Гватемаланың Хуэуэтенанго департаменті: Этностық құрамы мен географиясы
Huehuetenango Department
Гватемаланың Хуэхуэтенанго департаменті: этникалық құрамы, майя тайпалары (мам, к’анхобаль, чух және т.б.), тілдері, географиясы мен көршілес аймақтары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гватемала департаменті Гуэуэтенангоның этникалық құрамы Гватемаладағы ең әртүрлі болып табылады. Департаментте мамдар басым болғанымен, басқа майя топтары да бар: Q'anjob'al, Chuj, Jakaltek, Tektik, Awakatek, Chalchitek, Akatek және K'iche'. Осы тоғыз майя этносының әрқайсысы өз тілінде сөйлейді.
Department of Guatemala
Huehuetenango's ethnic composition is one of the most diverse in Guatemala. While the Mam are predominant in the department, other Maya groups are the Q'anjob'al, Chuj, Jakaltek, Tektik, Awakatek, Chalchitek, Akatek and K'iche'. Each of these nine Maya ethnic groups speaks its own language.
География
Гуэхуэтенанго батыс Гватемалада орналасқан және солтүстік және батыс жағынан Мексикамен шектеседі. Шығыс жағынан Эль-Квише департаментімен, ал оңтүстік жағынан Тотоникапан, Кетцальтенанго және Сан-Маркос департаменттерімен көршілес. Департамент Sierra de los Cuchumatanes тау тізбегінің көбін қамтиды, бірақ биіктікте үлкен айырмашылық бар – орташа теңіз деңгейінен жоғары биіктіктен бастап, теңіз деңгейінен төменге дейін, соның салдарынан жергілікті климаттың да әртүрлілігі зор. Бұл тау шаңқаларында температура кейде нөлден төмен түсетін жерлерден бастап, тропикалық жазық жаңбырлы ормандарға дейін өзгереді. Департаментте Чиксой өзеніне құятын көптеген өзендер бар, ол өз кезегінде Усумасинта өзенінің су жинау алабын құрайтын өзендер жүйесіне құяды, ал ол Мексика шығанағына ағып түседі. Чиксой өзенінің Гуэхуэтенангодағы маңызды салалары – Хондо және Ксекунабадж өзендері, олар көршілес Эль-Квише және Тотоникапан департаменттерінен департаментке құяды. Куилко өзені көршілес Сан-Маркос департаментінен департаментке кіріп, Мексиканың Чиапас штатына өтеді, онда ол Мексика шығанағына құятын Грихальва өзенімен қосылады. Оның Гуэхуэтенангодағы маңызды салалары – Апал, Чома және Кокстон өзендері. Нентон өзені Сан-Себастьян-Коатан муниципалитетінде Nupxuptenam және Jajaniguán өзендерінің қосылуынан пайда болады. Ол батысқа қарай Мексика шекарасын кесіп өтіп, Преса-де-ла-Ангостура су қоймасына құяды. Селегуа өзені Sierra de los Cuchumatanes тауларынан басталып, солтүстікке қарай ағып, Чиапас шекарасын кесіп өтеді, онда Куилко өзенімен қосылып Грихальва өзенін құрайды, ол Мексика шығанағына ағып түседі. Оның негізгі салалары – Пино, Сибиля, Окубиля, Нараньо, Колорадо, Торлон, Мапа және Чикол өзендері. Департаменттегі ең ірі тұщы су көлі – Мексика шекарасына жақын, солтүстікте орналасқан Лагуна Йолнабадж. Кіші көлдерге Максбал, Йолхуиц және Сека көлдері жатады, олар департаменттің солтүстік-шығысында орналасқан. Халықтың көп бөлігі (әртүрлі есептер бойынша 64-75%) – жергілікті майя тайпаларының өкілдері, ал қалғаны испан тілінде сөйлейтін ладинолар. Ладинолар көбінесе Хуэхуэтенанго, Куилко, Чиантла, Малакатансито, Ла Либертад, Сан-Антонио Хуиста және Ла Демокрасия сияқты қалалар мен ауылдарда шоғырланған, онда жергілікті халықтың саны салыстырмалы түрде аз. Департаменттің қалған бөлігінде майя тайпалары қалаларда да, ауылдарда да халықтың көп бөлігін құрайды. Гватемалада мам майяларының ең көп саны Гуэхуэтенангода, бірақ мам тілінде сөйлейтіндер Кетцальтенанго және Сан-Маркос департаменттерінде, сондай-ақ Мексиканың Чиапас штатында да кездеседі. 2008 жылы департамент халқының 58% 19 жасқа дейін болған.
Huehuetenango covers an area of in western Guatemala and is bordered on the north and west by Mexico. On the east side it is bordered by the department of El Quiché and on the south by the departments of Totonicapán, Quetzaltenango and San Marcos. The department encompasses almost the entire length of the Sierra de los Cuchumatanes mountain range, although there is a wide difference in altitude across the department, from heights of above mean sea level to as low as above sea level, encompassing an equally wide variation in local climate, ranging from mountain peaks where the temperature sometimes falls below freezing to tropical lowland rainforest. The department possesses various rivers that flow into the Chixoy River, also known as the Río Negro, which flows into the system of rivers forming the drainage basin of the Usumacinta River, which empties into the Gulf of Mexico. The most important tributaries of the Chixoy in Huehuetenango are the Hondo and Xecunabaj rivers, which flow into the department from the neighbouring departments of El Quiché and Totonicapán. The Cuilco River enters the department from neighbouring San Marcos and crosses into the Mexican state of Chiapas, where it joins with the Grijalva River, which empties into the Gulf of Mexico. Its most important tributaries in Huehuetenango are the Apal, Chomá and Coxtón rivers. The Nentón River is formed in the municipality of San Sebastián Coatán by the joining of the rivers Nupxuptenam and Jajaniguán. It flows westwards across the border into Mexico where it empties into the Presa de la Angostura reservoir. The Selegua River has its source in the Sierra de los Cuchumatanes and flows northwards, crossing the border into Chiapas, where it joins the Cuilco River to form the Grijalva River, to flow onwards to the Gulf of Mexico. Its principal tributaries are the Pino, Sibilá, Ocubilá, Naranjo, Colorado, Torlón, Mapá and Chicol rivers. The largest body of standing water in the department is Laguna Yolnabaj, in the extreme north, close to the border with Mexico. Smaller lakes include Laguna Maxbal, Laguna Yolhuitz, and Laguna Seca, all in the northeast of the department. The majority of the population (variously estimated at 64–75%) belongs to indigenous Maya groups with the remainder being Spanish speaking Ladinos. The Ladinos tend to be concentrated in towns and villages including Huehuetenango, Cuilco, Chiantla, Malacatancito, La Libertad, San Antonio Huista and La Democracia, which have a relatively low indigenous population. In the rest of the department, the Maya groups make up the majority of the population as much in the towns as the countryside. Huehuetenango has the greatest number of Mam Maya in Guatemala, although there are also Mam speakers in the departments of Quetzaltenango and San Marcos, and in the Mexican state of Chiapas. In 2008, 58% of the population of the department was aged 19 years or younger.
Ерте тарих
Бұл аймақты кем дегенде Мезоамерикалық ерте классикалық кезеңнен бері Майя өркениеті мекендеген. Испандық жаулаушылар келген кезде, майялардың Закулеу қаласы кейіннен Хьюэхуэтенанго департаментіне айналатын аймақта испандықтардың назарын аударудың алғашқы орны болды. Қаланы мам патшасы Кайб'ил Балам қорғады; 1525 жылы оған конкистадор Педро де Альварадоның туысы Гонсало де Альварадо и Чавес шабуыл жасады. Бірнеше айға созылған қоршаудан кейін мам халқы аштыққа ұшырады, соңында Кайб'ил Балам испандарға қаланы тапсырды. Испандықтар Хьюэхуэтенангоны басып алғаннан кейін төрт жыл өткен соң, 1529 жылы Сан-Матео Икстатан, Санта-Эулалия және Жакальтенанго конкистадор Гонсало де Оваллеға, Педро де Альварадоның серігіне, енкоменда ретінде берілді. 1684 жылы Гватемаланың сол кездегі губернаторы Энрике Энрикес де Гусман басқарған кеңес Сан-Матео Икстатан мен жақын орналасқан Санта-Эулалияны бағындыру туралы шешім қабылдады, екеуі де Хьюэхуэтенангоның Коррегимиенто әкімшілік округіне кіретін. 1838 жылдың 2 ақпанында Хьюэхуэтенанго Кетцальтенанго, Эль-Квиче, Ретальхуэу, Сан-Маркос және Тотоникапанмен бірігіп, қысқа ғұмырлы Орталық Американың Лос-Альтос штатын құрды. Бұл штат 1840 жылы генерал Рафаэль Каррера Турсиос тарапынан, ол Гватемала президенті қызметінде болмаған кезде, талқандалды. Хьюэхуэтенангода Закулеу, Чалчитан, Моха және Сан-Матео Икстатандағы Колумбқа дейінгі Майя археологиялық ескерткіштері бар.
The area had been occupied by the Maya civilization since at least the Mesoamerican Early Classic Period. At the time of the Spanish Conquest, the Maya city of Zaculeu was the initial focus of Spanish attention in the region that would later become the department of Huehuetenango. The city was defended by the Mam king Kayb'il B'alam; in 1525 it was attacked by Gonzalo de Alvarado y Chávez, cousin of Conquistador Pedro de Alvarado. After a siege lasting several months the Mam were reduced to starvation and Kayb'il B'alam finally surrendered the city to the Spanish. Four years after the Spanish conquest of Huehuetenango, in 1529, San Mateo Ixtatán, Santa Eulalia and Jacaltenango were given in encomienda to the conquistador Gonzalo de Ovalle, a companion of Pedro de Alvarado. In 1684, a council led by Enrique Enriquez de Guzmán, then governor of Guatemala, decided upon the reduction of San Mateo Ixtatán and nearby Santa Eulalia, both within the colonial administrative district of the Corregimiento of Huehuetenango. On 2 February 1838, Huehuetenango joined with Quetzaltenango, El Quiché, Retalhuleu, San Marcos and Totonicapán to form the short lived Central American state of Los Altos. The state was crushed in 1840 by general Rafael Carrera Turcios, at that time between periods in office as Guatemalan president. Huehuetenango includes pre Columbian Maya archaeological sites at Zaculeu, Chalchitán, Mojá and San Mateo Ixtatán.
Департамент тарихы
Хуэхуэтенанго департаменті 1866 жылғы 8 мамырда Висенте Серна Сандовалдың президенттік жарлығымен құрылды, бірақ оны тиімді басқару үшін 1826 жылдан бастап ауданды департамент деп жариялауға әртүрлі талпыныстар жасалған. 1883 жылға қарай Хуэхуэтенангода 248 кофе плантациясы болды және 7334 квинтал (империялық центнер) кофе өндірілді. 1887 жылы Хуэхуэтенангодағы көтеріліс президент Мануэль Лисандро Барильяс тарапынан басып құйылды, ол департаменттің конституциялық кепілдіктерін тоқтатты және оның конституциясын жаңартты.
The department of Huehuetenango was created by the presidential decree of Vicente Cerna Sandoval on 8 May 1866, although various attempts had been made to declare the district a department from 1826 onwards in order to better administer it. By 1883, Huehuetenango had 248 coffee plantations and produced 7334 quintals (Imperial hundredweight) of coffee. In 1887, a rebellion in Huehuetenango was put down by president Manuel Lisandro Barillas, who then suspended the constitutional guarantees of the department and redrafted its constitution.
Экономика және ауыл шаруашылығы
XVII-XVIII ғасырларда, әсіресе испан отаршылдық кезеңінде, негізгі өнеркәсіптер – испандықтар басқарған кен өндіру және мал шаруашылығы болды. Қазіргі заманда ауыл шаруашылығы ең маңызды өнеркәсіп болып табылады, бірақ кен өндіру шағын көлемде жалғасуда, ал қолөнер өндірісі де жергілікті экономикаға үлес қосады. Жүгері бүкіл департамент бойынша, жергілікті климаттық айырмашылықтарға қарамастан өсіріледі. Жоғарғы таулы аймақтардағы негізгі егістер – бидай, картоп, арпа, люцерна және бұршақ. Жылы төменгі беткейлерде кофе, қант қамышы, темекі, чили, юка, ахиоте және алуан түрлі жемістер өсіріледі. Дәстүрлі түрде мал және жылқы шаруашылығы маңызды болғанымен, қазіргі уақытта өндіріс көлемі айтарлықтай төмендеді, ал қой шаруашылығы кеңінен таралды. Уэуэтенангодағы кен орындары күміс, қорғасын, мырыш және мыс өндіреді. Бұрын департаментте алтын қазылған, бірақ қазір ол өндірілмейді. Жергілікті қолөнер өндірісі негізінен дәстүрлі майя тоқымаларын, көбінесе мақтадан, бірақ жергілікті климатқа байланысты жүнді де тоқудан тұрады.
During the 17th and 18th centuries, namely during the Spanish Colonial period, the main industries were mining and livestock production, which was run by Spaniards. In modern times agriculture is the most important industry, although mining continues on a small scale and handicraft production also contributes to the local economy. Maize is cultivated across the whole department, without being limited by local climatic differences. The primary highland crops are wheat, potatoes, barley, alfalfa and beans. On the warmer lower slopes the primary crops are coffee, sugarcane, tobacco, chili, yuca, achiote and a wide range of fruits. Although historically cattle and horse farming were important, the size of production is much reduced in modern times, with the rearing of sheep, which is now more widespread. Mines in Huehuetenango produce silver, lead, zinc and copper. Gold was once mined in the department but it is no longer extracted. Local handicraft production mainly consists of weaving traditional Maya textiles, mostly cotton but also wool, depending on the local climate.
Белгілі тұлғалар
Гватемаланың бұрынғы президенті Эфраин Риос Монт 1926 жылдың 16 маусымында Хуэхуэтенанго қаласында туған.
Former president of Guatemala Efraín Ríos Montt was born in Huehuetenango city on 16 June 1926.
Туризм
Департаменттің басты туристік тартымдылықтарына Сан-Хуан өзенінің бастауы және қайта жаңартылған майя руиналары – Закулеу кіреді. Чиантла қаласы діни туризмнің орталығы болып табылады, католик шіркеуі Канделярия Күміс Иесінің бейнесіне (жергілікті жұртшылық Nuestra Señora de Chiantla – «Chiantla Анамыз» деп атайды) қажылық сапарлардың маңызды нысаны болып саналады.
The main tourist attractions in the department include the source of the San Juan River and the restored Maya ruins of Zaculeu. The town of Chiantla is a centre for religious tourism, with the Catholic Church being a pilgrimage destination due to its image of the Virgin of Candelaria, known locally as Nuestra Señora de Chiantla ("Our Lady of Chiantla").