Кіріспе

Сандарды көрсету үшін рундық жазу.

Пентадикалық сандар (pentadiska siffror) – әдетте ағашқа немесе тасқа ойылып жазылатын сандарды көрсету тәсілі. Бұл жазу Скандинавияда, көбінесе рун күнтізбелерімен және рунмен жазылған жазулармен бірге қолданылған.

Нөмірлік

Бұл жазу 1-ден 9-ға дейінгі сандарды (I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX) жазуда ежелгі рим цифрларына ұқсас. Римдік жазудан айырмашылығы, тек бір ("I") және бес ("U") сандарының белгілері бар, олар тік сызықтың немесе діңнің қабырғасынан шығып тұрады, өзінің сандық мәні жоқ. Кейбір жазуларда ойықтар рунаның тік сабағына немесе став-қа көлденең орналасады; ал басқа жазуларда дің көлденең болып, "I" және кері "U" одан жоғары көтеріледі. 4 саны көлденең діңде төрт тік сызықпен көрсетіледі, 5 саны жартылай бұрылған U әрпіне ұқсайды, ол діңмен бірге "P" әрпін еске түсіреді. 10 саны бір-біріне қарама-қарсы екі U әрпімен бейнеленеді. 19 немесе 20-ға дейінгі сандар діңнен тармақталған I және U әрптерінің комбинациясы арқылы көрсетілуі мүмкін, бұл римдік сандардың I және V әрптерінің комбинациясымен көрсетілуіне ұқсас.

Пайдалану уақыты мен көлемі

Бұл жазудың ең кең қолданылуы – рун күнтізбелеріндегі (kalenderstave, runstavar, kalenderstavar, сондай-ақ clogs деп те аталады) 1–19 аралығындағы алтын сандарды көрсетуде. Сандар көбінесе қазіргі заман және, мүмкін, жаңа заман күнтізбе таяқшаларында кездеседі. Олардың орта ғасырларда қолданылғандығы белгісіз, тіпті викинг дәуірінде де. Ескі рун күнтізбелерінде алтын сандарды көрсету үшін басқа жазу пайдаланылған; Жаңа Футарктан алынған 16 руна 1-ден 16-ға дейінгі сандарды білдірген, ал 17, 18 және 19 сандары үшін үш арнайы руна ойлап табылды. Мысалы, бастапқыда 1328 жылы жазылған, бірақ даниялық Оле Ворм (1588–1654) жинап, жариялаған Computus Runicus қолжазбасында осы футарк жазуы қолданылады, ал мұнда талқыланып отырған пентадикалық сандар емес.

Позициялық белгі

Кейбір ерекше жағдайларда рундық сандар араб цифрларын алмастырып, ондық позициялық жүйеде сандар ретінде қолданылған. Бұл қолданыс 19 ғасырдан бұрын болған-жоқ белгісіз. Осы жазудың ең ерте расталған мысалы 18 жастағы саяхатшы тігінші Эдвард Ларссонның 1885 жылы пентадикалық руналарда жазған жазбаларында кездеседі. Бұл жазбаның көшірмесі алғаш рет 2004 жылы Умеодағы Диалектология, Ономастика және Фольклор зерттеу институтымен жарияланды. Дегенмен, осы позициялық жазу Солтүстік Америкада табылған екі руналық тас топтамасында да кездеседі. Біріншісі – 1898 жылы табылған Кенсингтон рун тасы, екіншісі – 1971 жылы табылған үш Рух көлі рун тастары. Барлығы Американы Колумбтан бұрынғы викингтердің зерттеуімен байланысты. Солтүстік Америка рун тастарының авторлары позициялық жазуды немесе нөл ұғымын түсінбеген сияқты. 10 рунасы 0, 10 және <1,0> үшін жиі алмастырылып қолданылады, тұрақтылығы шамалы. Рух көлінен табылған жазу тасында аһр:011 және аһр:00 тізбектері бар, олар тиісінше 1011 және 1010 жылдары деп түсіндірілген. Бұл жазудың барлық сандарды нақты білдіре алатыны белгісіз; мысалы, 1010 мен 100 сандарын ажырату мүмкін болмауы мүмкін.