Кіріспе
14 ғасырдағы б.з.д. оңтүстік Қанаанның орталық таулы аймағындағы билеуші немесе әскербасшы.
Лабая (Лабаю немесе Либаю) – Амарна кезеңінде (шамамен б.з.д. 1350 жыл) Шехем қаласын билеген және әскербасшы болған. Ол Перғауын Ахенатонмен бір заманда өмір сүрген. Лабая бірнеше Амарна хаттарында ("ЕА", "эль Амарна" деп қысқартылған) есімдері аталады. Ол EA 252–54 хаттарының авторы. Лабая Самарияның барлық аймағында және одан сәл асып, белсенділік көрсеткен, өйткені ол Хабиру тайпасына Шакму (Шехем) маңындағы жерді сыйлаған. Сондай-ақ ол және оның ұлдары оңтүстікте Иерусалим мен Газру (Гезер), ал солтүстікте Мегиддо сияқты қуатты қалаларға қауіп төндірген.
Мансап
Амарна хаттары Лабаяның мансабы туралы толық мәлімет бермейді. Осы уақытқа дейін табылған Лабаяның алғашқы хатында (EA 252) ол өзін басқа қала басшыларының өзі туралы шағымдарына қарсы фараон алдында қорғайды, мысалы, ол Хабиру арасынан жалдамалыларды жалдаған деген шағым. Лабая Гезерге шабуыл жасап, оның патшасы Милкилуді қорлағанын мойындады. Ол ұлының Хабирумен бірге жұмыс істегенін мойындамады. Мен, сіздің құлыңыз және сіз таптаған топырақ – Лабаю. Мен патшаның аяғына 7 рет және 7 рет жығыламын, Ием және менің Күнім. Мен патшаның маған жазған бұйрығын орындадым. Мен үшін патша елінен айырылсын деп, мен кіммін? Шын мәнінде мен патшаның адал қызметшісімін! Мен бүлікші емеспін, міндетімді де орындамаймын. Мен өсиетімді төлемедім, менің уәкілімнің сұраған ештеңесін де ұстап қалмадым. Патша менің Раббымның маған жасаған зұлымдықтарын мойындамайды. Мен патшаға қарсы бас көтергенімнің себебі мынада: мен Газруға (Гезеге) кіргенде: "Патша маған тиесілі нәрселердің бәрін тартып алады. Ал Милкилудың мал-мүлкі қайда?" – дедім. Мен Милкилудың маған қарсы әрекетін білемін! Оның үстіне, патша менің ұлым үшін хат жазды. Мен ұлымның "Апиру" тобымен араласқанын білмедім. Оны Аддаяға (комиссионерге) тапсырамын. Егер патша менің әйелім үшін хат жазса, оны қалайша ұстап қалуым керек? Патша маған: "Жүрегіңе қола найзасын қадап, өле гөр!" деп жазса, оның бұйрығын орындамай-ақ қоя аламын ба? (EA 254) Иерусалимнің Абди Хеба сияқты басқа қанахандық билеушілер Лабаяның талан-таражға ұшырауына наразылық білдірді (мысалы, EA 289), бірақ кейіннен Абди Хебаның өзі EA 280-де "басқа Лабая" деп аталатындығын ескеріңіз. Лабая Мысыр қорғауындағы қалаларды басып алды деп айыпталды. Мегиддоның патшасы Биридия оны өз қаласын қоршауға алған деп айыптап: "Параонға айт, менің қожайыным және менің Күнім: Патшаның адал қызметшісі Биридияның хабары, мен патшаның аяғына 7 рет және 7 рет жығыламын. Уа, патша ием, мысырлық садақшылардың (Мұсырға) қайтып келгенінен бері Лабаю маған қарсы соғысып келе жатқанын біліп ал. Біз "Ка Зира" (орақ) деп аталған жерді жыртып, қала қақпасынан шыға алмаймыз, себебі Лабаю бар. Ол садақшылардың шықпағанын білгенде, Магидданы басып алуға бел буды. Патша қаласын сақтасын, Лабаю оны басып алмасын. Қараңдаршы, қаланы індет жайлап жатыр. Патша қаланы қорғауға 100 адамнан тұратын гарнизон дайындасын. Лабаюдың басқа мақсаты жоқ. Ол тек Магиданы басып алуды ғана қалайды. (EA 244) Лабаяның мінез-құлқына қатысты көптеген шағымдар түскеннен кейін, фараон (бәлкім, Аменхотеп III) бірнеше қанахандық билеушілерге Лабаяны тұтқынға алып, Мысырға жіберуді бұйырды. Мегидоның билеушісі Биридия фараонға хат жазып, Ақконың губернаторы Зурата Лабаяны басып алғанын, бірақ соңғысынан пара алып, оны босатып жібергенін айтты (EA 245). Лабаяны ақырында Джина (Бет-Хаган, қазіргі Женин) тұрғындары өлтірді. Оның өлімін Лабаяның екі ұлы фараонның өкілі Балу Ур Сагқа жеткізді. Лабаяның ұлдары Қанахандағы Мысырдың басқа қол астындағыларына қарсы шабуылдарын жалғастырды. Лабаяның ұлдарының бірі Мутбаал Қанаханның Иордан арғы бөлігіндегі Пела қаласының билеушісі болды. Дамаск патшасы Бириуазадан (б.з.б. 250 ж.) Лабаяның ұлдарына қарсы қарулы іс-қимыл жасауды сұрады (EA 250).
To the king, my lord and my Sun: Thus Lab'ayu, your servant and the dirt on which you tread. I fall at the feet of the king, my lord and my Sun, 7 times and 7 times. I have obeyed the orders that the king wrote to me. Who am I that the king should lose his land on account of me? The fact is that I am a loyal servant of the king! I am not a rebel and I am not delinquent in duty. I have not held back my payments of tribute; I have not held back anything requested by my commissioner. He denounces me unjustly, but the king, my Lord, does not examine my (alleged) act of rebellion. Moreover, my act of rebellion is this: when I entered Gazru (Gezer), I kept on saying, "Everything of mine the king takes, but where is what belongs to Milkilu? " I know the actions of Milkilu against me! Moreover, the king wrote for my son. I did not know that my son was consorting with the 'Apiru. I hereby hand him over to Addaya (commissioner). Moreover, how, if the king wrote for my wife, how could I hold her back? How, if the king wrote to me, "Put a bronze dagger into your heart and die", how could I not execute the order of the king? | (EA 254)
Other Canaanite rulers, such as Abdi Heba of Jerusalem, complained of Labaya's depredations (e. g. EA 289) but note that in later years, Abdi Heba would himself be referred to as "another Labaya" in EA 280. Labaya was accused of capturing cities that were under Egyptian protection. Biridiya, the king of Megiddo, accused him of besieging his city:
Say to the king (pharaoh), my lord and my Sun: Message of Biridiya, the loyal servant of the king, I fall at the feet of the king, my lord and my Sun, 7 times and 7 times. May the king, my lord, know that since the return (to Egypt) of the [Egyptian] archers, Lab'ayu has waged war against me. We are thus unable to do the plucking: Ka Zi ra (harvesting), and we are unable to get out of the city gate, because of Lab'ayu. When he learned that archers were not coming out, he immediately determined to take Magidda. May the king save his city lest Lab'ayu seize it. Look, the city is consumed by pestilence, by So may the king give a garrison of 100 men to guard his city lest Lab'ayu seize it. Look, Lab'ayu has no other purpose. He seeks simply the seizure of Maggida. | (EA 244)
After receiving numerous complaints about Labaya's behavior, the pharaoh (probably Amenhotep III) finally ordered several Canaanite rulers to take Labaya prisoner and send him to Egypt. Biridiya, ruler of Megiddo, wrote to the pharaoh that Zurata, governor of Akko, had captured Labaya, but accepted a bribe from the latter and released him (EA 245). Labaya was eventually killed by the citizens of Gina (Beth Hagan, possibly modern day Jenin). His death was reported to the Pharaoh's agent, Balu Ur Sag, by Labaya's two sons. The sons of Labaya continued to campaign against other Egyptian vassals in Canaan. One of Labaya's sons, Mutbaal, ruled Pella in the Trans Jordanian part of Canaan. Biryawaza, king of Damascus, was eventually asked to take armed action against Labaya's sons (EA 250).
Киелі кітап кейіпкерлерімен сәйкестендіру
Кейбір зерттеушілер, мысалы Ричард Эбботт, Лабая мен Билер кітабының 9-тарауындағы Әбумәлік бен Гидеонның бір адам болу мүмкіндігін айтады. Ал Дэвид Роль сияқты басқалар ежелгі израильдіктер мен египеттіктер тарихының хронологиясын толығымен қайта қарастыруды ұсынады, сонда Лабаяны Саулмен, ал Мутбаалды Саулдың ұлы Ишбаалмен байланыстырады. Ишбаал және Мутбаал есімдерінің мағынасы бірдей – "Баалдың адамы". Олар әкелері қайтыс болғаннан кейін астанасын Иорданның ар жағына көшірді, олардың билігінің орталығы Иорданның батыс жағында болған. Роль сондай-ақ Мутбаалдың кейінгі Амарна хаттарында айтылған Дадуа, Аяб және Ишая есімді үш тұлғаны патша Давид, оның генералы Жоав және Давидтің әкесі Есеймен теңестіреді. Дегенмен, Рольдің хронологиясы кеңінен қабылданып қойған жоқ. Рольдің ұсыныстарын басқа египтологтар, мысалы Кеннет Китчен, Амарна мәтіндеріндегі Лабая мен Самуил кітабындағы Саул патша арасындағы қарама-қайшылықтарды көрсету арқылы қабылдамайды.