Кіріспе

Медицинада және ауыл шаруашылығында қолданылатын органикалық қосылыстар класы. Сульфонилмочевиналар – медицинада және ауыл шаруашылығында қолданылатын органикалық қосылыстар класы. Функционалдық тобы күкірт атомы урейлен тобының (N,N дегидроурея, уреяның сусыздалған туындысы) азот атомына байланысқан сульфонил тобынан (S(=O)2) тұрады. R1 және R2 бүйір тізбектері әртүрлі сульфонилмочевиналарды ерекшелейді. Сульфонилмочевиналар – ең көп қолданылатын гербицид.

Ауыл шаруашылығында пайдалану

Көптеген сульфонилмочевиналар гербицидтер ретінде де қолданылады, себебі олар белгілі бір аминқышқылдарының өсімдіктердегі биосинтезіне кедергі келтіреді. Гербицидтер ретінде сульфонилмочевиналар валин, изолейцин және лейцин аминқышқылдарының биосинтезіне, атап айтқанда ацетолактат синтетазаның тежелуі арқылы кедергі келтіреді. Осы классқа амидосульфурон, азимусульфурон, бенсульфурон метил, хлоримурон этил, хлорсульфурон, этаметсульфурон метил, киносульфурон, этаксисульфурон, флазасульфурон, флупирсульфурон метил натрий, имазосульфурон, метсульфурон метил, никосульфурон, оксасульфурон, примисульфурон метил, просульфурон, пиразосульфурон этил, римсульфурон, сульфометурон метил, сульфосульфурон, тифенсульфурон метил, триасульфурон, трибенсульфурон метил және трифлюсульфурон метил кіреді. Бұл кең спектрлі гербицидтер, олар ацетолактат синтетаза ферментін тежеу арқылы өсімдіктердегі арамшөптерді немесе зиянкестерді жояды. 1960 жылдары егін қорғау үшін қолданылатын химиялық заттардың мөлшері артық болатын, ал сульфонилмочевиналар бірдей нәтижеге қол жеткізу үшін одан тек 1% ғана материалды қажет етеді.

2 типті қант диабетін емдеу

Олар 2-типті қант диабетін емдеуде диабетке қарсы препараттар ретінде кеңінен қолданылады. Олар қандағы қант деңгейін төмендету үшін бүйрек безіндегі бета жасушаларынан инсулин секрециясын арттыру арқылы әсер етеді. Сульфонилмочевиналар инсулин өндірісінің толық жетіспеушілігі бар жағдайларда, мысалы, 1-типті қант диабеті немесе панкреатомиядан кейін тиімсіз. Сульфонилмочевиналар нәрестелердегі қант диабетінің кейбір түрлерін емдеу үшін қолданылуы мүмкін. Бұрын, гипергликемиясы және төмен қан инсулин деңгейі бар адамдарға әдетте 1-типті қант диабеті диагнозы қойылатын, бірақ 6 айдан кіші жаста диагноз қойылған пациенттердің көпшілігі өмір бойы инсулин емес, сульфонилмочевина қабылдауға лайық. 2011 жылғы Кокрана жүйелі шолуы ересектердегі жасырын аутоиммундық қант диабетін (LADA) емдеудің нәтижелерін бағалап, сульфонилмочевиналардың 3 және 12 айда глюкоза метаболизмін жақсартпағанын, тіпті кейбір жағдайларда инсулинмен салыстырғанда HbA1c деңгейін нашарлатқанын анықтады. Сол зерттеуде сульфонилмочевинамен емдеуден кейін ашқарындағы С-пептид деңгейінің жақсарғаны анықталмады. 2020 жылғы Кокран жүйелі шолуы да осыны растады, онда метформин монотерапиясымен сульфонилмочевинаны салыстырғанда, өлім-жітімнің себептеріне, қауіпті жағымсыз әсерлерге, жүрек-қан тамырларынан туындаған өлімге, миокард инфарктіне, инсультқа немесе соңғы сатыдағы бүйрек ауруына қатысты жеткілікті деректер табылған жоқ. Бұл зерттеуде денсаулыққа қатысты өмір сүру сапасының жақсарғаны да анықталмады. Сол жылы жасалған тағы бір жүйелі шолу, метформинді сульфонилмочевинамен бірге қолдану, метформинді қандағы қант деңгейін төмендетуге бағытталған басқа еммен салыстырғанда, өлім-жітімге, қауіпті жағымсыз әсерлерге, макро және микроқан тамырларының асқынуларына қатысты пайда немесе зиян келтіретіні туралы шектеулі деректер бар екенін көрсетті. Метформин мен сульфонилмочевинаның біріктірілген терапиясы гипогликемия қаупін арттыруы мүмкін.

Жанама әсерлер

Сульфонилмочевиналық препараттар – метформинге, тиазолидиндиондарға, прамлинтидке және басқа да жаңа емдеу әдістерінен өзгеше – инсулин өндірісі мен бөлінуінің артуы салдарынан гипогликемияны тудыруы мүмкін. Гипогликемия сульфонилмочевиналық препараттарды қабылдағанда, басқа емдеулерге қарағанда жиірек кездеседі. Бұл көбінесе доза тым жоғары болғанда және науқас аш болғанда орын алады. Кейбір адамдар мұны болдырмау үшін тамақтану әдеттерін өзгертуге тырысады, бірақ бұл кері нәтиже беруі мүмкін. Инсулин сияқты, сульфонилмочевина да салмақ қосуға себеп болуы мүмкін, негізінен инсулин деңгейін арттыруы және осылайша глюкоза мен басқа да метаболикалық отындарды пайдалануы нәтижесінде. Басқа да жанама әсерлері: асқазан-ішек бұзылыстары, бас ауруы және гиперсезімталдық реакциялары. Жүктілік кезінде сульфонилмочевинамен емдеудің қауіпсіздігі анықталмаған. Сульфонилмочевиналық препараттарды қабылдаған аналардан туған балаларда 4-10 күнге созылған гипогликемия жағдайлары тіркелген. Бауыр немесе бүйрек функциясының бұзылуы гипогликемия қаупін арттырады және қарсы көрсетім болып табылады. Осы жағдайларда басқа антидиабеттік препараттарды қолдану мүмкін болмағандықтан, жүктілік кезінде және бауыр мен бүйрек жеткіліксіздігінде инсулин терапиясы ұсынылады, бірақ кейбір жаңа препараттар тиімдірек нұсқаларды ұсынады. 2011 жылғы Кохрейн шолуы LADA-ны сульфонилмочевинамен емдеудің шамамен 30% жағдайда инсулинге тәуелділікті ертерек тудыратынын көрсетті. Осы топтың бұрынғы зерттеуі бірінші буын сульфонилмочевиналарының плацебоға қарағанда жүрек-қан тамырларынан өлім қаупін статистикалық тұрғыдан айтарлықтай арттыратынын (ҚҚ 2.6) анықтады, бірақ бірінші буын сульфонилмочевиналарының инсулинге қарағанда өлім қаупін анықтау үшін жеткіліксіз дерек болды (ҚҚ 1.4). Сондай-ақ, екінші буын сульфонилмочевиналарының метформинге (ҚҚ 1.0), инсулинге (ҚҚ 1.0) немесе плацебоға (ҚҚ 1.0) қарағанда салыстырмалы өлім-тіршілік тәуекелін анықтау мүмкін болмады. FDA сульфонилмочевина препараттарының қаптамасында жүрек-қан тамырларынан өлім қаупі туралы ескерту болуын талап етеді. VADT (Veterans Affairs Diabetes Trial) зерттеулерінде түрлі препараттармен қант деңгейін қатаң бақылаған пациенттерде жүрек тақырыбы немесе өлім көрсеткіштері төмендемегені байқалды.

Өзара әрекеттесулер

Сульфонилмочевинаның әсерін күшейтетін немесе ұзартатын, демек гипогликемия қаупін арттыратын дәрілерге ацетилсалицил қышқылы және оның туындылары, аллопуринол, сульфанамидтер және фибраттар жатады. Глюкозаға төзімділікті нашарлатып, антидиабеттік препараттардың әсеріне қарсы келетін дәрілерге кортикостероидтар, изониазид, ауызға қабылданатын контрацептивтер және басқа эстрогендер, симпатомиметиктер және қалқанша безі гормондары кіреді. Сульфонилмочевина көптеген басқа да дәрілермен өзара әрекеттеседі, бірақ осы өзара әрекеттесулердің клиникалық маңызы препаратқа қарай әртүрлі болады.

Құрылымы

Сульфонилмочевиналар фенил сақинасында (R1) p-субституенті бар орталық S арилсульфонилмочевина құрылымын және урея N-соңындағы әртүрлі топтарды (R2) қамтиды. Химиялық тұрғыдан алғанда, бұл функционалдық топты арилсульфонамидтерін (R1—C6H4—SO2NH2) изоцианаттармен (R2—NCO) реакцияластыру арқылы оңай орнатуға болады.

Әрекет ету механизмі

Сульфонилмочевиналар қан қантты өндіретін ұйқы бездің бета-жасушаларының жасушалық мембранасындағы АТФ-ге сезімтал K+ (KATP) каналдарына байланысып, жабылады, бұл калийдің жасушадан шығуына кедергі келтіріп, жасушаны деполяризациялайды. Бұл деполяризация вольтажға байланысты Ca2+ каналдарын ашады. Жасуша ішіндегі кальцийдің деңгейінің артуы инсулин гранулаларының жасушалық мембранамен бірігуіне алып келеді, соның салдарынан пісіп жетілген инсулиннің секрециясы артады. Сондай-ақ, сульфонилмочевинаның β-жасушаларды глюкозаға сезімтал етуге, бауырдағы глюкоза өндірісін шектеуге, липолизді (майлы тіндердің май қышқылдарын ыдыратуы мен босатуын) азайтуға және бауырдың инсулин тазалауын төмендетуге қатысты деректер бар. KATP каналы – ішкі түзетуші калий иондық каналы Kir6.x және сульфонилмочевина рецепторы SUR-дың 4:4 стехиометриясымен байланысқан октамерлік кешені болып табылады. Бұл фактор жетіспейтін егеуқұйрықтар сульфонилмочевинамен емделгенде қандағы глюкоза деңгейін төмендету әсерінің азайғанын көрсетті.

Тарих

Сульфонилмочевиналар 1942 жылы француз химигі Марсель Жанбон және оның әріптестері сульфаномид антибиотиктерін зерттеу барысында, сульфонилмочевина қосылысының жануарларда гипогликемияны тудыратынын анықтады. 1950-1960 жылдары сульфонилмочевинаны фармацевтикалық препарат ретінде (алдын ала диабет және диабетте диагностикалық және емдік құрал ретінде) зерттеу және дамыту (трансляциялық зерттеу және коммерциялық қолдануды әзірлеу) жүргізілді, бұл Tolbutamide § History тармағында сипатталған. Сульфонилмочевинаны гербицид ретінде зерттеу және дамыту (трансляциялық зерттеу және коммерциялық қолдануды дамыту) 1970-1980 жылдары жүзеге асты, мысалы, ауыл шаруашылығының әлеуметтік-технологиялық аспектілеріне арналған Слоан технология сериясының бір томында (Canine 1995) зерттелген; осы дамуды DuPont тәжірибелік станциясы жетекшілік етті.