Яутепек: Тарихы мен географиясы (Yautepek: Tarihy men geografiyasy)

Кіріспе

Морелос штатындағы муниципалитет, Мексика. Морелос штатының қаласы және муниципалитеті.

Яутепек – Мексиканың Морелос штатының солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан муниципалитет. Муниципалитет орталығы – Яутепек-де-Сарагоса қаласы. Қала Яутепек муниципалитеті үшін әкімшілік орталық болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша муниципалитетте 105 780 адам тұрады, бұл штаттың халқы бойынша бесінші ірі қауымдастық (Куернавака, Жиутепек, Куатла және Темикскодан кейін). 203 км² (78,4 шаршы миль) аумақты қамтитын муниципалитетте 2015 жылғы халық санауында 102 690 тұрғын тіркелген. 2020 жылы Яутепек-де-Сарагосада 44 353 адам тұрды. Президент Бенито Хуарес 1869 жылы Пуэбла шайқасында француз басқыншыларына қарсы жеңіске жеткізген генерал Игнасио Сарагосаның құрметіне Ла-Вилья-де-Яутепек-де-Гомес-Фариас атауын Яутепек-де-Сарагосаға (Сарагосаның) өзгертті.

Тарих

Попокатепетль мен Иштаччхуатлдың аңызға толы махаббат тарихы баршаға мәлім. Бірақ, ханшайымның әкесі оның Яутепек патшасымен жүргенін қалағандығы, және ол кем дегенде бір рет осылай істегені көпке белгісіз.

Испандықтарға дейінгі тарих

Франсиско Планкарте и Наваррете, Куернаваканың екінші епискобы (1898–1911), 1911 жылы «Тамоанчан – Морелос штаты және Мексикадағы өркениеттің бастауы» атты еңбегін жазды. Онда ол Мексикадағы алғашқы ауыл шаруашылығына негізделген қоныстар б.з.д. 1500 жыл шамасында Тамоанчан деп аталатын жерде пайда болғанын айтады және оны Морелоспен байланыстырады. Кейінгі археологтар Тамоанчанды еске алмаса да, Яутепек маңынан 6000 жылға дейін сонатын піл тәрізді жануардың қалдықтары табылды. Бұл қалдықтарды Куернавакадағы Museo Regional Cuauhnahuac (Кортес сарайы) мұражайында көруге болады. Ең ертегі табылған орындар Атлихуайан төбесінде. Ольмектер – аң аулау, балық аулау, сондай-ақ тамырлар мен жабайы жемістерді жинау арқылы күн көрісқан көшпелі халық еді. Археологтар Валентин Лопес Гонсалес және Рамон Пиня Чан Атлихуайан мүсіншесін тапты, ол қазір Мексика қаласындағы Ұлттық антропология және тарих мұражайында қойылған. Сонымен қатар, Ицматитлан қаласында тоғыз пирамида және доп алаңы табылды. Яутепек және бүкіл Морелос аймағы Мезоамерика тарихында маңызды емес рөл атқарды. Классикалық кезеңнен постклассикалық кезеңге дейін жергілікті халықтар Теотиуакандықтар, Толтектер және Науалардың ықпалымен дамыды. Аймақтың динамикасында ең үлкен рөлді осы Науалар атқарды, себебі олар Тлахуика халқымен (науатл тілінде сөйлейтіндер) қоныстанды, Куаунахуакты (Куернавака) астана етіп, өз билігін Яутепек сияқты басқа да аймақтарға кеңейтті. 1389 жылы Яутепек, Тетлама және Джутепек тұрғындары Тлахуикалармен шайқасты.

Жаулап алу және отарлау

Эрнан Кортес басқарған конкистадорлардың Морелос жерін бағындыруы – Ұлы Теночтитланның құлауына жету стратегиясының бір бөлігі болды. Испандықтар келгеннен кейін, аймақтың жергілікті тайпалары екі кацикаггоға бөлінді: Куаунахуак және Хуакстепек. Конкистадор Окуитуко қаласын алуға экспедиция жіберді, кейін Гонсало де Сандовал Екапиштлаға аттанды. Бір жыл өткен соң, 1521 жылы Кортес Сандовал бағындырған жерлерді зерттеп, содан кейін Тлалманалько мен Хуакстепекке барды. Қанды шайқастар мен Яутепек сияқты бейбіт түрде тапсырылған жерлерден кейін Морелос испандықтардың қолына көшті. Кортес Теночтитланды қоршауға алу алдында осы аймақтағы кациктермен келісім жасады. Әскери жаулап алу аяқталғаннан кейін, доминикан монахтары діни насаяттау жұмыстарын жүргізіп, 1567 жылы Иеміздің Көтерілуіне арналған монастырь құрылысын бастады. Ол қарапайымдылығымен және қатаңдығымен ерекшеленеді. Бұл үлкен ғимарат кеңістіктік шешімдері мен фасадының пішіні, ғибадатхананың нефі, мұнарасы және монастырь клуатры жағынан көптеген басқалардан өзгеше. Шіркеу тіктөртбұрышты, ұзын, биік және салыстырмалы түрде тар, ұзындығы екі бүйірлік капеллалармен бөлінген. Ғимараттың ренессанс стиліндегі ерекшелігі бар. Фасадтағы хор терезесі тіктөртбұрышты және штаттың 16 ғасырындағы шіркеулері арасындағы ең үлкені болуы мүмкін. Оңтүстік-батыс бұрышында үлкен, бірақ қарапайым қоңырау мұнарасы орналасқан. Монастырь монахтардың қарапайым тұрғын үйінің қатаңдығы мен қарапайымдылығын көрсетеді. Бұл жерде сән-салтанат, әшекейлеу жоқ, осы жиынның сұлулығы да осында. Оңтүстік-шығыс жағында штаттың ең үлкен үнді шіркеулерінің бірі болуы мүмкін үлкен ашық капелла орналасқан. Бұл капелла жарым-жартылай қираған және тастап кетілгеніне қарамастан, әдемі. Оакстепектегі Санто-Доминго доминикан монастырын Фрай Висенте де Ста. Ма. және Фрай Доминго 1533 жылы құрды; ол Морелоста осы тәртіп бойынша салынған алғашқы ғимарат болды. Бұл шіркеудің атриумы жоқ, ол испандықтарға дейінгі негіздің үстіне салынған, алаңнан үш-төрт метр биіктікте орналасқан. Бұл екі монастырь 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізіліп, Ruta de los Conventos маршрутына қосылды. Испандықтардан бұрынғы дәуірде мақта ең маңызды өнім болса, жаулап алудан кейін қант мақтаның орнын басты. Кокойок және Атлихуайандағы қант зауыттары 17 ғасырда салынды. Кокойок – науатль тілінен шыққан сөз, «құйрықтұмсықтар мекені» деген мағынаны білдіреді. Кокойок қаласын 11 ғасырда Тлахуика тайпасы құрған. Жаулап алудан кейін Эрнан Кортес испан тәжіне көрсеткен қызметі үшін Оахака графы атанды. Кортес Моктесума II-нің қызы Изабельге де үйленді. 1614 жылы Хасиенда қант құмырын ұнтақтау және өңдеу үшін жылқымен тартылатын қант фабрикасын құруға үкіметтен лицензия алды. Изабельдің ұрпағы Элвиро Руис оның мұрасының бір бөлігін шаруаларға егістік жер ретінде сатты, бірақ кейіннен хасиенда сатып алу, келіссөздер және некелер арқылы жерлерін ұлғайтты. 1698 жылы Хасиенда үш жүз алпыс алты гектар суармалы жерді, үйді, шіркеуді, қант зауытын (трапич) және қант плантациясын жүргізу үшін қажетті басқа да ғимараттарды қамтыды. Алайда, кейіннен салықтан қашу және басқа да қарыздар бойынша айыппұлдар салдарынан мәжбүрлі сату арқылы азайтылды, және бірнеше рет мүліктің барлығы аукционға шығарылды. 18 ғасырда Hacienda Cocoyoc елдегі он екі ең маңызды қант зауытының бірі болды және ол кезде оның көптеген иелері болды.

The conquest of Morelos by the conquistadors under Hernán Cortés was part of the strategy to achieve the ultimate goal: the fall of the Great Tenochtitlán. Upon the arrival of the Spaniards, the Indigenous groups of the region were divided into two cacicazgos: Cuauhnahuac and Huaxtepec. The conquistador sent an expedition to take the town of Ocuituco; later Gonzalo de Sandoval was sent to Yecapixtla. A year later, 1521, Cortes explored the lands submitted by Sandoval, then went to Tlalmanalco and Huaxtepec. After some bloody fights and some peaceful deliveries, including Yautepec, Morelos fell into Spanish hands. Cortes made peace with the Caciques in this area prior to his Siege of Tenochtitlan. Once the military conquest was complete, catechization was carried out by Dominican friars, who began the construction of the convent of the Ascension of the Lord in 1567. It stands out for its simplicity and austerity. This large building is unlike many others, simple in its spatial solutions and form in façade, nave of the temple, tower, and convent cloister. The church is rectangular, long, tall and rather narrow, interrupted in its length by two lateral chapels. The building has a popular Renaissance character. The choral window on the façade is rectangular and possibly the largest one of any 16th century churches in the state. There is a large but simple bell tower in the southwest corner. The convent emphasizes the austerity and simplicity of the home or abode of the friars. There are no luxuries, no ornamentation and here lies the beauty of this set. On the southeast side is the large open chapel, perhaps the largest of the Indian chapels in the state. This chapel is beautiful although it is semi destroyed and abandoned. The Dominican convent of Santo Domingo in Oaxtepec was founded by Fray Vicente de Sta. Ma. and Fray Domingo in 1533; it was the first built by that order in Morelos. This church does not have an atrium, and it was built on top of a prehispanic base some three or four meters above the level of the plaza. Both of these monasteries were recognized by the UNESCO as World Heritage Sites in 1994, and are included in the Ruta de los Conventos. While cotton was the most important crop in the pre conquest era, sugar replaced cotton after the conquest. The sugar cane haciendas of Cocoyoc and Atlihuayán were built in the 17th century. Cocoyoc is a Nahuatl word that means "place of coyotes". The city of Cocoyoc was founded in the 11th century by the Tlahuicas. After the conquest, Hernán Cortés was named Marquis of Oaxaca in recognition of his services to the Spanish crown. Cortés also married Isabel, daughter of Moctezuma II. In 1614, the Hacienda received a license from the government to establish a sugar factory pulled by horses, in order to grind and process sugarcane. Elviro Ruiz, a descendant of Isabel, sold part of her inheritance to the peasants as farmland, but the hacienda later increased its lands through purchases, negotiations, and marriages. In 1698, the Hacienda consisted of three hundred and sixty six hectares of irrigated land, a house, a chapel, the trapiche (mill) and other buildings necessary for the operation of a sugar plantation. However, it was later reduced by forced sales by fines of tax evasion and other debts, and on more than one occasion the entire property was auctioned off. During the 18th century, Hacienda Cocoyoc was one of the twelve most important sugar mills in the country and by then it had already had numerous owners.

Тәуелсіздік және 19 ғасыр

Оакалько, Апанкецалько, Атлихуайан, Сан-Карлос-Боромео, Кокойок және Ксочиманкаста құрылған хасиендалар 19 ғасырда гүлденді, ал Мексиканың тәуелсіздік соғысы (1810-1821) Яутепек халқының өміріне тікелей әсер етпеді. Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін Яутепек Мексика штатының Куатла-де-лас-Ампильпас ауданындағы қауымға айналды. Келесі 40 жылдың ішінде ел консерваторлардың (күшті орталық үкіметті жақтаған) және либералдардың (федеративтік үкіметті жақтаған) арасындағы билік күресінен, сондай-ақ бірнеше шетелдік басқыншылықтан зардап шекті. 1854 жылы бұл диктатор Антонио Санта-Аннаның құлауына әкелген Куернавака жоспарына, ал 1857 жылы Аютла жоспарына және азамат соғысына әкелді. 1861-1862 жылдардағы Яутепек – Игнасио Мануэль Алтамираноның 1901 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Эль Зарко» романының, «Лос Платеадос» деп аталатын қарақшылар туралы повестің көркемдік ортасы. Дегенмен, осы анархиялық кезеңде өркендеген қарақшылар туралы шындық, Алтамирано сияқты, қызықты да романтикалық болмаған болуы мүмкін. Қала қысқа мерзімге Куернавака жоспарына қол қойғандардың бірінің құрметіне Ла Вилла де Яутепек де Гомес Фариас деп аталды. Француз басқыншылығынан кейін республика қайта жаңғыртылды, 1869 жылы Морелос штаты құрылды және Яутепек муниципалитетке айналды. Яутепек қаласы Пуэбла шайқасының батыры, генерал Игнасио Сарагосаның құрметіне Яутепек де Сарагоса деп өзгертілді. Қала орталығындағы Ла Плазуела де Лейвада Сарагосаның бюсті орнатылған. Плазаның өзі Морелос штатының алғашқы губернаторы Франсиско Лейваның есімімен аталады, өйткені Яутепек штаттың алғашқы астанасы болды (17 сәуір 1869 жыл). Лейва Морелос штатының әдеби және ғылыми институтын ауыл шаруашылығы және ветеринария ғылымдары бойынша дайындық курстарымен; сауда және басқару; өнер және қолөнер; мұғалімдерді даярлау; және құқық салаларында құрды. 1877 жылы губернатор Карлос Пачеконың басшылығымен Куернавака мен Яутепек арасында телеграф желісі салынды. Актриса Вирджиния Фабрегас Гарсия 1871 жылдың 17 желтоқсанында Яутепек муниципалитетіндегі Оакалько хасиендасында дүниеге келді. Ол испандық Рикардо Фабрегас пен Урсула Гарсия де Фигероаның қызы болды. Оның театрға деген құштарлығы жасөспірім шағында, Апанкецалько хасиендасының иесі қалалық орталықта театр салғанда байқалды, ол талантты Вирджинияның алғашқы өнерлік қадамдарының куәсі болды.

The haciendas established at Oacalco, Apanquetzalco, Atlihuayán, San Carlos Borromeo, Cocoyoc and Xochimancas generally prospered into the 19th century, and the Mexican War of Independence (1810 1821) had little direct effect on the lives of the people of Yautepec. Once Mexico achieved its independence, Yautepec became a community in the district of Cuautla de las Ampilpas in the State of Mexico. Over the next 40+ years, the country suffered through power struggles between conservatives (who favored a strong central government) and liberals (who favored a federated government) as well as several foreign invasions. In 1854 this led to the Plan de Cuernavaca which led to the ouster of dictator Antonio Santa Anna and in 1857 the Plan de Ayutla and civil war. Yautepec in 1861 1862 is the fictional setting of El Zarco, a novel about bandits called Los Plateados written by Ignacio Manuel Altamirano and published after his death in 1901. The reality relating to the bandits who thrived during this time of anarchy, however, may not have been as thrilling and romantic as Altamirano suggests. The town was briefly called, la Villa de Yautepec de Gomez Farias in honor of one of the signers of the Plan de Cuernavaca. After the French invasion and the Republic was restored, Morelos became a state in 1869 and Yautepec became a municipality. The city of Yautepec changed its name to Yautepec de Zaragoza in honor of general Ignacio Zaragoza, hero of the Battle of Puebla. There is a bust of Zaragoza in La Plazuela de Leyva in the town center. The plaza itself is named for Francisco Leyva, first Governor of Morelos as Yautepec became the first capital of the state (April 17, 1869). Leyva created the Literary and Scientific Institute of the State of Morelos with preparatory studies in agriculture and veterinary science; trade and administration; Arts and crafts; normal for teachers; and law. A telegraph line between Cuernavaca and Yautepec was laid in 1877 during the administration of Governor Carlos Pacheco. The actress Virginia Fábregas García was born in the Hacienda de Oacalco in the municipality of Yautepec on December 17, 1871. She was the daughter of Ricardo Fábregas of Spanish origin and of Mrs. Ursula García de Figueroa. Her vocation for the theater was manifested from adolescence when the owner of the Hacienda de Apanquetzalco built a theater in the municipal seat which was a silent witness to the first artistic steps of the talented Virginia.

20 және 21 ғасырлар

2017 жылдың 19 қыркүйегінде болған жер сілкінісі кезінде бір адам қаза тауып, шіркеу зақымдалды. Агустин Алонсо Гутьеррес (PRD PSD) 2018 жылдың шілдесінде өткен сайлауда қала әкімі болып сайланды. Мексикада COVID-19 пандемиясы кезінде Морелос штатында алғашқы инфекция жағдайы наурыздың ортасында тіркелді, бұл Мексика пандемияның 2-ші кезеңіне өткен және мектептер жабылған кезбен бірге болды. Қала әкімі Агустин Алонсо Гутьеррес 24 наурызда өзінің және басқа да муниципалдық қызметкерлердің жалақысының жартысын Яутепектегі төмен кірісті отбасыларға азық-түлік сатып алу үшін беретінін мәлімдеді. 2020 жылдың 20 сәуірінде штатта 12 адам қайтыс болды және 95 расталған жағдай тіркелді, оның ішінде Яутепекте бір қайтыс және бес жағдай болды. 25 мамырда бұл көрсеткіш штат бойынша 1238 жағдайға, 248 қайтысқа дейін өсті, ал Яутепекте 26 жағдай тіркелді. DIF штатының кеңсесі 26 мамырда Яутепек қаласын қоса алғанда, сегіз муниципалитеттегі осал топтарға азық-түлік пен су жіберді. 2 шілдеде Яутепекте 24 инфекция және вирустан 5 адамның қаза болғаны хабарланды, штаттың қайта ашылуы кем дегенде 13 маусымға дейін кейінге шегерілді. Яутепекте 31 тамыз күні 178 жағдай тіркелді, 135 адам жазылып шықты, ал 35 адам қайтыс болды. 2020 жылдың 27 желтоқсанында 330 жағдай тіркелді. Яутепекте 2021 жылдың 14 қаңтарында 462 жағдай тіркелді, бұл штат бойынша алтыншы орын.

Фильмдер

Яутепекте көптеген ұлттық және халықаралық фильмдер түсірілді. Мексика киносының алтын дәуірінде (1933-1964) шамамен 70 фильм түсірілді; Оакалько, Оакстепек және Кокойок муниципалитет ішіндегі ең танымал локациялар болды. Джон Стерджес режиссерлік еткен "Ұлы жетілік" (1960) фильмінің Оакалькодағы көріністері Юл Бриннер, Эли Уоллах, Стив Маккуин, Чарльз Бронсон, Роберт Воэн, Брэд Декстер, Джеймс Кобурн және Хорст Буххольц қатысуымен түсірілді. Джон Хьюстон режиссерлік еткен, Альберт Финни, Жаклин Биссет, Энтони Эндрюс және Кэти Джурадо бас рөлдерде ойнаған "Жанар таудың астында" (1984) фильмінің (1984-1985) бөліктері Малькольм Лоуридің 1947 жылғы романы негізінде Оакалькода түсірілді.