Адаб қаласы: ежелгі Сумер қонысының тарихы

Кіріспе

Гирсу мен Ниппур қалалары арасындағы ежелгі шумер қаласы. Ислам термині.

Адаб немесе Удаб (шумер тілінде: Адабки, UD.NUNKI деп жазылады) – Гирсу мен Ниппур қалалары арасындағы ежелгі шумер қаласы. Қазіргі Ирактың Васит провинциясындағы Бисмая немесе Бисмия орнында орналасқан. Адабтың қала құдайы – Парагеллилегарра (Панигингара), "Эллил тағайындаған билеуші".

Археология

400 гектарлық аумақ шамамен ұзындығы және ені бар, Тигр өзенінен Евфратқа қарағанда жақын орналасқан, еш жерде биіктігі аспайтын бірнеше төмен жатақан қыраттардан тұратын бірнеше үйінділерден құралған. Бисмаяның алғашқы зерттеулерін 1885 жылы Вулф экспедициясының Уильям Хейс Уорд, ал 1890 жылы Пенсильвания университетінің Джон Пуннетт Петерс жүргізді. Олар әрқайсысы бір күн өткізіп, бір клинопись тақтасы мен бірнеше сынықтар тапты. Уолтер Андрэ 1902 жылы Бисмаяға сапар шегіп, тақта сынығын тапты және аумақтың картасын жасады. 1903 жылғы Рождестводан 1905 жылғы маусымға дейін Чикаго университеті үшін, негізінен Эдгар Джеймс Бэнкс басқаруымен, алты ай бойы қазба жұмыстары жүргізілді. Қазбаның соңғы бөлігі инженер Виктор С. Персонспен аяқталды. Бұл үйінділер ежелгі Адаб (Уд-Нун) қаласының орнын көрсетті, ол бұрын тек Сумер патшалар тізімінен және Хаммураби кодексіне кіріспедегі қысқаша айтылуынан ғана белгілі болған. Қала арнамен екіге бөлінген, ал аралында зикурат немесе баспалдақты мұнарасы бар Е-мах ғибадатханасы орналасқан. Бұл бір кезде маңызды қала болған, бірақ өте ерте кезеңде тастап кетілген, өйткені үйінділердің бетіне жақын жерден табылған қираған орындар Шулги мен Ур-Наммуға тиесілі, олар үшінші мыңжылдықтың соңында Үрдің үшінші династиясының патшалары болған. Олардың астынан, Ниппурдағыдай, шамамен б.з.д. 2300 жылға дейін Нарам-Суен мен Аккадтың Саргонының билік ету кезеңіне жататын артефакттар табылды. Олардың астында қабаттасқан қалдықтар әлі де болды, бұл қираған жерлердің жалпы тереңдігінің сегізден жеті бөлігін құрады. Ғимараттардың, қабырғалардың және қабірлердің қалдықтарынан басқа, Банкс өте ерте кезеңдегі жазулы қыш тақташаларды, қола және тас тақташаларды, қола құралдарды және басқаларын көптеп тапты. Банкс Адабты қазу кезінде тапқан кірпіш мөрлерде аккад билеушісі Нарам-Суеннің Адапта Инаннаға ғибадатхана салғаны айтылған, бірақ ғибадатхана қазу кезінде табылған жоқ және ол Эшар екені белгісіз. Ең маңызды екі жаңалық – Стамбул археологиялық мұражайларында сақталатын ақ мәрмәрдан жасалған толық мүсін, Банкс аударған жазуында «Е-мах, король Дауду, Уд-Нунның королі» деп жазылған, қазір Лугал-далу мүсіні ретінде белгілі, және ғибадатхананың қоқыс үйіндісі, мәрмәр, алабастр, оникс, порфир және граниттен жасалған вазалардың көптеген сынықтарынан тұрады, олардың кейбіреулерінде жазулар бар, ал кейбіреулері азу және қымбат тастармен өрнектелген. Қазбаларды демеушілік еткен Чикаго университетіндегі Адаб тақташаларының барлығы жарияланып, онлайн форматта қолжетімді. Банкс Адаб тақташаларын жергілікті жерден сатып алып, жылдар бойы әртүрлі иелеріне бөлік-бөлік етіп сатты. Олардың кейбіреулері жарияланды. Банкс экспедициясы Бисмаяға жақсы құжатталған және көптеген нысандар суретке түсірілгенімен, жеке дауларға байланысты соңғы есеп жазылмады. Жақында Шығыс институты Банкс қайтарған құжаттар мен заттарды қайта қарап, есеп дайындады. 2016 жылдан 2019 жылға дейін Болонья университеті мен Ирактың көнеліктер және мұралар жөніндегі мемлекеттік кеңесі Қадис аймағында, оның ішінде Бисмаяда, үйлестірілген қашықтан зондтау және жер бетін зерттеу бағдарламасын жүргізді. Нәтижелерге «ЭД III және Акад кезеңдеріндегі Бисмая/Адаб айналасындағы қалалық құрылым мен гидравликалық ландшафттың алдын ала реконструкциясы» кірді. Бұрын белгілі болмаған сарай ашылды және тонау көлемі анықталды. Сондай-ақ, қала арналармен қоршалған екені анықталды. Қадис зерттеуі Адабтың 24 гектарлық орталық порты болғанын көрсетті, оның максималды ұзындығы 240 метр, максималды ені 215 метр. Порт 100 метрлік арна арқылы Тигр өзенімен байланысқан. Сумерліктердің Адаптан келген Үш өгізшінің ертегісі бар.

The 400 hectare site consists of a number of mounds distributed over an area about long and wide, consisting of a number of low ridges, nowhere exceeding in height, lying somewhat nearer to the Tigris than the Euphrates, about a day's journey to the south east of Nippur. Initial examinations of the site of Bismaya were by William Hayes Ward of the Wolfe Expedition in 1885 and by John Punnett Peters of the University of Pennsylvania in 1890, each spending a day there and finding one cuneiform table and a few fragments. Walter Andrae visited Bismaya in 1902, found a table fragment and produced a sketch map of the site. Excavations were conducted there for a total of six months, between Christmas of 1903 and June 1905, for the University of Chicago, primarily by Edgar James Banks, with the final part of the dig being under engineer Victor S. Persons. It proved that these mounds covered the site of the ancient city of Adab (Ud Nun), hitherto known only from the Sumerian King List and a brief mention of its name in the introduction to the Hammurabi Code. The city was divided into two parts by a canal, on an island in which stood the temple, E mach, with a ziggurat, or stepped tower. It was evidently once a city of considerable importance, but deserted at a very early period, since the ruins found close to the surface of the mounds belong to Shulgi and Ur Nammu, kings of the Third Dynasty of Ur in the latter part of the third millennium BC, based on inscribed bricks excavated at Bismaya. Immediately below these, as at Nippur, were found artifacts dating to the reign of Naram Suen and Sargon of Akkad, c. 2300 BC. Below these there were still of stratified remains, constituting seven eighths of the total depth of the ruins. Besides the remains of buildings, walls and graves, Banks discovered a large number of inscribed clay tablets of a very early period, bronze and stone tablets, bronze implements and the like. Brick stamps, found by Banks during his excavation of Adab state that the Akkadian ruler Naram Suen built a temple to Inanna at Adab, but the temple was not found during the dig, and is not known for certain to be E shar. The two most notable discoveries were a complete statue in white marble, apparently the earliest yet found in Mesopotamia, now in the Istanbul Archaeology Museums, bearing the inscription, translated by Banks as "E mach, King Da udu, King of, Ud Nun", now known as the statue of Lugal dalu and a temple refuse heap, consisting of great quantities of fragments of vases in marble, alabaster, onyx, porphyry and granite, some of which were inscribed, and others engraved and inlaid with ivory and precious stones. Of the Adab tablets that ended up at the University of Chicago, sponsor of the excavations, all have been published and also made available in digital form online. Banks also purchased Adab tablets locally and sold them sold piecemeal to various owners over years. A few have made their way into publication. Though the Banks expedition to Bismaya was well documented by the standards of the time and many objects photographed, no final report was ever produced due to personal disputes. Recently, the Oriental Institute has re examined the records and objects returned to the institute by Banks and produced a report. From 2016 to 2019 the University of Bologna and the Iraqi State Board of Antiquities and Heritage conducted a program, the Qadis survey, of coordinated remote sensing and surface surveys in the Qadisiyah province including at Bismaya. Results included a "Preliminary reconstruction of the urban layout and hydraulic landscape around Bismaya/Adab in the ED III and Akkadian periods ". A previously unknown palace was discovered and the extent of looting identified. It also determined that the city was surrounded by canals. The Qadis survey also showed that Adab had a 24 hectare central harbor, with a maximum length of 240 meters and a maximum width of 215 meters. The harbor was connected to the Tigris river via a 100 meter wide canal. There is a Sumerian comic tale of the Three Ox drivers from Adab.

Династиялық кезеңнің алғашқы кезеңдері

Адаб кем дегенде ерте династиялық кезеңнен бері қоныстанған. Шумерлік мәтін бойынша, Иннананың жер астына түсуі оқиғасында, Уруктың Думузид билігі тұсында Адабта Э-шар деп аталған Иннана ғибадатханасы болған. Осы сериядағы тағы бір мәтінде, Думузидтің арманында, Уруктың Думузиді Шумердің ірі қалаларынан, оның ішінде Адабтан келген аштыққа ұшыраған халықтың шабуылынан құлатты. Бисмаяда табылған жазуларға қарағанда, Киш патшасы Мезилим Адаб қаласында билік еткен болуы мүмкін. Бір ыдыс сынығында: "Месилим, Киш патшасы, Есарға осы ыдысты қайтарды, Салкисалси Адабтың патесиі болғанда" деп жазылған. Адаб патшасы Лугал-Анне Мунду Шумер патшалар тізімінде кездеседі, оның есімі заманауи бірнеше жазуда айтылады; кейбіреулері, олар кейінгі көшірмелер, ол Еламнан Ливанға дейін және Иордан бойындағы аморлық аймақтарға дейін созылған кең, бірақ қысқа империя құрды деп мәлімдейді. Адап сонымен қатар Эбла тақташаларында, Эбланың белгісіз күштермен қиратылғанға дейін, солтүстік Сириядағы сауда серіктесі ретінде еске алынады. Бисмайяда тағы бір Адаб патшасының есімі жазылған мәрмәр мүсін табылды, ол әртүрлі аудармаларда Лугаль-Дауду, Дауду, Лугалдалу және Эсар деп аударылады.

Саргон дәуірі

Арук патшасы Лугалзагесинің қол астындағы Адабтың губернаторы Мешкигал Аққадқа адалдығын өзгертті және Саргонның қол астындағы губернатор болды. Кейіннен ол Нарам Синге қарсы Ұлы көтеріліске қосылып, жеңіліске ұшырады. Сарру алли және Лугал ажагу сияқты әртүрлі әкімдер Адапты Аққадтың тікелей басқаруында биледі. Аққад дәуірінің соңында Адапты гутиандар басып алып, оны өздерінің астанасы етті. Үр III дәуірінде қаланың бірнеше губернаторлары белгілі. Бисмаяда кейінгі археологиялық дәлелдер табылған жоқ, бірақ қазба жұмыстары қысқа болды, сондай-ақ кейіннен Хаммурапи кодексіндегідей Адапқа қатысты эпиграфикалық сілтемелер кездеседі.

Адаб билеушілері

Билеуші Ұсынылған билік мерзімі Ескермелер Нин кисалси шамамен 2600 – шамамен 2500 ж.б.з.д. "Лагаш әкімі" Лугалдалу шамамен 2500 – шамамен 2470 ж.б.з.д. Мүсіннен белгілі Е игінимпа’е шамамен 2470 – шамамен 2450 ж.б.з.д. Лугальзагесимен бір замандас Мұг си шамамен 2450 – шамамен 2430 ж.б.з.д. Лугаланнемунду шамамен 2430 – шамамен 2340 ж.б.з.д. "Төрт жақты әлемнің патшасы" Мескигал шамамен 2340 ж.б.з.д. Уруктағы Лугальзагеси, Аккадтың Саргон және Аккадтың Римуш әкімі астындағы әкім. Лугал ажагу шамамен 2300 ж.б.з.д. Аккад империясының вассал әкімі. Ур тур шамамен 2250 ж.б.з.д. Саркалисарри заманында Аккад империясының вассал әкімі. Урдуму ? Энси, мөрден белгілі.

Адаптың аккад әкімдері

Билеуші Ұсынылған билік мерзімі Ескертпелер Лугаль гис шамамен 2220 ж.б.з.б. Шар Кали Шарридың Әдіп қаласының басшысы (б.з.б. 2217 – 2193) Үртур шамамен 2200 ж.б.з.б. Шар Кали Шарридың Әдіп қаласының басшысы (б.з.б. 2217 – 2193) Амар Суба шамамен 2180 ж.б.з.б. Дудудың Әдіп қаласының басшысы (б.з.б. 2189 – 2169)