Кіріспе

Қола дәуіріндегі Марапатты Жартыайдағы халық ʿApiru (,), сонымен қатар аккад тілінде Ḫabiru (кейде Habiru, Ḫapiru немесе Hapiru деп жазылады; аккад: 𒄩𒁉𒊒, ḫa bi ru немесе *ʿaperu) – б.з.д. 2 мыңжылдықтағы Марапатты Жартыай аймағының мәтіндерінде қолданылатын әлеуметтік статус. Бұл термин көтерілісшілер, заңнан тыс адамдар, шабуылдаушылар, жалдамалы әскерлер, садақшылар, қызметшілер, құлдар және жұмысшылар сияқты түрлі әлеуметтік топтарды сипаттау үшін пайдаланылған.

Этимология

Термин алғаш рет аккад тіліндегі "ḫa bi ru" немесе "ḫa pi ru" түрінде кездесті. Угарит және египет тілдеріндегі кейінгі табалдырылған ʿ, p және r дауыссыз әріптерін пайдалану және солтүстік-батыс семит тіліндегі ʿ дыбысының аккад тіліндегі ḫ дыбысына өзгеруінің жақсы белгілі екендігін ескере отырып, осы терминнің түбірі ʿ p r екені дәлелденді. Бұл түбір "шаң, кір" деген мағынаны білдіреді және ʿApiru-ны көшпелілер, жалдамалы әскерлер, мәдени қоғамға жатпайтын адамдар ретінде сипаттаумен байланысты. Сөздің морфологиялық құрылымы – qatilu, ол белгілі бір мәртебе немесе жағдайды білдіреді.

Sumerogram SA.GAZ компаниясы

Акад тіліндегі Ḫabiru термині кейде SA.GAZ сумерограммасымен ауысады. SA.GAZ-ға қосылған сумерограммалар үшін аккад сөздіктері "ḫabatu" (тоналған, шабуылшы) деген түсіндірме берді, бұл сумерограммаларды осы сөз ретінде оқу туралы ұсыныс тудырды. Алайда, Амарна хаттары SA.GA.AZ деп жазылуын растады, ал Угариттен келген хаттар SAG.GAZ деп жазылуын растады, бұл сумерограммалар жазылған күйінде оқылғанын, идеограмма ретінде жұмыс істемегенін көрсетеді. Мұндай жазуға сәйкес келетін жалғыз аккад сөзі – "šagašu" (жабайы, беймәдени), бірақ аккад сөзіне аккадша түсіндірме беру ақылға сыймас, ал "šagašu" мағынасы Ḫabiru мәніне сай келмейді. Сондықтан, SA.GAZ мағынасын батыс семит тілдерінде, мысалы, арамей тіліндегі ŠGŠ сияқты сөздерде іздеу керек, ол "лақты, тынышсыз" дегенді білдіреді, ал "ḫabatu" сөзін "көшпенді" деп түсіндіруге болады, бұл Ḫabiru/ʿApiru сөзінің мағынасына сәйкес келеді.

Хапиру, Хабиру және Апиру

Рим-Син I (б.з.д. 1822–1763 жылдары) тұсында сумерліктер Месопотамияның оңтүстігінде өмір сүрген арамей көшпелілерінің бір тобын SA.GAZ деп білген, бұл «жолдан тайып кетушілер» дегенді білдіреді. Кейінірек аккадтар бұл терминді мұра етті, ол Habiru түрінде берілді, нақтырақ айтқанда ʿApiru. Бұл термин б.з.д. 18-12 ғасырларды қамтитын 600 жылдық кезеңдегі жүздеген 2-мыңжылдық б.з.д. құжаттарында кездеседі және Египет, Канаан, Сирия, сондай-ақ Нузи (солтүстік Ирактағы Киркук маңы) және Анатолия (Түркия) сияқты жерлерде табылған. Барлық Habiru қарақшылар емес еді: б.з.д. 18 ғасырында Солтүстік Сирияның Иркабтум (шамамен б.з.д. 1740 ж.) патшасы «[сардар] Шемубамен және оның Habiru-ымен бейбітшілік жасады», ал ʿApiru, Алалахтың Идримиі, құлатылған патшаның ұлы болды және өзін Алалахтың патшасы ету үшін ʿApiru тобын құрды. Идриминің басқа ʿApiru-мен ортақ нәрсесі – олардың заңсыздыққа ұшырағандар, жалдамалы әскерлер және құлдардың төменгі әлеуметтік тобының мүшелігі еді, олар орнықты қоғамның шетінде маргиналды және кейде заңсыз өмір сүрді. ʿApiru-дың ортақ этникалық байланыстары мен ортақ тілі болған жоқ, олардың жеке есімдері көбінесе Батыс семиттік, сондай-ақ Шығыс семиттік, хуриттік немесе үнді-еуропалық болды. Б.з.д. 14 ғасырға жатқан Амарна хаттарында Канаанның кішкентай патшалары оларды кейде заңсыздыққа ұшырағандар, кейде жалдамалы әскерлер, кейде күндізгі жұмысшылар мен қызметшілер ретінде сипаттайды. Көбінесе олар әлеуметтік жағынан шетте қалады, бірақ Библостың Риб Хаддасы Амуррудан (қазіргі Ливан) Абди Аширтаны және оның ұлын ʿApiru деп атайды, бұл олардың ортақ үстемдігіне, перғауынға қарсы көтерілгенін білдіреді. Б.з.д. 1440 жылға жатқан египеттік тарихи көркем әдебиет туындысы «Жоппаның жаулануы» (қазіргі Яффа) романында олар қарақшылар ретінде бейнеленеді, және генерал Джехути бір сәтте өзінің аттарын қала ішіне кіргізуді сұрайды, олар өтіп бара жатқан ʿApir-мен ұрланып кетпеуі үшін.

Хабиру және библиялық еврейлер

Б.з.д. 2-мыңжылдықта Хабиру туралы жазбалар табылғаннан бері оларды Киелі кітаптағы еврейлермен байланыстыратын көптеген теориялар пайда болды. Екі негізгі кедергі бар: тілдік және топтық идентификация. Көптеген ғалымдар, соның ішінде Ансон Рейни және Р. Стивен Нотли, абиру мен еврей тілдерінің арасында тілдік байланыс жоқ деп санайды, немесе ең көп дегенде "мүмкіндік бар" деп мойындайды. Бірақ бұл пікір ғалымдар арасында толық келісім табуға жеткен жоқ. Филологиялық тұрғыдан алғанда, Моше Гринберг Апиру мен еврей тілдері тікелей байланысты болмаса да, үйлесім табуға болатынын дәлелдеді. Надав Нааман "еврей" термині "Хабиру" сөзінен туындағанына сенді. Христиан діни ғалымдары, мысалы Манфред Вайпперт, Генри Казельс және Освальд Лорец, Апиру мен еврей арасындағы байланысты толығымен жоққа шығаруға дайын емес. Олар үшін Апиру мен еврей тілдерінің тілдік теңдестігі оңай және қолайлы. Дегенмен, Лорец Апиру мен еврей арасындағы барлық теңдеулерді жоққа шығарғанымен, этимологиялық мүмкіндікті мойындайды. Ғалымдар арасында Апиру мен еврейлер екі түрлі топ екеніне келісім бар. Киелі кітаптағы еврейлер – этникалық топ, ал Апиру – әлеуметтік статусымен ерекшеленетін көпұлтты топ. Жоғарыда айтылғандай, Апиру сөзінің морфологиялық үлгісі – qatilu, ол мәртебеге сілтеме жасайды, ал еврей (עִבְרִי) этнонимінің морфологиялық үлгісі нисбаға негізделген (мысалы, мысырлық). Апиру туралы зерттеулердің нәтижесінде ғалымдар Еврейлер туралы Киелі кітаптағы контексті зерттегенде мәселе күрделірек болды. Жаңа талдаулар Израильдіктерден гөрі кеңірек топты және Апирумен байланысы бар топты көрсетті, бұл 1 Самуил кітабының 13, 14-тараптарында жақсы көрінеді. Нааман мен Йоэль Бин Нун еврей сөзінің көбінесе ерекше жағдайлардағы израильдіктерді, атап айтқанда, көшпенді, қысымға ұшыраған немесе құлдықтағы израильдіктерді, бостандық үшін күресіп жатқандарды сипаттау үшін қолданылатынын атап өтті. Нааман Киелі кітаптағы "еврейлерге" қатысты барлық сілтемелер екінші мыңжылдықтағы Апиру бейнесінен алынған белгілі бір ерекшеліктерді көрсетеді деп санайды. Гринберг еврей тілі израильдіктерге дейінгі ежелгі термин екенін растайды. Профессор Альберт Д. Фридберг осымен келіседі, ол Апиру ежелгі Таяу Шығыс қоғамында кездесетін әлеуметтік тапқа қатысты, бірақ Патриархтар мен Мысырдан шығудың алғашқы кезеңдерін сипаттайтын мәтіндерде еврей сөзі Леванттағы адамдардың кең тобын (Апиру сияқты) қамтиды, олардың ішінде израильдіктер де болды. Джозеф Бленкинсопп бір ерекшелік жасайды: Киелі кітаптағы "еврей" сөзі алғаш рет пайда болғаннан кейін (Жаратылыс 14:13) әлеуметтік категория ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бірақ кейбір ғалымдар бұл жолдың ерекшелік емес, растау екенін санайды. Мұнда Ыбырам әскердің басшысы ретінде бейнеленген. Ол жауларын қуа жетеді және жояды. Бұл үзіндіде Абрамның кейіпкері басқа ертегілердегідей емес, жауынгер ретінде бейнеленген. Бұл да Апирумен байланысты. Апиру туралы ең ертегі Месопотамия мәтіндерінде олар әскери контингенттер, көмекшілер немесе шабуылшылар тобы ретінде көрінеді. Вавилон және Мари жазуларында олар әскерге көмекші болған деп аталады. Жердің басқа жерлерінде олар көбінесе көмекші жауынгерлер ретінде бейнеленген. Амарна хаттарында Апиру әскери іс-әрекеттерде ең белгілі. Жаратылыс 14-ке қатысты кейбір болжамдар оның негізінде шетелдік, мүмкін вавилондық құжат немесе Ибрам еврей сөзі этникалық мағынаға ие болғанға дейін Апируға тиесілі болған уақыттың естелігі бар екенін ұсынады. Киелі кітаптың басқа жерлерінде израильдіктер құлдықта немесе қысымға ұшырап, азаттық үшін күрескен кезде еврейлер деп аталады. Әскери контекст Апиру үшін ұсынылған түсіндірмелердің бірімен сәйкес келеді. Sumerogram SA компаниясында. GAZ, SA "бұлшықет" және GAZ "соққы" немесе "өлтіру" дегенді білдіреді. "Құтқарушы" немесе "қатерлі" деген мағынасы "SA" комбинациясы үшін ұсынылды. ГАЗ, немесе сөзбе-сөз "бұлшықеттерді өлтіруші". SA. GAZ аккадтық псевдоидеограмманың транслитерациясы болуы керек еді šaggāšum немесе кісі өлтіруші. Гилгамеш эпосы (1:4:7) Энкиду үшін сагсасумды қолданады, оны әскери басшы және жабайы далалық жерлердің көшпелі азаматы ретінде сипаттайды. Ежелгі Вавилон дәстүрінде Шаггашу - даланың жынды-қатыны. Жоғарыда айтылғандай, зерттеулер "тозаң" немесе "қоқыс" дегенді Апирудың ең ықтимал мағынасы деп анықтады. Рейнидің айтуынша, бесікшіл Апиру "жолға түсіп", шаңмен қапталып, шаңға толы болды. Бірақ бұл бастапқы дереккөздерде жоқ гипотетикалық ұсыныс. Бұл дереккөздер басқа мағынаны көрсетті. Шумер тілінде "шаңдау" деген сөз "күресу" немесе "күш көрсету" дегенді білдіреді. Гилгамеш пен Ага екі рет (70-81, 92-99) "мыңдаған шаңдаған" дейді, яғни "мыңдаған күрескен". Эндрю Р. Джордж бұл сөзді тікелей "мыңдаған тозаңға малған" деп аударды, ал Шумер корпусы, сәл нашаррақ, "көптеген адамдар тозаңға малынған" деп аударды. Шумерден алынған-алылмаған, ұқсас комбинация еврей тілінде де бар, онда "авак" (אבק) "тозаң" үшін, ал "маабак" (מאבק) "күрес" үшін қолданылады. Апиру мен күрес арасындағы тағы бір байланыс SA компаниясының SA. GAZ сөзінде табылды. Гилгамеш эпосында ол аккадтың "šer'ānu" сөзі үшін логограмма болып табылады, "бұлшықет" деп аударылған. Бұл түбір еврей тілінде "срир" (שריר) түрінде "бұлшықет" үшін және одан "күресу" деген мағынада сөз туындады. "Исра" (Израильде) "күресу" (Құдаймен) дегенді білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, Жаратылыс 14-тегі Абрам еврейі Абрам жауынгерді білдіреді, емес, Абрам тозаңды, Апирудың ең ерте және маңызды функцияларының бірі. Ғалымдар Апиру мен еврейлер бірдей топ емес екеніне келісім білдірді, бірақ екі топтың байланысты болуы мүмкін бе деген мәселеде пікір келіспеушіліктер болды. Кейбір ғалымдар өз пікірлерінен мойын бұрған жоқ және кез келген байланысты жоққа шығарды. Апиру мен еврейлерді байланыстыруға тырысқандар қате болды, деді Рейни. Барлық әрекеттер тілектерді орындауға бағытталған. Ол Апиру Нузиден Анатолияға, Солтүстік Сирияға, Кәнаанға және Мысырға дейін аймақтарды қамтығанын, бірақ олар Шуту (Суту) немесе Шасу (Шосу) сияқты, Амарна хаттарында аталған Сирияның көшпелі малшыларынан ерекшеленгенін атап өтті және еврейлермен байланысы болуы мүмкін. Клайн Апиру еврейлердің жауы болғанын және Кәнаандағы алғашқы қысымшылар болғанын ұсынды. Басқа ғалымдар, керісінше, байланыс мүмкіндігін мойындады. Мур мен Келле атап өткендей, Апиру/Хабиру көптеген түрлі халықтардан, соның ішінде көшпелі Шасу және Шуту, Киелі кітаптағы Мидиялықтар, Кениттер және Амалектер, сондай-ақ жерсіз шаруалар мен малшылардан тұрғанымен, олар Киелі кітаптағы еврейлермен де байланысты болуы мүмкін. Апирудан шыққан еврейлердің бір тармағы болды деген гипотеза пайда болды, еврейлердің шыққан жері. Барлық израильдіктер еврей болғанымен, барлық еврейлер израильдіктер емес екені қалыпты болды. Еврей терминінің этникалық мағынасы Израиль халқымен синонимдік болды, бұл кейінгі еврей дәстүріне жатқызылды. Стюарт А. Уэст: "Мүмкін, еврей сөзі бастапқыда мәртебе немесе классты көрсететін әлеуметтік белгілеу болған, осы жағдайда еврей және Хабиру сөздері синонимді болар еді" деп жазады. Киелі кітаптың кейінгі кітаптарында және Киелі кітаптан кейінгі уақытта еврей сөзі этникалық белгілеу ретінде қолданылған, бұл сөздің бастапқы мағынасы өзгергенін білдіреді. Лорец Киелі кітаптағы еврейліктердің барлық айтылымдарын Апиру көзден жоғалғаннан кейінгі ғасырлардағы постэкзильдік кезеңге жатқызады. Гринберг зерттеуін аяқтады: Апиру этникалық жағынан әртүрлі болды, бірақ бұл термин этимология және мағына бойынша "еврей" терминімен байланысты. Этностық және әлеуметтік салалар Авраам еврейде бірігіп, ол бір мезгілде Апиру да, израильдіктердің атасы да болуы мүмкін. "Еврей" Киелі кітаптағы әлеуметтік терминнің ерекше бейімделуі болады. Израиль тарихының басталуы көшпелі Апирумен байланысты болуы мүмкін. Киелі кітаптың бұл туралы әлсіз естелік сақталған болуы мүмкін.