1788-1790 жылдардағы Ресей-Швеция соғысы: Свенсксунд шайқасы

Кіріспе

Теңіз шайқасы – Ресей-швеция соғысы 1788–1790 жылдары. 1789 жылғы Свенссунд шайқасы.

Швед архипелаг флоты шамамен 275 түрлі өлшемдегі кемелерден тұрды, олардың жалпы саны 14 000-нан астам адамды құрады, олардың 13 000-ға жуығы 206 кемемен жауынгерлік құрамында болды, ал 1200 адам мен 69 кеме көлік, аурухана және басқа да түрлі азаматтық міндеттерді орындады. Барлығы шамамен 1300 швед артиллериялық құралы болды, оның ішінде 860-ы айналмалы зеңбіректер және 450 ауыр зеңбіректер. Ресей флотының саны швед флотынан көп айырмаған, 274 кеме болды. Барлығы 18 500 адам, 850 мен 1000 аралығында ауыр зеңбіректер және шамамен сол сияқты айналмалы қару-жарақтар болды, нәтижесінде барлығы 1600 немесе одан да көп артиллериялық құралдар жиналды. Бір "Удема", екі "Ганн-Слуп" және бір "Ганн-Яуэл" кемелері батып, бір бомба тасушы кеме және бір "Ганн-Слэйд" жарылды, барлығы алты кеме жойылды. Бұл шайқас тарихтағы ең ірі теңіз шайқастарының бірі болып есептеледі, ондағы кемелердің саны ерекше көп болды.

Өмірбаян

1780 жылдары Ресей империясы мен Осман империясы арасындағы соғыс, сондай-ақ Ресейдің Балтық флотының бір бөлігінің Қара теңізге көшірілуі сияқты жағдайлар швед патшасы Густав III-ті 1788 жылы Ресейге шабуыл жасауға жетеледі. Соғыс ішкі мәселелерден назарды аудару және Густав III-тің табысты әрі күшті монарх ретінде беделін нығайту мақсатымен де басталды. Жоспар Кронштадтқа шабуыл жасап, Санкт-Петербург астанасына күш түсіруді көздеген.

Кіріспе

1790 жылы Виборгқа шабуыл жасау әрекеті сәтсіз аяқталды, ал швед теңіз флоты король Густавтың өзімен бірге Виборг шығанағында қоршалып қалды. 3 шілдеде "Виборг тұмсығынан" құтылуға қол жеткізді, бірақ терең су флотының ауыр шығындарына ұшырады. Свенссундқа қайтқаннан кейін король Густав сол жерде тұруға шешім қабылдады. Швед теңіз флоты Виборгтан қашып шыққаннан кейін подполковник Карл Олоф Кронштедт басшылығындағы 40 кемемен күшейтілді. Густав жекпе-жекке өзі қатысуды шешті және күштерін лейтенант-полковниктер Карл Олоф Кронштедт, Клас Хелмстжерна, Виктор фон Стедингк және Якоб Тёрнинг басшылығымен төрт бригадаға бөлді. Фон Стедингк екі хемема (Стирбьёрн және Старкоттер) және екі удема (Торборг және Ингеборг) архипелаг фрегаттары, бриг Александр, 15 галерея, екі жарты галерея және 11 пулемет немесе миномет қайықтарынан тұратын орталық бөлімді басқарды. Тёрнингтің оң қанаты 39 пулеметтік шлюп пен 22 пулеметтік желкеннен, ал Хелмстиернаның сол қанаты 30 пулеметтік желкен мен 14 пулеметтік желкеннен, сондай-ақ Кронштедт бригадасынан 12 пулеметтік желкенмен күшейтілді. Кронштедт бригадасының қалған бөлігі, құрамында "Norden" турмасы, бір галерея және 36 пулеметтік шлюп пен йольдер болды, резервте қалды және орыс тарапынан жасалатын шабуылға қарсы тұруға дайындалды. Артиллериялық батареялар Крокскер (орталық және оң қанаттар арасында) және Сандскер (орталық және сол қанаттар арасында) аралдарында салынды. 8 шілдеде дайындық жұмыстары аяқталды. Ресейдің жағалау флоты тоғыз архипелаг фрегатынан, 13 шебек, екі миномет кемесі, төрт зеңбірек тасымалдаушы кеме, үш жүзбелі батарея, 26 галерея, алты шкуна, төрт катер, 77 пулеметтік шлюп және 121 қаруланған қайықтан тұрды. Ресей флотының артиллериясы 900-ге жуық зеңбірекпен қаруланған болды, ал швед флотында 450 зеңбірек болды, соның салдарынан кемелер мен теңізшілер саны бойынша айқын басымдық ресейліктерде болды. Ресейдің жағалау флоты шабуылға асықты, әсіресе 9 шілдеде, Ұлы Екатеринаның Ресей империясының императрицасы болып жарияланған күні. Бір жыл бұрын осы жерде швед архипелаг флотын жеңе алмағанын ескере отырып, ресейлік қолбасшы, Нассаулық принц Карл Сиген, барлық күштерін оңтүстіктен жөнелтті. Бұл шведтердің Свартольм бекінісіне қашуына жол бермеу мақсатында жасалды, өйткені Нассау Сиген кемелер, артиллерия және теңізшілер саны бойынша басымдыққа ие болғандықтан, толық жеңіске қол жеткізе алатынына сенімді болды. 9 шілде күні таңында Густав III кенеттен подполковник Кронштедтті жеке туын алып жүруші капитан етіп тағайындады, ал полковник Георг де Фресені қызметінен босатып жіберді. Бұл кенеттен өзгерістің себебі, де Фрезе Свенссундтан қолайлырақ жерге көшуді жақтаған, ал Кронштедт орыстармен Свенссундта күресуді ұсынған болуы мүмкін.

In 1790 an attempt to assault Vyborg failed, and the Swedish Navy along with King Gustav himself, was caught in the Bay of Viborg. It managed to escape through the "Viborg gauntlet" on 3 July, though with heavy losses to the deep sea navy. After retreating to Svensksund, King Gustav made a decision to make a stand there. The Swedish coastal fleet was reinforced by 40 ships under Lieutenant Colonel Carl Olof Cronstedt after the escape from Vyborg. Gustav made the decision to lead the fight personally and divided his forces into four brigades under lieutenant colonels Carl Olof Cronstedt, Claes Hjelmstjerna, Victor von Stedingk, and Jakob Törning. Von Stedingk was to lead the center consisting of two hemmema (Styrbjörn and Starkotter) and two udema (Torborg and Ingeborg) archipelago frigates, brig Alexander, 15 galleys, two half galleys, and 11 cannon or mortar longboats. Törning had the command of the right wing consisting of 39 gun sloops and 22 gun yawls while Hjelmstierna's left wing had 30 gun sloops and 14 gun yawls supported by 12 gun sloops and yawls from Cronstedt's brigade. The rest of Cronstedt's brigade, consisting of the turuma Norden, one galley and 36 gun sloops and yawls, was to remain in reserve and guard against a possible Russian flanking maneuver. Artillery batteries were constructed on the skerries of Kråkskär (between the center and right wings) and Sandskär (between the center and left wings). On 8 July the preparations were completed. The Russian coastal fleet consisted of nine archipelago frigates, 13 xebecs, two mortar ships, four gun prams, three floating batteries, 26 galleys, six schooners, four cutters, 77 gun sloops and 121 lightly armed boats. The Russian fleet carried around 900 cannons compared to 450 Swedish cannons and had clear superiority in both number of ships and men. The Russian coastal fleet was eager to attack, especially on 9 July, the anniversary of Catherine the Great's proclamation as Empress of Russia. Recognizing the failure to decisively defeat the Swedish archipelago fleet a year earlier at the same location, the Russian commander, Prince Charles of Nassau Siegen, chose to commit his whole force from the south. This was done to prevent the Swedes from escaping to the shelter of Svartholm fortress since Nassau Siegen was expecting a clear victory, having numerical superiority in ships, artillery as well as in men. On the morning of 9 July Gustav III suddenly named Lieutenant Colonel Cronstedt as his flag captain after relieving Colonel George de Frese from his duties. The reason for this sudden change was likely that de Frese had been in favor of withdrawing from Svensksund to a more favorable location while Cronstedt had advocated fighting the Russians at Svensksund.

Шайқас

9 шілде күні сағат 08:00-де Ресейдің бас флагманы шабуыл басталғанын хабарлады. 09:30-ға қарай алғашқы кемелер батыс жақтан атысқа қашықтыққа жетті, бірақ көп ұзамай шайқас барлық майданға тарады. Лейтенант-полковник Тёрнинг басқаратын швед оң қанаты, оған қарсы тұрған орыс сол қанаты күшейтілгендіктен, күшейген қарсылыққа тап болды. Дегенмен, шведтер оң қанатын қолдау үшін резервтен кемелерді жөнелтті, нәтижесінде қарсы шабуыл орыс сол қанатын дүрліксітіп, тәртіпсіздікке ұшыратты. Күшті жел орыстардың қаруларын бағыттауын қиындатты, бұл мәселе швед кемелеріне осылайша аз әсер етті, себебі орыс кемелері олардың алдында толқынды тоқтатушы рөл атқарды. Фредериксхамннан орыс кемелері жақындап келе жатқаны байқалмағаннан кейін, шведтер лейтенант-полковник Хелмстиерна басқаратын швед сол қанатын нығайту үшін резервтен тағы да кемелерді жөнелтті. Хелмстиернаның кемелерінің жартысы Легма мен Кутсало арасындағы тар жол арқылы орыс флотының арт жағына жіберілді, бұл орыс оң қанатын тиісінше қайта орналасуға мәжбүр етті. Алайда, саптың артқа жылжуы орыс сол қанаты үшін кері шегіну сигналы ретінде қабылданып, олар ресейлік орталықты шведтермен жалғыз қалдырып, шегіне бастады. Кешке қарай шведтердің жеңіске жеткені анық болды, тіпті орыс орталық бөлігі – галереялары мен ең ірі кемелері, қолайсыз жел мен шайқаста алған зақымдарға қарамастан, күресін жалғастырды. Осы кезде шведтер орыс кемелеріне алдыңғы және екі жақтан да оқ атар мүмкіндік алды, соның салдарынан бірнеше орыс кемелері швед майданына қарай илерілей бастады. Швеция 21 басқа кемемен бірге Нассау-Зигеннің бас флагманы – «Катаринаны» жаулап алды. Свенссунд шайқасы – Балтық теңізінде болған ең ірі теңіз шайқасы: 500 кеме (жабдықтау кемелері мен шайқасқа қатыспаған басқа кемелер де бар), 30 000-нан астам адам және бірнеше мың зеңбірек. Свенссундта шведтер Ресейдің жағалау флотының 40 пайызын жойғанын мақтан тұтады.

At 08:00 on 9 July the Russian flagship signaled the attack. By 09:30 the first ships had reached firing distance in the western flank but soon after fighting spread throughout the battle lines. The Swedish right wing under Lieutenant Colonel Törning met with increasing resistance as the Russian left wing opposing him was reinforced. However, the Swedes were able to move ships from their reserves to support their right wing with a counterattack which managed to lead the Russian left wing into disorder. The strong winds also made it difficult for the Russians to aim their guns, a problem affecting the Swedish ships much less, as the Russian ships acted as a wavebreaker in front of them. After no Russian ships were seen approaching from Frederikshamn, the Swedes were able to release more ships from their reserves to bolster the Swedish left wing led by Lieutenant Colonel Hjelmstierna. Half of Hjelmstierna's ships were sent to the rear of the Russian fleet through a narrow passage between Legma and Kutsalö which in turn forced the Russian right wing to deploy accordingly. However, movement to the back of the line was read as a signal to withdraw by the Russian left wing which started its retreat leaving the Russian center to face the Swedes alone. By the evening it had become apparent that the Swedes were victorious even though the Russian center, consisting of their galleys and largest ships, continued to fight despite unfavorable winds and battle damage. At this time the Swedes were able to fire at the Russian ships from the front as well as from both sides and several Russian ships started drifting into the Swedish battle line. Along with 21 other ships the Swedes captured the Catarina, Nassau Siegen's flagship. The battle of Svensksund is the biggest naval battle ever fought in the Baltic Sea: 500 ships (including supply ships and other ships not involved in combat), over 30,000 men and several thousand cannons. At Svensksund, the Swedes boasted that they destroyed 40 percent of the Russian coastal fleet.

Салдары

Орыс кемелері Фредериксхамнға жиналды, онда қатты сарқылып қалған флот қайта құрылды, ал швед жағалау флоты Свенссундта қалды. Шведтер кейіннен Фредериксхамнға 25 зеңбірекке ие шлюптерден тұратын эскадрилья жіберді, бірақ оларды 5 тамызда қайта құрылған орыс жағалау флоты кері қайтарды. Шведтер Свенссундқа қайта шегінді, бірақ орыстар оларды қумай қойды. Бұл жеңіліс Ресейді Швециямен келіссөздер жүргізуге итермеледі, нәтижесінде 1790 жылғы 14 тамызда Верала шартына қол қойылды. Екі тарап та аумақтарды басып алмады, алайда 1721 жылғы Нистад бейбіт шартында швед егемендігіне ресми түрде нұқсан келтірген барлық шарттар күштен шығарылды. Соғыстан кейін орыстар Кими өзенінің шығыс жағында кең ауқымды бекініс салу бағдарламасын бастады, Слава, Елизавета және Киминлинна бекіністерін тұрғызды. Кейіннен бұл бекіністер Котка порты қаласына айналды.

Қасиетті Николай

Орыс фрегаты "Санкт-Николай" шайқаста батып кетті. Ол 1948 жылы Котка жағалауынан дерлік зақымдалмаған күйінде табылған. Суға түсушілер оның корпусынан 2300-ден астам затты шығарды.