Кіріспе
Гватемала департаменті
Испандықтар басып алғанға дейін қазіргі департаменттің аумағы Кʼиче Корольдігінің Қʼумаркадж бөлігі болған. Корольдік Педро де Альварадо басқаратын испандықтар тарапынан Кетцальтенанго қаласының жанындағы бірнеше шешуші шайқастарда жеңіліске ұшырады, сол кезде ол қала Кселажу деп аталған. 19 ғасырда қазіргі департаменттің аумағы қысқа ғасырлық Орталық Американың Лос-Альтос мемлекетіне кірді. Департамент 1845 жылы жарлық арқылы құрылды, бұл Рафаэль Каррераның жаңадан құрылған мемлекетті талқандағаннан кейін бес жыл өткен соң болды. Департаментте жергілікті климаттың кең ауқымы бар, бұл әртүрлі аймақтардағы биіктіктің айқын айырмашылықтарына байланысты. Жыл ылғалды және құрғақ маусымдарға бөлінеді, ылғалды маусым шілдеден қыркүйекке дейін, ал құрғақ маусым желтоқсаннан ақпанға дейін созылады. Департаменттегі климаттың кең ауытқуы әртүрлі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге мүмкіндік береді, оның ішінде жоталарда жеміс-жидектер, көкөністер және дәнді дақылдар, сондай-ақ төменгі беткейлерде кофе. Кетсальтенанго департаменті бірнеше президенттер мен көптеген музыканттарды қоса алғанда, көптеген танымал гватемалалықтарды өндірді.
Prior to the Spanish conquest the territory included in the modern department formed a part of the Kʼicheʼ Kingdom of Qʼumarkaj. The kingdom was defeated by the Spanish under Pedro de Alvarado in a number of decisive battles fought near the city of Quetzaltenango, then known as Xelaju. In the 19th century the territory of the modern department was included in the short lived Central American state of Los Altos. The department was created by decree in 1845, five years after the fledgling state was crushed by Rafael Carrera. The department has wide variations in local climate, due largely to marked differences in altitude in different areas. The year is divided into wet and dry seasons, with the wet season lasting from July to September and the dry season running from December to February. The wide climatic variation in the department allows for the production of a variety of agricultural products, including temperate fruits, vegetables and cereals in the highlands, as well as coffee on the lower slopes. Quetzaltenango department has produced a number of high profile Guatemalans, including several presidents as well as a number of musicians.
Атауы
Департамент өзінің атын департаменттік астанасы болып табылатын Кетцальтенанго қаласынан алады. Бұл қаланы алғашқы кʼичеʼ халқы Хелажу деп білгенімен, испан конкистадорларының науатль тілінде сөйлейтін одақтастары оны өз тілінде Кетцальтенанго деп атады, яғни "кезл құстарындағы жер" деген мағынаны білдіреді.
Ерте тарих
Қазіргі Кетцальтенанго департаментіне кіретін аумақта 1524 жылғы ақпан айында испан конкистадоры Педро де Альварадо мен Кумаркайдың киче патшалығы арасында бірнеше шешуші шайқастар өтті. Педро де Альварадо әскерімен Тынық мұхитының жағалауында қарсылықсыз ілгерілеп, Самала өзеніне жеткенге дейін; бұл аймақ Киче патшалығының бір бөлігін құрады. Альварадо өзен бойымен Сиерра-Мадре тауларына қарай, Киче елінің орталық аймақтарына бет бұрып, Кетцальтенангоның құнарлы аңғарына өтті. 1524 жылғы 12 ақпанда Альварадоның мексикалық одақтастары өткелде шабуылға ұшырап, киче жауынгерлерімен кері шегінді, бірақ одан кейін испан атты әскерінің шабуылы кичелер үшін күтпеген жағдай болды, олар бұрын ешқашан ат көрген емес. Атты әскер кичелерді шашыратты және әскер Хелаху қаласына, қазіргі Кетцальтенангоға өтіп, оны тұрғындары тастап кеткенін көрді. Көптеген адамдар киче ханзадасы Текун Уман Олинтепеке маңындағы шайқаста қаза тапты деп есептесе де, испандықтардың мәліметтерінде кем дегенде бір, ал мүмкін екі Кумаркай билеушісі Кетцальтенангоға жақындағандағы қаһарлы шайқаста қаза тапқандығы айқын көрінеді. Текун Уманның қазасы Эль Пинар шайқасында болды делінеді, ал жергілікті дәстүр бойынша оның қазасы қазіргі Кантел ауылының жанындағы Кетцальтенангоға жақындаған кезде Лланос-де-Урбинада (Урбина жазықтарында) болған. Педро де Альварадо Эрнан Кортеске жолдаған үшінші хатында Кумаркайдың төрт билеушісінің бірі Кетцальтенангоға жақындағанда қаза тапқанын сипаттаған. Хат 1524 жылғы 11 сәуірде жазылған және оның Кумаркайда болған кезінде жазылған. Киче әскері Кетцальтенанго аңғарында испан әскерімен кездесті, онда олар толық жеңіліске ұшырады, көптеген киче ақсүйектері қаза тапты. Кичелердің қазасы сонша көп болды, Олинтепекеге "қанға батқан" деген мағына беретін "Хекикель" деген жаңа ат берілді. Бұл шайқас кичелерді әскери тұрғыдан шаршатып, олар бейбітшілік сұрап, Педро де Альварадоны өздерінің астанасы Кумаркайға шақырып, сыйлықтар ұсынды. 1838 жылғы 2 ақпанда Кетцальтенанго Хуэхуэтенанго, Эль Кише, Ретальхуэу, Сан-Маркос, Солола, Сучитепекез және Тотоникапанмен бірігіп, қысқа ғана өмір сүрген Орталық Американың Лос-Альтос мемлекетін құрды, ал Кетцальтенанго қаласы оның астанасы болды. Мемлекет 1840 жылы генерал Рафаэль Каррера Турсиос тарапынан, ол кезде Гватемала президенті қызметін атқарып тұрғанда, талқандалды.
Департамент тарихы
Кетцальтенанго 1845 жылы 16 қыркүйекте Asamblea Nacional Constituyente жарлығымен департамент деп жарияланды. 1902 жылы 18 сәуірде жер сілкінісі болды, оның ошағы Санта-Мария жанартауының ішінде орналасқан. Содан кейін сол жылдың 24-26 қазанында жанартаудың күшті жарылысы болды. Мануэль Эстрада Кабрера үкіметі бастапқыда жарылыс Гватемалада болғанын мойындамады, оның орнына ол көршілес Мексикада болғанын мәлімдеді. Жанартоудың активтілігі 1906 жылға дейін жалғасты, одан кейін 1922 жылға дейін тыныштық орнады.
География
Кетсальтенанго департаменті Гватемаланың батыс таулы аймағында орналасқан және Гватемала Республикасының жалпы аумағының шамамен 1,8% құрайтын аумақты алып жатыр. Департамент батысында Сан-Маркос департаментімен, оңтүстігінде Ретальхулеу және Сучипекес департаменттерімен, солтүстігінде Хуэхуэтенанго департаментімен және шығысында Тотоникапан және Солола департаменттерімен шектеседі. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары.
Климат
Кетсальтенанго департаментіндегі орташа температура аралығында өзгереді, бірақ департаменттің әртүрлі бөліктеріндегі биіктіктің айырмашылығынан үлкен ауытқулар байқалады. Уитан қаласында температура аралығында өзгереді. Жыл ылғалды және құрғақ маусымдарға бөлінеді, жаңбырдың көп бөлігі шілде және қыркүйек айларында жауады. Бұл аймақ corozo пальмалары және конакаста (Enterolobium cyclocarpum) өсетін төменгі биіктікте орналасқан. Департаментте үш тілде сөйленеді, олар этникалық топтарға сәйкес келеді: испан, киче және мам тілдері. 2004 жылы халықтың 40,4% ладино (жергілікті емес) және 59,6% киче және мам тайпаларының өкілдері (жергілікті халық) деп тіркелді. Сол жылы тұрғын үйлердің 63,7%-ы электрмен жабдықталған, 70,1%-ы ауыз суға және 92,5%-ы санитарлық талаптарға сай келді. Өнімдердің ішінде алма, қызылша, капуста, морковь, жоғары сапалы кофе, бұршақ, жүгері, пияз, персик, өрік, картоп, редис, репа және бидай бар. Салкаха жеміс ликерімен, яғни "жеміс шарабымен" (caldo de frutas) танымал. Департаменттің кедей таулы аймақтарындағы жұмысшылар кофе, қант қамысы және мақта плантацияларында жұмыс істеу үшін маусымдық түрде Тынық мұхитының жазық жерлеріне көшіп барады.
The year is divided into wet and dry seasons, with most rain falling in July and September. The former is a lower altitude zone characterised by corozo palms and conacaste (Enterolobium cyclocarpum). Three languages are spoken in the department, broadly corresponding to the ethnic groups; Spanish, Kʼicheʼ and Mam. In 2004, 40.4% of the population was listed as non indigenous (i. e. Ladino) and 59.6% as indigenous (mainly Kʼicheʼ and Mam). In the same year, 63.7% of dwellings had electricity, 70.1% had drinking water and 92.5% had sanitation. These include apples, beetroot, cabbages, carrots, high quality coffee, common beans, maize, onions, peaches, plums, potatoes, radishes, turnips and wheat. Salcajá is known for its production of a fruit liquor called caldo de frutas ("fruit wine"). Poorer high altitude areas of the department experience seasonal migration of workers to the Pacific lowlands in order to work on coffee, sugarcane and cotton plantations. Municipality Principal agricultural products Non agricultural productsAlmolongaVegetables, maize, common bean, pigs, sheep, cattleLimestoneCajoláMaize, common bean, broad bean, wheat, pigsTextiles, bricks, pipes, pots, basins, shoes, ironwork, carpentry. CantelMaize, cabbage, onions, vegetablesCoatepequeHorses, cattle, coffee, maize, rice, sugarcane, cottonMinimal non agricultural productionColombaCoffee, cardamom, macadamia nuts, bananas, cattleSandalsTextiles, bricks, breadSan MateoPotatoes, cauliflower, cabbage, carrots, cattleBricks, textiles, kitchen griddlesTextiles, bricks, tilesBricks, carpentry, metalwork, breadZunilVegetables, poultry, cattle, pigsTextiles, bread, metalwork
**Қалалық маңызы бар ауыл шаруашылығы өнімдері** | **Ауыл шаруашылығына жатпайтын өнімдер**
---|---
Алмолонга | Көкөністер, жүгері, бұршақ, шошқа, қой, ірі қара мал | Әктас
Кахола | Жүгері, бұршақ, кең бұршақ, бидай, шошқа | Текстиль, кірпіш, құбыр, ыдыс, науа, аяқ киім, темір, ағаш өңдеу
Кантель | Жүгері, капуста, пияз, көкөністер | -
Коатепеке | Ат, ірі қара мал, кофе, жүгері, күріш, қант қамысы, мақта | Ауыл шаруашылығына жатпайтын өндіріс өте аз
Коломба | Кофе, кардамон, макадамия жаңғағы, банан, ірі қара мал | Сандалия, текстиль, кірпіш, нан
Сан-Матео | Картоп, гүлді капуста, капуста, морковь, ірі қара мал | Кірпіш, текстиль, ас үйге арналған табалар
| Текстиль, кірпіш, плитка |
Зунил | Көкөністер, құс, ірі қара мал, шошқа | Текстиль, нан, металл өңдеу
The year is divided into wet and dry seasons, with most rain falling in July and September. The former is a lower altitude zone characterised by corozo palms and conacaste (Enterolobium cyclocarpum). Three languages are spoken in the department, broadly corresponding to the ethnic groups; Spanish, Kʼicheʼ and Mam. In 2004, 40.4% of the population was listed as non indigenous (i. e. Ladino) and 59.6% as indigenous (mainly Kʼicheʼ and Mam). In the same year, 63.7% of dwellings had electricity, 70.1% had drinking water and 92.5% had sanitation. These include apples, beetroot, cabbages, carrots, high quality coffee, common beans, maize, onions, peaches, plums, potatoes, radishes, turnips and wheat. Salcajá is known for its production of a fruit liquor called caldo de frutas ("fruit wine"). Poorer high altitude areas of the department experience seasonal migration of workers to the Pacific lowlands in order to work on coffee, sugarcane and cotton plantations. Municipality Principal agricultural products Non agricultural productsAlmolongaVegetables, maize, common bean, pigs, sheep, cattleLimestoneCajoláMaize, common bean, broad bean, wheat, pigsTextiles, bricks, pipes, pots, basins, shoes, ironwork, carpentry. CantelMaize, cabbage, onions, vegetablesCoatepequeHorses, cattle, coffee, maize, rice, sugarcane, cottonMinimal non agricultural productionColombaCoffee, cardamom, macadamia nuts, bananas, cattleSandalsTextiles, bricks, breadSan MateoPotatoes, cauliflower, cabbage, carrots, cattleBricks, textiles, kitchen griddlesTextiles, bricks, tilesBricks, carpentry, metalwork, breadZunilVegetables, poultry, cattle, pigsTextiles, bread, metalwork
Туризм
Кетсальтенанго қаласы департаменттің негізгі туристік орталығы және мәдени туризмнің маңызды орталығы болып табылады. Қонақ үйлердің көп бөлігі Кетсальтенанго қаласында және Коатепекеде орналасқан, 2006 жылы 495 тіркелген қонақ үй болды. Cerro Quiac – Кантель муниципалитетіндегі төбеде орналасқан тағы бір шағын нысан, ол ерте постклассикалық кезеңге (шамамен 950-1200 жылдар) жатады.
Саяси құрылым
Департаменттік үкіметті Гватемала президенті тікелей тағайындайтын Кетцальтенанго әкімі басқарады. Дора Отилиа Алкаэ Лопез 2012 жылдың ақпан айында президент Отто Перес Молинаның бұйрығымен департамент әкімі болып тағайындалды.