Юрий Олеша: Ресейлік жазушының өмірі мен шығармашылығы
Yury Olesha
Юрий Олеша – көрнекті ресейлік және кеңестік жазушы (1899-1960). 20 ғасыр әдебиетіндегі маңызды тұлға, цензураға қарамастан көркемдік құндылығы жоғары туындылар жазған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орыс жазушысы (1899–1960)
Russian author (1899–1960)
Юрий Карлович Олеша (Ю́рий Ка́рлович Оле́ша, 3 наурыз 1899 [ескі стиль бойынша 19 ақпан 1899] – 10 мамыр 1960) – орыс және совет романисінің авторы. Ол 20-ғасырдың ең ұлы орыс романистерінің бірі саналады, сол дәуірдің қатаң цензурасына қарамастан, ұзаққа сақталатын көркемдік құндылығы бар туындылар жазуға қол жеткізген санаулы жазушылардың бірі. Оның шығармалары – сырттай коммунистік идеяларды қолдайтын сияқты көрінетін, бірақ тереңірек оқығанда одан да бай және күрделі мағынаны ашатын нәзік тепе-теңдік. Ол кейде достары Ильф пен Петров, Исаак Бабель және Сигизмунд Кржижановскиймен бірге Одесса жазушылар мектебіне жатқызылады.
Yury Karlovich Olesha (Ю́рий Ка́рлович Оле́ша, 3 March 1899 [O. S. 19 February 1899] – 10 May 1960) was a Russian and Soviet novelist. He is considered one of the greatest Russian novelists of the 20th century, one of the few to have succeeded in writing works of lasting artistic value despite the stifling censorship of the era. His works are delicate balancing acts that superficially send pro Communist messages but reveal far greater subtlety and richness upon a deeper reading. Sometimes, he is grouped with his friends Ilf and Petrov, Isaac Babel, and Sigismund Krzhizhanovsky into the Odessa School of Writers.
Өмірбаян
Юрий Олеша 1899 жылғы 3 наурызда (ескі стиль бойынша 19 ақпан) поляк тегінен шыққан католик ата-анасының отбасында Елизаветградта (қазіргі Кропивницкий, Украина) дүниеге келді. Олешаның әкесі Карл Антонович кедей жер иесі болған, кейіннен ол алкогольдік бақылау инспекторы болып жұмыс істеді және ішімдікке және құмар ойындарға құмар болды. 1902 жылы Олеша отбасымен Одессаға қоныстанды, онда Юрий Исаак Бабель, Илья Ильф және Валентин Катаев сияқты көптеген жазушы әріптестерімен танысты және соңғысымен өмір бойы достық қарым-қатынас орнатты. Оқушы кезінде Юрий ғылымға қабілетті екенін көрсетті, бірақ басқа пәндерден гөрі әдебиетті артық жақсы көріп, жоғары мектепті үздік бітіргенге дейін бір жыл бұрын жазуға кірісті. 1917 жылы Олеша заң факультетіне түсті, бірақ екі жылдан кейін Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияға ерікті болып келу үшін оқуын кейінге шегерді; осы уақытта Олеша революция үшін үгіт-насихат материалдарын жасауды бастады. Олешаның жазушылық жолы Одессадағы "Жасыл шам" атты жас жазушылар тобымен байланысты болды, оған Катаев пен Олеша ғана емес, сонымен қатар Эдуард Багрицкий және Дмитрий Мережковский сияқты белгілі жазушылар да кірді. Ол Исаак Бабельмен де жақын достық қарым-қатынас орнатты. Олеша Одессада, содан кейін 1921 жылы көшіп келген Харьковта революция үшін үгіт-насихат материалдарын жасауын жалғастырды. 1922 жылы Олеша өзінің "Ангел" атты алғашқы әңгімесін жариялады және сол жылы "Шыбыртқыш" атты теміржолшылардың танымал журналында жұмыс істеу үшін Мәскеуге көшіп келді. Мұнда Олеша "Зубило" ("Шиль") псевдонимімен сатирикалық өлеңдер жазуды бастады, соңынан 1924 және 1927 жылдары екі өлең жинағын жариялады, одан кейін проза мен драмаға бет бұрды. Олешаның әдеби дебюті оның ең танымал туындыларының біріне айналды: 1927 жылы жарық көрген "Кішіпейілдік" романы бес басты кейіпкерді қамтиды. Ол кеңінен оның ең ұлы туындысы деп есептеледі, бұл роман Совет Ресейіндегі ескі және жаңа тәртіпті, сондай-ақ жекелеген адамгершілік пен ұжымдықты тақырыптық тұрғыдан салыстырады. Осы кезеңде Олеша тағы бір танымал туындысын жариялады: 1924 жылы жазылған, бірақ әдеби жетістігінен кейін ғана, бір жылдан соң жарық көрген "Үш семіз адам" ертегісі. Олеша 1920-1930 жылдары бірнеше әңгімелер жазды, олардың ең танымалдары "Лиомпа" (1928), "Шершін сүйегі" (1929) және "Наташа" (1936) болды. Прозалық көркем әдебиеттен басқа, Олеша сахна үшін де жазды, 1929 жылы "Сенудің зақымдануы" атты романын театрға бейімдеп қана қоймай, 1931 жылы "Мүліктің тізімі" атты түпнұсқалық пьесасын жазды және өмірінің кейінгі жылдарында Достоевскийдің "Ақымақ" романын драмалық шығармаға айналдырды.
Yuri Olesha was born on March 3 1899 [O. S. February 19 1899] to Catholic parents of Polish descent in Elizavetgrad (now Kropyvnytskyi, Ukraine). Olesha's father, Karl Antonovich, was an impoverished landowner who later became a government inspector of alcohol and developed a proclivity for drinking and gambling. In 1902 Olesha and his family settled in Odessa, where Yuri would eventually meet many of his fellow writers such as Isaac Babel, Ilya Ilf, and Valentin Kataev, and ultimately maintain a lifelong friendship with the latter. As a student, Yuri demonstrated a knack for science but favored literature above his other subjects and began writing during the year before his graduation cum laude from high school. In 1917 Olesha entered law school but postponed his studies two years later to volunteer for the Red Army during the Civil War; during this time, Olesha began producing propaganda for the revolution. Olesha's writing career began while he was involved with the literary group of young writers in Odessa called "The Green Lamp," which included not only Kataev and Olesha, but such influential writers as Eduard Bagritski and Dmitry Merezhkovsky. He also formed a close friendship with Isaac Babel. Olesha continued to produce propaganda materials for the revolution in Odessa and then in Kharkov, where he relocated in 1921. In 1922, Olesha published his first short story, "Angel," and moved to Moscow the same year to work at a popular railway worker's periodical called The Whistle. Here Olesha began writing featured satirical poetry under the pseudonym "Зубило" ("The Chisel"), eventually publishing two collections of poems in 1924 and 1927 before turning to prose writing and drama. Olesha's literary debut would also become one of his most popular works: the novel Envy, which he published in 1927, follows five leading characters. Largely regarded as his greatest work, the novel thematically contrasts the old and new order, as well as individualism and collectivism, in Soviet Russia. During this period Olesha published another popular success: the fairy tale The Three Fat Men which he wrote in 1924 but did not publish until the year after his initial literary success. Olesha also wrote several short stories in the 1920s and 1930s, the most prominent of which are "Liompa" (1928), "The Cherry Stone" (1929), and "Natasha" (1936). In addition to prose fiction, Olesha also wrote for the stage, not only adapting his novel Envy for the theater in 1929 under the title Conspiracy of Feelings, but also writing an original play called A List of Assets in 1931 and dramatizing Dostoevsky's novel The Idiot later in life.
"Үмітсіз қалу құқығы"
1930 және 1940 жылдары Сталиндік қатаң цензураның салдарынан Олешаның шығармаларын жариялау қиынға соқты. Кеңес жазушыларының бірінші съезінде сөйлеген сөзінде ол, кеңес жазушыларынан талап етілгендей, жұмысшылар мен өнеркәсіптік өндіріс туралы жаза алмайтынын айтты, өйткені "мен жұмысшының бейнесін, революциялық батырдың бейнесін түсіну қиын. Мен олардың орнына бола алмаймын". 1936 жылдың басында Сталин Дмитрий Шостаковичке қарсы ашық шабуыл жасағаннан кейін, НКВД штаб-пәтеріндегі есепте Олеша композитордың "үлкен талант иесі екені, ал Шостаковичке жасалған соққы – өнер үшін апат" деген сөздері келтірілген. Ол совет қоғамындағы теңсіздіктерді көрсеткен Абрам Рум режиссерлік еткен "Қатал жас жігіт" фильмінің сценарийін жазған, бірақ сол полиция есебінде ол фильмнің "Шостаковичтен де солшыл өнер туындысы болғандықтан" тыйым салынады деп қорқыпты. Фильм 1970 жылдарға дейін жарық көрмеді. 1936 жылдың тамызында ол Мәскеудегі алғашқы көрсетілген сот процесінде айыпталушыларға өлім жазасын беруді талап ететін мәлімдемеге қол қоюға мәжбүр болды. Бірақ жазушылар одағының президиумы Борис Пастернактың осындай айыптамаға қол қоюдан бас тартуын талқылағанда, Олеша оны "толыққанды совет адамы" деп қорғады. 1940 жылы Исаак Бабель тұтқындалғанда, ол тергеушілерге Олешаның "үмітсіздікке құқығы бар екенін" – таверналарда дауыс көтеріп, жанжал шығару арқылы көрсетіп жатқанын айтты. Саяси жағдайдың салдарынан Олешаның шығармашылық жолы тоқтап қалды және 1960 жылдың 10 мамырында ол жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.
In the 1930s and 1940s Olesha found it increasingly difficult to publish his work as a result of stringent Stalinist censorship. Speaking to the First Congress of Soviet Writers, he said that he could not write about workers and industrial production, as required of soviet writers, because "it is difficult for me to understand the type of worker, the type of revolutionary hero. I can't be them." Early in 1936, after Stalin had instigated a public attack on Dmitri Shostakovich, a report filed at the headquarters of the NKVD quoted Olesha as saying that the composer was "a brilliant, and a blow against Shostakovich is a calamity for art." He had written the script of a film A Severe Young Man, directed by Abram Room, which dealt with inequalities in Soviet society, but according to the same police report, he feared it would be banned because it was "many times more left art than Shostakovich" The film was suppressed until the 1970s. In August 1936, he allowed himself to be pressured into signing a declaration calling for death sentences for the defendants at the first of the Moscow show trials, but when the praesidium of the writers' union discussed Boris Pasternak's refusal to sign a similar denunciation, Olesha defended him as "a perfectly soviet person". When Isaac Babel was under arrest, in 1940, he told his interrogators that Olesha was practising "the right to despair"—by getting into a series of loud arguments in taverns. Despite continuing to write and edit, Olesha's career was stunted by his political environment, and on 10 May 1960 the author died of heart failure.