Кіріспе

Химиялық қосылыстар класы. Тиазолидиндиондар /θ//aɪ//.//ə/,/z//oʊ//l//ᵻ//d//iː//n/'/d//aɪ//.//oʊ//n/, аббревиатурасы TZD, сондай-ақ прототиптік циглитазон препаратымен байланысты глитазон деп те аталады, – бес мүшелі C3NS сақинасынан тұратын гетероциклді қосылыстар класы. Бұл термин көбінесе 2-ші типті қант диабетін емдеу үшін қолданылатын және 1990-шы жылдардың соңында пайда болған дәрілер тобын білдіреді.

Әрекет ету механизмі

Тиазолидиндиондар немесе ТЗД-лар PPAR-ларды (пероксисомдық пролифераторлармен белсендірілген рецепторлар) белсендіре отырып әрекет етеді, бұл ядролық рецепторлар тобы, PPARγ-ға (PPAR гамма, PPARG) тән. Осылайша, олар PPAR агонисттерінің PPARG агонисттері кіші тобын құрайды. Бұл рецепторлардың эндогендік лигандтары – еркін май қышқылдары (FFA) және эйкозаноидтар. Белсендірілген кезде рецептор ретиноидтық Х рецепторымен (RXR) – тағы бір ядролық рецептормен кешенде ДНҚ-ға байланысады, соның нәтижесінде белгілі бір гендердің транскрипциясы артады, ал басқаларының транскрипциясы төмендейді. Белгілі гендердің экспрессиясы мен репрессиясының негізгі әсері – майлы қышқылдардың майлы клеткаларда сақталуының артуы, осылайша қан айналымындағы май қышқылдарының мөлшері азаяды. Соның салдарынан жасушалар энергияны өндіру үшін, әсіресе глюкозаны тотықтыруға көбірек тәуелді болады, бұл басқа жасушалық процестерді қамтамасыз етуге қажет.

PPARγ трансрепрессиясы

PPARγ коактиваторлармен байланысуы, NF κB сияқты қабынуды күшейтуші транскрипция факторларымен байланысуға қолда бар коактиваторлардың мөлшерін азайтады; осының салдарынан түрлі интерлейкиндер мен ісік некрозы факторлары сияқты қабынуды күшейтуші гендердің транскрипциясы төмендейді.

Қолданылуы

Тиазолидиндиондарды тек 2 типті қант диабетіне қолдануға рұқсат етілген. 2014 жылғы Кокрейн жүйелі шолуында төрт реттеліп бақыланған зерттеулерге сәйкес, PPARγ агонистері инсульт немесе уақытша ишемиялық шабуыл (ТИА) өткерген адамдарда қосымша инсульттердің алдын алуға және каротид артерияларындағы атеросклеротикалық плактарды тұрақтандыруға көмектесуі мүмкін.

Зерттеу

ТЗД-нің эксперименталды зерттеулері 2005 жылдан бері поликистоздық жұмыртқалар синдромы (ПЖС), алкогольді емес стеатогепатит (АЕСГ), псориаз, аутизм, жұмыртқалық гиперстимуляция синдромы (гранулоза жасушаларындағы VEGF ингибициясы арқылы), планопилярлы лишай және басқа да жағдайларда жүргізіліп келеді. Липодистрофияның бірнеше түрі инсулинге қарсылық тудырады, және тиазолидиндиондар оған жақсы жауап береді. Тиазолидиндиондар сүт безі қатерлі ісігінің бастапқы сатыларына белгілі бір деңгейде қорғаныс беретіні байқалады. 2008 жылы E витаминінің тиазолидиндиондармен бірге алкогольді емес стеатогепатитті емдеуде тиімді екенін көрсететін деректер пайда болды, олардың біріккен антиоксиданттық және инсулинге сезімталдық әсері стеатоздың ауырлығын гистологиялық тұрғыдан жақсартады. Тиазолидиндиондар PPARγ рецепторларын белсендіре отырып, тері астындағы май жинақтарында адипогенезді ынталандырады. Бұл әсер трансгендер пациенттерде дене майының таралуын гиноидтық үлгіге қарай өзгерту үшін қолданылды.

Жағымсыз әсерлері және қарсы көрсетілімдері

Троглитазонды қолдануды тоқтату, басқа тиазолидиндиондардың да гепатит және бауыр жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды, бұл жағдай троглитазонмен емделу кезінде шамамен 20 000 адамның біреуінде кездеседі. Осы себепті, FDA тиазолидиндионмен емделудің алғашқы жылында бауыр ферменттерін екі-үш ай сайын тексеруді ұсынады, бұл сирек кездесетін, бірақ қауіпті асқынуларды анықтау үшін жасалады. 2008 жылға дейін, жаңа тиазолидиндиондар – розиглитазон және пиоглитазон бұл мәселеден зардап көрмеді. Барлық тиазолидиндиондардың негізгі жанама әсері – денеде су жиналу, бұл әдетте халықтың 5% аз бөлігінде байқалады, бірақ кейбір адамдар үшін маңызды проблема болып табылады және судың көп жиналуы бұрын анықталмаған жүрек жеткіліксіздігінің күшеюіне әкелуі мүмкін. Сондықтан, тиазолидиндиондарды сақтықпен және науқастарды денеде су жиналу/салмақ алу мүмкіндігі туралы ескертіп тағайындау керек, әсіресе төмендеген қарыншалық функциясы бар (NYHA III немесе IV дәрежелі жүрек жеткіліксіздігі) пациенттерде. Алдыңғы зерттеулер розиглитазонды қолдану кезінде жүрек ишемиялық ауруы және жүрек ұстамасының қаупінің артуы мүмкін екенін көрсеткенімен, пиоглитазонмен емдеу, керісінше, микро және макро қан тамырларының жүрек-қантамырлық оқиғаларынан және тақталардың прогрессиясынан қорғаныс көрсетеді. Бұл зерттеулер Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының кеңестеріне (2007–2013) әкелді, бұл кең медиа жариялану арқасында розиглитазонды қолданудың айтарлықтай төмендеуіне себеп болды. 2013 жылдың қарашасында FDA коронарлық артерия ауруы бар пациенттерде розиглитазонды қолдану шектеулерін алып тастайтынын жариялады. Жаңа ұсыныстар негізінен алдыңғы мета-талдаулардың, бастапқы шектеулерге әкелген, жүрекке қатысты нәтижелерді бағалауға арналмағаны және осылайша біркелкі жиналмағаны немесе бағаланбағаны туралы ұйғарымға негізделген. Ал, жүрекке қатысты нәтижелерді бағалауға арналған ең ірі зерттеулердің бірі (RECORD зерттеуі) розиглитазонды қолдану кезінде миокард инфарктінің қаупінің жоғарыламағанын көрсетті, тіпті FDA-ның тәуелсіз қайта бағалауынан кейін де. 2013 жылғы мета-талдау пиоглитазонды қолданудың жалпы халыққа қарағанда несеп қуығының қатерлі ісігінің аздап жоғары тәуекелімен байланысты екенін көрсетті. Осы талдаудың авторлары темекі шегу, отбасылық анамнез немесе белгілі бір химиотерапия түрлеріне ұшыраған адамдарда қандағы қант деңгейін төмендету үшін басқа да препараттарды қарастыруды ұсынды. 2020 жылғы Кохрейн жүйелі шолуы 2-типті қант диабетін емдеу үшін метформин монотерапиясын тиазолидиндионмен салыстырғанда барлық себептерге байланысты өлім-жітім, ауыр жағымсыз оқиғалар, жүрек-қантамырлық өлім-жітім, өлімге әкелмейтін миокард инфарктісі, өлімге әкелмейтін инсульт немесе соңғы сатыдағы бүйрек ауруының азаюы туралы жеткілікті мәліметтер таппады. Тиазолидиндиондар сүйек минералдық тығыздығын төмендетеді және әйелдерде сүйек сынуының қаупін арттырады, бұл сүйек кемігі стромальды жасушаларының дифференциациясын остеобласт дифференциациясынан ауыстырып, адипоциттердің қалыптасуына бағытталған нәтижесі болуы мүмкін.