЭК институттары мен қауымдастық заңдарын қабылдауы үшін парламенттік акті қажет болды. Шартқа қол қойылғаннан кейін үш күн өткен соң Джеффри Риппон 12 баптан тұратын Еуропалық қауымдастықтар туралы заң жобасын парламентке ұсынды. Еуропалық қауымдастықтар заңы қабылданды, ал Эдвард Хит 1972 жылғы 22 қаңтарда Брюссельде қосылу шартына қол қойды. Дания мен Ирландия да 1973 жылғы 1 қаңтарда Ұлыбританиямен бірге қауымдастыққа қосылды, ал Норвегия халқы 1972 жылғы референдумда мүшеліктен бас тартты.

Бірінші оқылым (Жалпы палатасы)

Еуропалық қоғамдастықтар туралы заң жобасы 1972 жылдың 26 қаңтарында Ланкастер герцогтігінің канцлері Джеффри Риппон Парламенттің Төменгі палатасына бірінші оқылым үшін енгізді.

Екінші оқылым (Азаматтар палатасы)

1972 жылдың 17 ақпанында, үш күндік қанағаттандырмайтын пікір алмасып болғаннан кейін, Төменгі палата заң жобасын екінші оқылымда 309–301 дауыспен мақұлдады. Содан кейін заң жобасы үшінші оқылымға дейін комитетке жіберілді.

Үшінші оқылым (Азаматтар палатасы)

Бұл талқылау барысында парламент депутаттары Үкімет Еуропалық қоғамдастықтар туралы заң жобасын Парламенттың келісімді қабылдау процесінің техникалық мәселелерін талқылай алатындай етіп құрастырғанын, бірақ өзінің қосылу шартын талқылай алмағанын көрсетті. Олар Парламент егемендігін Үкіметтің Еуропалық жобаға қосылу ниеті үшін құрбан етуді сынады. 1972 жылдың 13 шілдесінде Төменгі палата заң жобасын үшінші және соңғы оқылымда 301 дауысқа қарсы 284 дауыспен мақұлдады, содан кейін ол Лордтар палатасына жіберілді. Заң жобасы Лордтар палатасына жолданды.

Патшалық келісім, ратификация және күшіне ену

Акт 17 қазанда Корольдік бекітілуді алды, ал Ұлыбританияның Қосылу шартын ратификациялау құжаты келесі күні Италия үкіметіне (Еуропалық қауымдастықтарының дәстүрлі шарттар тізімін сақтаушысы) Шарт талап еткендей тапсырылды. Шартта оның күшіне ену күні 1973 жылғы 1 қаңтар деп (2-бапта) көрсетілген, ал Актта оның әрекеттері үшін тек "кіру күні" ғана көрсетілген. Сондықтан Акт пен Шарт 1973 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді, сол кезде Ұлыбритания Дания мен Ирландиямен бірге Еуропалық қауымдастықтардың (кейіннен Еуропалық Одақ) толыққанды мүшесі атанды.

Заң

Еуропалық қоғамдастықтар актісі – Ұлыбритания Парламентінің Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа (бұрын Еуропалық қоғамдастықтар деп аталған) кіру шартымен қажетті өзгерістерді енгізуге арналған құралы болды. Актінің бастапқы түрі конституциялық маңызын ескере отырып, күрт қысқа болып, он екі баптан тұрды.

Қоғамдық құқық (ЕО құқығы)

Заң арқылы тарихи құқықтық норма жасалды, ол Біріккен Корольдіктің ішкі заңдарына, сондай-ақ оның acquis communautaire және оның регламенттері мен директиваларына қосылып, міндетті түрде қолданылатын болды. Нәтижесінде, бұл заңнама Қоғамдастық құқығын (кейіннен Еуропалық Одақ құқығы) Ұлыбритания заңдарының бір түріне айналдырды. Бұл ереже Заңның 2-бабында баяндалған. Ол 2(2) бабына сәйкес, Ұлыбритания үкіметінің министрлеріне Еуропалық Одақ директиваларын (бұрынғы Қоғамдастық құқығы) және Еуропалық соттың шешімдерін Ұлыбритания заңдарына трансформациялау үшін қағидалар қабылдауға рұқсат берді. Шарттың өзінде мүше мемлекеттер Еуропалық Қоғамдастықтардың қазіргі және болашақ шешімдеріне сәйкес болуға міндетті екендігі көрсетілген. Ұлыбритания соттары Акт пен Қосылу шартын Еуропалық Одақ заңына Ұлыбританияның ішкі заңнамасынан басымдық беру ретінде түсіндірді.

Еуропалық экономикалық қоғамдастық (ЕЭК)

Акт Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) кіруі үшін заңнамалық негіз жасады, ол сол кезде үш қауымдастықтың (көбінесе сол кезде Ортақ нарық деп белгілі) басты халықаралық ұйымы болып табылды және оның қағидалары мен регламенттерін Ұлыбританияның ұлттық заңдарына енгізді.

Еуропалық көмір және болат қоғамы (ЕҚШҚ)

Акт Біріккен Корольдіктің Еуропалық Көмір және Болат Қоғамдастығына (ЕҚҚШК) кіруі үшін заңнамалық негіз жасады және оның қағидалары мен регламенттерін Біріккен Корольдіктің ұлттық заңдарына біріктірді.

Еуропалық атом энергиясы қоғамы (ЕАЭО немесе Евратом)

Акт Біріккен Корольдіктің Еуропалық атом энергиясы қауымдастығына (ЕАЭО немесе Евратом) кіруіне арналған заңнаманы бекітті және оның қағидалары мен регламенттерін Біріккен Корольдіктің ұлттық заңдарына енгізді.

Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты

Заң Біріккен Корольдіктің Ортақ ауыл шаруашылығы саясатына толық қатысуын заңдастырды және осы саясатты Ұлыбританияның ішкі заңына толық енгізді. Ол Ауыл шаруашылығы өнімдеріне араласу жөніндегі кеңес құрды. Бұл үшін алдыңғы Ұлыбританияның ішкі заңнамасын күштен шығарды.

Ортақ балық шаруашылығы саясаты

Заң Біріккен Корольдіктің Ортақ балық шаруашылығы саясатына толыққанды қатысуын қамтамасыз етті және осы саясатты Ұлыбританияның ішкі құқығына толық көлемде енгізді.

Кедендік одақ

Акт Ұлыбританияның Еуропалық Одақ Кедендік Одағына (кейіннен Қоғамдық Кедендік Одақ) толық қатысуын және оны ұлттық заңға енгізуді, сондай-ақ Еуропалық қауымдастықтан тыс елдерден Ұлыбританияға әкелінетін барлық тауарларға еуропалық ортақ сыртқы тарифті қолдануды заңдастырды. Бұл үшін бұрынғы Ұлыбританияның ұлттық заңнамасының көп бөлігі жойылды.

ЕО/ЕС құқығының күші мен басымдығы

Еуропалық одақ заңдарының басымдығы мен тікелей әсері одақтың негізгі шарттарында ресми түрде бекітілмеген, бірақ Еуропалық сот (ЕҚС) Ұлыбритания одаққа қосылғанға дейін, Еуропалық одақ заңдары ұлттық заңдарға бағынышты болса, шарттардың мақсатына жеткісіздік туады деген негізде осы қағиданы қалыптастырды. ЕҚС-тің пікірінше, Еуропалық одақ заңдарының кез келген нормасы ұлттық заңдардан, тіпті ұлттық конституциялардан да басым. Көптеген ұлттық соттар, соның ішінде Ұлыбританияның соттары да, осы монистік көзқарасқа келіспейді. Ұлыбританияның одаққа мүше болған кезеңіндегі Еуропалық одақ заңдарының басымдығы Еуропалық қауымдастықтар актісінің 2-бабының 4-тармағында көзделген. Британдық конституция парламенттік егемендікке негізделген және халықаралық құқыққа екіұстамалық тұрғысынан қарайды: халықаралық шарттар Парламент актісі арқылы британдық заңнамаға енгізілмесе, Ұлыбританияның ішкі құқығының бір бөлігіне айналмайды. Яғни, егер Акт жойылса, Еуропалық одақ заңдарының кез келгені (егер ол британдық заңнамаға енгізілмесе) Ұлыбритания мен Гибралтарда қолданылмайтын болады, ал Акт арқылы Еуропалық одақ институттарына берілген өкілеттіктер Ұлыбритания Парламентіне қайта оралады. Бұл мәселенің заң ретінде бекітілуіне консервативті-либералды демократтық коалициясы Ұлыбритания Парламенті қабылдаған 2011 жылғы Еуропалық одақ актісіне «егемендік туралы бапты» қосып тырысты, бұл кезде Ұлыбритания әлі де Еуропалық одақтың мүшесі болып табылды.

Фактор аты

Лорд Бридж Палата Лордтарының Factortame ісінде ЕҚА-ның 2(4) тармағының барлық Ұлыбритания заңдарына тиімді түрде автоматты түрде (жасырын) ереже енгізетінін растады, оған сәйкес егер олар Еуропалық құқығымен қақтығысқа келсе, олар автоматты түрде күшін жояды. Бұл кейбір сарапшылар үшін Вестминстер парламенттік егемендігінің дәстүрлі түсінігінен алшақтық ретінде қарастырылады.

Жою

2016 жылғы 23 маусымда өткен референдумда Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шығуды қолдады, содан кейін акт жойылады немесе өзгертіледі деген болжамдар туды. 2016 жылдың қазан айында премьер-министр Тереза Мэй 1972 жылғы актіні жоятын және оның регламенттерін Ұлыбритания заңнамасына енгізетін "Үлкен қайта қарау туралы заң жобасын" уәде етті; регламенттер британдық шығу кезінде күшіне еніп, кейіннен жағдайлар бойынша өзгертіліп немесе жойылатын болар еді. Еуропалық Одақ (Шығу) туралы заң жобасы 2017 жылдың 13 шілдесінде Халық палатасына енгізілді. Ол Парламентте 2018 жылдың 20 маусымында қабылданды және 2018 жылдың 26 маусымында корольдік бекітілуді алды. 2018 жылғы Еуропалық Одақ (Шығу) туралы заң 1972 жылғы Еуропалық қауымдастықтар туралы заңның күшін жоюды көздейді, Ұлыбритания ЕО-дан 2019 жылдың 29 наурызында сағат 23:00-де шыққан кезде. Алайда, 2018 жылдың шілдесіндегі ақ парақта үкімет "өткінші кезеңнің" (2018 жылдың шілдесіне сәйкес, 2020 жылдың 31 желтоқсаны) соңына дейін ЕҚА-ның күшін сақтап қалу үшін Шығу туралы заңға түзетулер енгізу ниетін жариялады, осылайша осы кезеңде ЕО заңнамасының қолданылуын қамтамасыз етеді. Бұл 2020 жылдың қаңтар айында Еуропалық Одақ (Келісім туралы) заңының қабылдануымен іске асырылды, ол ЕҚА-ның күшін іске асыру кезеңінің соңына дейін сақтап қалды, ол 2020 жылдың 31 желтоқсанына жоспарланған, содан кейін ол автоматты түрде күшін жойды.