Кіріспе

Сөйлеудегі үзілістер, оның ішінде тоқталған тілдесулер немесе сөздерді толтыру үшін қолданылатын сөздер. Сөйлеудің бұзылуы – мұндай ағынмен айтылатын сөйлеуде кездесетін түрлі үзілістер, бұрмалаушылықтар немесе лексикалық емес дыбыстар. Бұған "жалған бастаулар", яғни тілдесудің ортасында тоқтатылған сөздер мен сөйлемдер; қайта басталып немесе қайталанған тіркестер мен буындар; "толтырғыштар", яғни ырсиған дыбыстар мен лексикалық емес немесе толық айтылмаған тілдесулер, мысалы, "хм", "ух", "эрм", "ммм", сондай-ақ ағылшын тілінде "well", "so", "I mean", "like" сияқты сөздер; және "түзетілген" тілдесулер, яғни сөйлеушілердің өздерінің қате айтқан сөздерін немесе тілдесу қателіктерін түзетуі (ештеме айтуға үлкермес бұрын). "Хм" дыбысы – әмбебап дыбыс деп есептеледі.

Анықтама

Дисфлюенция немесе нонфлюенция – сөйлеу кезінде патологиялық емес тоқтап қалу, сөздерді толтыру үшін қолданылатын сөздер («мысалы», «ә») немесе сөздің немесе сөз тіркесінің қайталануы. Бұл, кекелеу сияқты сөйлеу ағынының бұзылуынан ерекшеленуі керек, ол сөйлеу ағынының үзілуімен қатар, «артық кернеу, сөйлеуден қашу, күресу тәртібі және екіншілік мінез-құлық» сипатталады.

Толықтырғыштар

Толтырғыштар – сөйлеудің мақсатты немесе формалды мағынасы жоқ деп саналатын тілдің бөліктері, әдетте «ұх», «сияқты» және «эр» сияқты үзілістер түрінде көрінеді, сондай-ақ сөзді түзетулерге («Ол қара – ә, яғни көк, көк көйлек киген еді») және дірдектеу сияқты артикуляциялық қиындықтарға дейін жетеді. Бұқаралық ақпарат құралдарында, мысалы, жаңалықтар бағдарламаларында немесе фильмдерде олардың қолданылуы жағымсыз қабылданады, бірақ күнделікті әңгімелерде олар жиі кездеседі, кейде әңгімедегі «сөздердің» 20 пайызынан астам құрайды. Толтырғыштар ойлауға уақыт беру үшін де қолданылуы мүмкін («Мен сағат үште келдім»), және осы функцияда қолданылған жағдайда оларды ойлану белгілері немесе жоспарлау құралдары деп атайды.

Тілге тәуелділік

Компьютерлік лингвистика саласындағы зерттеулер ана тілі мен спонтанды айтылатын сөйлеудегі тілдің тоқтап қалу үлгілері арасындағы байланысты анықтады. Осы зерттеулерден басқа, жеке адамдардың жеке пікірлері де бар. Бір комментатордың айтуынша, американдықтар "ум" немесе "эм" сияқты тоқсырауларды қолданады, ирландтар көбінесе "эм" тоқсырауын қолданады, британдықтар "ух" немесе "эх" дейді, француздықтар "э" дейді, немістер "э" дейді ( "эх" немесе "эр" деп айтылады), голландтар "эх" дейді, жапондықтар "ああ ā", "あのう anō" немесе "ええと ēto" дейді, испандықтар "ehhh" дейді (ивритте де қолданылады) және "como" (әдетте "сияқты" мағынасы бар), ал Латын Америкасының тұрғындары "este" дейді, бірақ испандықтар "эсто" деп атамайды (әдетте "бұл" деген мағынаны білдіреді). Португалдықтар "эр" және "ух" сөздерімен қатар "hã" немесе "é" деп те айтады. Мандарин тілінде және қолданылады, олар тиісінше "сол" немесе "бұл" деген мағынаны білдіреді. Араб тілінде сөйлейтіндер "يعني" дейді, оның айтылуы "yaa'ni" немесе " " (сөзбе-сөз "ол мағынасында"; грамматикалық түрде жынысқа қатысты бейтарап үшінші жақ жоқ) және түрік тілінде "şey" дейді, сондай-ақ "yani" (араб тіліндегідей емес) және "ııı" дейді. Тілдер арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, әртүрлі тілдердегі тоқсыраулар көбінесе ұқсас естіледі, себебі олар жасауға ең оңай және бейтарап дауысты дыбыстар (мысалы, шва), яғни тілді немесе жақты босаңсқа қозғалтуға болатын дыбыстар болып табылады.

Зерттеу

Жақында жүргізілген лингвистикалық зерттеулер патологиялық емес тілдік тоқыраулардың (дифлюенциялардың) түрлі мағыналарды қамтуы мүмкін екенін көрсетті; ағылшын тіліндегі «ұ» және «үм» дыбыстарының жиілігі көбінесе сөйлеушінің белсенділігін немесе эмоционалдық жағдайын көрсетеді. Кейбір ғалымдар «ұ» немесе «үм» дыбыстарын болашақ сөздерді жоспарлау үшін пайдалануға арналған уақыт ретінде қарастырады; ал басқа зерттеушілер оларды жай ғана кездейсоқ емес, толыққанды функциялық сөздер ретінде қарастыру қажет деп санайды, бұл сөйлеушінің диалогты өз еркімен басқармау ниетімен, айтуға дайын тұрған сөздерге белгілі бір уақыт кешіктіруді білдіреді. Оларды шудың бір түрі деп қарастыру керек пе, әлде тілдің мағыналы бөлігі деп қарастыру керек пе деген пікірталас бар, бірақ тілдік тоқыраулар сөйлеушінің жаңа немесе күрделі нәрсені айтуға дайын екенін хабарлап, тілді түсінуді жақсарта алады. Сөйлеудегі тоқыраулар соңғы жылдары сөзді мәтінге түрлендіретін бағдарламалардың және компьютерлерге адам сөйлеуін түсінуге мүмкіндік беретін басқа да әрекеттердің маңыздылығын арттырды.

Хмммммммм

Хмм – көбінесе ойға далу, белгісіздік, терең ойланып тұру немесе күмәнді білдіру үшін қолданылатын лепті сөз (күшейткіш тілдік бөлшек). Хмм тілдік тұрғыдан қарағанда, мысалы, ум, ху, ау, эрм, вау сияқты лепті сөздерге жатады. Бірінші "h" дыбысы – дем шығаруды бейнелейтін дыбыс, ал екінші "m" дыбысы, ауыз жабық болғандықтан, адамның қазір не айқанын білмей тұрғанын көрсетеді (эрм және ум да осылай қолданылады). Үнсіздік паузасы адамның уақытша сөйлей алмайтынын, бірақ әлі де ойланып тұрғанын көрсетеді. Дауыс ырғағы, биіктігі және ұзақтығы мағынаға әртүрлі нюанстар қосады.

Этимология

Бұл тіркес көптеген тілдерде қолданылады; алайда, "хмм" дыбысының шығу тегін анықтау қиын, себебі "бұл дыбыс кез келген уақытта туындаған болуы мүмкін", - деп атап көрсетеді Миннесота университетінің тіл білімі маманы және сөздердің шығу тегі жөніндегі сарапшы Анатолий Либерман. Неандертальдықтар "хмм" дыбысын қолданған болуы мүмкін. Сан-Диегодағы Калифорния университетінің психологы және толықтырушы үндеулер жөніндегі сарапшы Николас Кристенфельд "хмм" дыбысының кең таралғанына себебі оның бейтарап дыбыс екендігі және "оның айтуы басқа кез келген дыбыстан оңай" екендігін куәландырады.

Толтырушы сөз ретінде қолдану

Хмм – «ұм» және «эр» сияқты «толтырғыш» сөз. Әдетте, адам кіммен сөйлесіп жатқанын ерекше сезінетін кезде және не айту керектігін терең ойлап тұрғандықтан қолданылады. Сонымен қатар, хмм-нің қолданылуы көбінесе өзара әрекеттесумен және танымдық үдерістермен байланысты. Өзара әрекеттесу функциясы сыпайылықпен байланысты: егер біреуді қонаққа шақырса және ол бірден «жоқ» деп жауап берсе, ол әдепсіз көрінуі мүмкін, бірақ «Хмм, кешіріңіз, жоқ» деген жауап әлдеқайда сыпайырақ болып көрінеді, себебі сөйлеуші ұсынысты ойланып, кенеттен бас тартпайды.

Ойластырып қабылдау

Хмм қолдануы көбінесе "ойға шомылу" кезінде болады, яғни адамның ойлар мен байланыстар ағынына ден қойып, шындыққа негізделген қорытындыға келетін уақыт. Хмм дыбысын айту, тыңдаушыларға сөйлеушінің қазір ойланып жатқанын түсіну үшін өте маңызды; егер сөйлеуші үнсіз ойласа, тыңдаушылар сөйлеушінің ойын аяқтағанын білмей қалуы мүмкін. Um және er де ойға шомылу кезінде қолданылады; алайда, ойға берілгендік дәрежесі көбінесе шектеулі болады, себебі um және er әдетте сөйлемнің ортасында және хмм-ге қарағанда қысқа уақытқа созылады. Осы себепті, ойға шомылу көбінесе хмм дыбысын айтумен байланысты.

ХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХХ

2013 жылға қарай зерттеулер көрсеткендей, "ху" сөзі/буыны әлемдегі ең көп танылатын буын болып табылады. Ол географиялық шекараларды, тілдерді, мәдениеттерді және ұлттарды кесіп өтетін сұрақ түрі.