Кіріспе

Амарна хаттары (/ə/'/mɑr//n//ə/; кейде Амарна хаттары немесе Амарна тақташалары деп аталады, және қысқартумен ЕА, "Эль Амарна") – бұл негізінен Египет әкімшілігі мен оның Қанаан мен Амуррудағы өкілдері немесе көрші мемлекеттердің басшылары арасындағы дипломатиялық хат алмасудан тұратын, жаңа патшалық кезеңінде, шамамен б.з.д. 1360–1332 жылдар аралығында (күндері үшін мына жерге қараңыз) жазылған саз тақташалар архиві. Хаттар Жоғарғы Египетте, Эль-Амарнада табылды, бұл ежелгі Египеттің Ахетатон астанасының қазіргі атауы, оны фараон Ахенатон (б.з.д. 1350-ші жылдар – 1330-шы жылдар) Египеттің Он сегізінші династиясы кезінде құрған. Амарна хаттары египтологиялық зерттеулерде ерекше, себебі олар ежелгі Египет тілінде емес, ежелгі Месопотамияның жазу жүйесі – клинописьте жазылған. Көпшілігі аккад тілінің әртүрлі түрінде, кейде аралас тіл ретінде сипатталатын канаандық аккад тілінде жазылған; ерекше ұзын хат – EA 24 деп қысқартылған – хуриттердің соңғы диалектісінде жазылған және бұл тілде сақталған ең ұзақ мәтін болып табылады. Белгілі тақташалардың жалпы саны 382, оның 358-ін норвегиялық ассириолог Йорген Александр Кнудтзон өзінің "Die El Amarna Tafeln" атты еңбегінде жариялаған, ол екі томдық (1907 және 1915) басылым және бүгінгі күнге дейін стандартты басылым болып табылады. Кнудтзоннан кейін қазба жұмыстары кезінде табылған қалған 24 толық немесе фрагментті тақташаның мәтіндері де қолжетімді.

Хаттар

Бұл хаттар, негізінен аккад тілінде жазылған клинопись тақташалары – осы кезеңдегі дипломатияның аймақтық тілі – алғаш рет 1887 жылы жергілікті египеттіктермен табылды, олардың көпшілігін қираған Амарна қаласынан жасырын қазып, антиквариат нарығында сатты. Олар ежелгі ғимаратта сақталған болатын. Олардың қай жерде табылғанын анықтағаннан кейін, қираған жерлерді одан әрі зерттеуге кірісті. Көптеген тақташаларды табысты түрде тапқан алғашқы археолог Флиндерс Петри болды. 1903 жылы Каирдегі Француз шығыс археология институтының директоры Эмиль Шассинат тағы екі тақташаны тапты. Кнудцонның басылымынан бері тағы 24 тақташа, яғни фрагменттер, Египеттен немесе түрлі мұражайлардан табылды. Жергілікті египеттіктер тапқан алғашқы хаттар Германия, Англия, Египет, Франция, Ресей және АҚШ мұражайларында сақталды. Олардың 202-сі немесе 203-і Берлиндегі Вордеазиатский мұражайында, 99-ы Лондондағы Британ мұражайында, 49-ы немесе 50-і Каирдегі Египет мұражайында, 7-і Париждегі Лувр мұражайында, 3-і Мәскеудегі Пушкин мұражайында, ал 1-і Чикагодағы Шығыс институтының қорында сақталған. Кейбір жазулар Оксфордтағы Эшмолеан мұражайында және Брюссельдегі Корольдік өнер және тарих мұражайында сақталған. Мұрағатта мәдениеттер, патшалықтар, оқиғалар және тұлғалар туралы мол мәлімет бар, олар туралы азаматтар жазба деректер сақталған. Бұл кітапта Ахнатонның (Ахнатон IV Аменхотеп деп те аталды) және оның ізашары Аменхотеп III-нің билік ету кезеңіндегі хат-хабарлар бар. Тақташалар 300-ден астам дипломатиялық хаттан тұрады; қалғандары әртүрлі әдеби және оқу материалдарын қамтиды. Бұл тақташалар Мысырдың Вавилон, Ассирия, Сирия, Канаан, Аласия (Кипр) елдерімен, сондай-ақ митандықтар мен хеттілермен қарым-қатынасы туралы көптеген мәліметтер береді. Бұл хаттар сол кезеңнің тарихын және хронологиясын анықтауда маңызды рөл атқарды. Вавилон патшасы Кадашман Энлил I-нің хаттары Ахнатонның билік ету кезеңін б.з.б. 14 ғасырының ортасына орналастырады. Оларда сонымен қатар Хабиру деп аталатын Таяу Шығыс тобының алғашқы айрылуы бар, олардың еврейлермен байланысы болуы мүмкін, өйткені сөздердің ұқсастығы мен олардың географиялық орналасуы әлі де талқыланып жатыр. Хаттарға қатысы бар басқа билеушілер: Митаннидің Тушраттасы, Сихемнің Либаюы, Иерусалимнің Абди Хебасы және 58-ден астам хаттарда Мысырдың әскери көмегін үнемі сұрайтын Библостың даулы патшасы Риб Хадда. Әсіресе, хаттарда хеттілік басқыншыларға қарсы солтүстіктегі әскери көмек, ал оңтүстіктегі Хабируларға қарсы күрес туралы өтініштер бар.

Цитаталар мен сөз тіркестері

Амарна хаттарының шағын бөлігі поэзия санатына жатады. Мысалы, EA 153 ("ЭА" – "эль-Амарна" дегенді білдіреді). EA 153, "Тұрып қалған кемелер" деп аталады, Тирден Абимилку жазған 20 таралған қысқа хат. 6–8-жолдар, және 9–11-жолдар параллель тіркестер, олардың әрқайсысы "падиша әскерінің алдында, мырзам" деген сөзбен аяқталады. ("бұрын", содан кейін 8-жол, 11-жол). Екі сөйлем де толықтай бірдей және қайталанады, тек ғылымдық тұжырым өзгеріп отырады. Амарна хаттарының барлық жиынтығында көптеген стандартты тіркестер кездеседі. Сондай-ақ, кейбір тіркестер мен цитаталар тек бір рет қолданылады. Кейбіреулері мысалдар: (EA 252: "Егер құмырсқаны қысып (ұрсаң), ол қарсы шаба алмай ма және ұрған адамның қолын шақпай ма?")

Қабықшадағы құс

Қосақ құс (Трап) Rib Hadda хаттардың кіші корпусы. (Риб Хадда Гублаға (Библосқа) қамалып, еркін қимылдай алмады.)

"Бір кірпіш қозғалуы мүмкін"...

Кірпіш өзінің жанындағы кірпіштің астынан жылса да, мен ханның аяғының астынан жылмаймын, мырзам. ЕА 266, 292 және 296 хаттарында қолданылған. ЕА 292 хаты Газрулық Адда данудан.

"Бұл жерде бірде-бір бағушы жоқ"...

Егін егуге ешкім болмағандықтан, менің далам күйеусіз әйел сияқты. —Rib Hadda, EA 75-ші хат.

"Күндей ашық"...

Біліп қойыңдар, патша (Фараон) аспандағы күндей сау-сәлем. Оның әскерлері мен күймелерінің көптігіне байланысты, барлық істер жақсы жүріп жатыр. – Қараңыз: Endaruta, қысқа нұсқа үшін; қараңыз: Milkilu, толық нұсқа үшін. Сондай-ақ, ЕА 99-да да табылды: "Фараоннан вассалға" деген тақырыппен. (адресат бұзылған).

"Мен осы жаққа қарадым, мен қарадым"...

Мен осы жаққа қарадым, содан кейін басқа жаққа қарадым, бірақ жарық болған жоқ. Сосын мен патшама, мырзам, қарадым, және жарық пайда болды. —EA 266 Таги (Гинти қаласының әкімі); EA 296 Яхтиру.

"Губланың әжесі"...

Губла ханым патшаға күш берсін, мырзам. — Риб-Хадда хаттарындағы осы тіркестің әртүрлі нұсқалары.

кепілдікке берілген құмыра

Кепілдікке алынған құмыра – Қарыз құмырасы. Газрудан Адда данудың ЕА 292 нұсқасы.

Мен құлап ... 7 рет және 7 ... "арқасына және ішке"

Мен 7 рет және 7 рет, аяққа құлап, "арқамен және қарнымен" жатамын — ЕА 316, Пу Ба'лу жазған, және фараонға көптеген хаттарда қолданылған. Қараңыз: Комиссар: Тамаши.

Бір құмырсқаны соққыға жығып алса,

Құмырсқаны қысып алғанда, ол соққы берген адамның қолын шақпай ма? — Лабаю қалаларды жаулап алуын ақтағанда айтқан сөзі, EA 252. Тақырыбы: "Дұшпандарға жаны ашымау".

Мысалы, бір әріпті фотогалерея, бірнеше жақты

Амарна хаты EA 15, Ашур убаллит I-ден; сондай-ақ Амарна хаты EA 153-ті қараңыз.