Кіріспе
Б.з.д. 14 ғасырдағы Библос патшасы Риб Хадда (Rib Hadda) (Rib Addi, Rib Addu, Rib Adda) – б.з.д. 14 ғасырдың ортасында Библос патшасы болған. Ол Ахменатонға жазылған алтымышқа жуық хаттың авторы. Оның есімі аккад тілінде және солтүстік-батыс семит құдайы Хададқа сілтеме болуы мүмкін, бірақ оның хаттарында тек Ба’алат Губла, «Библостың ханымы» (вероятно, Ашераның басқа аты) есімдері кездеседі. Риб-Хадданың хаттары көбінесе шағымдар немесе биліктегі перғауыннан әрекет етуді сұрап өтініштер түрінде жазылған. EA 105 хатында ол перғауыннан Бейрутпен болған дауға араласуын өтінді, себебі Бейруттің билеушісі екі библиялық сауда кемесін тәркілеген еді. EA 122 хатында Риб-Хадда Мысыр комиссары Пихуридің шабуыл жасағаны туралы шағымданып, ол Библостың бірнеше Шардана сарбаздарын өлтіріп, Риб-Хадданың үш адамын тұтқынға алғанын мәлімдеді. Риб Хадда Амурру билеушісі Абди Аширтамен (вероятно, Ливанның оңтүстік-шығысы мен Сирияның оңтүстік-батысында) ұзақ уақыттан бері дауласқан. EA 81 хатында Амурруға қарсы Мысырдан көмек сұралады, Риб Хадда оның ізбасарларын адастырып, бүлікке итермеледі деп айыптады. Ол Әбді Әшірта жіберген кісі өлтірушінің өзін өлтіруге тырысқанын хабарлады. Риб-Хадда Ахнатоннан Питатиді Амурру әскерінен және өзінің наразылық білдіріп жүрген шаруаларынан қорғауға жіберуін өтінді. Амарна мәтіндерінің ең әсерлісінде Риб Хадда «Аммия халқы өз билеушісін өлтірді, мен қорқамын» деп жазды (EA 75). Ол былай деп қосты: «Тұзаққа түскен құс сияқтымын, сондықтан Гублада (яғни: Библоста) тұрмын» (EA 74 & EA 81). Бұрын оның бақылауында болған Земар қаласы Әбди Аширтаға (EA 84) қарады. Көп ұзамай Мысыр комиссары Паханнат солтүстік Қанааннан қайтарылды, Риб-Хадда тіпті Мысырдың қолдауынан да айырылды. Оның көмек сұраған өтініштері жауапсыз қалды (EA 107) және Ахнатонды қатты ренжітті. Ахнатонның Риб-Хаддаға ашуы EA 117 хатында айтылады, онда перғауын Риб-Хаддаға: «Неге сен маған жалғыз өзің хат жазасың?» – деп сұрайды (EA 117). Абди Аширтаның EA 101 хатында өлтірілгені туралы хабарланған кезде, бұл Риб Хаддаға уақытша жеңілдік берді, өйткені оның ұлы Азиру оның орнын басты; Риб Хадда көп ұзамай Ахнатонға жазған бірнеше Амарна хаттарында «Абди Аширтаның ұлдары» жасаған қирату туралы шағымданады. Риб Хадданың қарындасы мен оның қыздары, оларды Абди Аширтаның Амурру басқыншыларынан аулақ ұстау үшін Тирге жіберілген, сондай-ақ қаза тапқандардың арасында болуы мүмкін. Бұл жеткіліксіз болғандай, Риб-Хадда тағы да хат жазып, хеттілердің Мысырдың Сириядағы қорғауындағы аймақтарға басып кіріп, «патшаның жерлерін» өртеп жібергенін хабарлады (EA 126). Бір кезде Риб-Хадда патша Аммунираның қорғауында Бейрутқа жер аударылуға мәжбүр болды (EA 137). EA 75 хатында Риб Хадда Библостың айналасындағы саяси ахуалдың өзгеруін егжей-тегжейлі баяндайды: [Риб Хадда өзінің иесіне, барлық елдердің патшасына, Ұлы Патшаға былай дейді: Губла ханым менің иеміне билік берсін. Мен қожайынымның, Күннің аяғына жеті рет, жеті рет жығылам. Патша, мырзам, ежелгі патшаның күңі Губла аман-есен екенін білсін. Бірақ апирулардың маған қарсы соғысы өте қатал. Ұл-қыздарымыз да, үй-жайларымыз да жоғалып кетті. Олар біздің тамағымыз үшін, яғни біздің тірі қалуымыз үшін Яримута жерінде сатылып жатыр. «Еңбексіз қалған егістігім күйеусіз қалған әйелдей болып қалды». Мен патша сарайына ауырып жатқандықтан бірнеше рет хат жаздым, бірақ маған келіп жатқан хаттарға ешкім ден қоймады. Патшам, қызметшімнің айтқандарын тыңда! Апирулар Ерқатаның патшасы Адунаны өлтірді, бірақ Әбди Аширтаға ештеңе айтпады, сондықтан олар (аумақты) алуды жалғастырды. Арашнидің билеушісі Мия Ар[д]атаны басып алды, ал енді ғана Аммидің адамдары өз билеушісін өлтірді. Мен қорқамын. Хати патшасы Митан патшасының қол астындағы барлық елдерді басып алғанын патшаға хабарлаңыз. Қарт және науқас Риб Хадда перғауынға хат жазып, Финикия мен Сириядағы зорлық-зомбылық оқиғалары туралы, соның ішінде Абди Аширтаның ұлы Азирдің Апиру шабуылдарымен бірге бастаған төңкерістері туралы айтып берді (мысалы, EA 137). Риб Хадда ақырында інісі Иlirabih жер аударып, көп ұзамай және EA 162 хатының түсіндірілуіне байланысты, өлтіруге жіберілді немесе Сидонның мэрлік лауазымына ұсынылды. Бұл оқиға Ахменатоннан Азируға жазылған EA 162 Амарна хатында айтылған.
Rib Hadda (also rendered Rib Addi, Rib Addu, Rib Adda) was king of Byblos during the mid fourteenth century BCE. He is the author of some sixty of the Amarna letters all to Akhenaten. His name is Akkadian in form and may invoke the Northwest Semitic god Hadad, though his letters invoke only Ba'alat Gubla, the "Lady of Byblos" (probably another name for Asherah). Rib Hadda's letters often took the form of complaints or pleas for action on the part of the reigning Pharaoh. In EA 105, he begged Pharaoh to intervene in a dispute with Beirut, whose ruler had confiscated two Byblian merchant vessels. In EA 122, Rib Hadda complained of an attack by the Egyptian commissioner Pihuri, who killed a number of Byblos' Shardana mercenaries and took captive three of Rib Hadda's men. Rib Hadda was involved in a long standing dispute with Abdi Ashirta, the ruler of Amurru (probably in southeastern Lebanon and southwestern Syria), who hired mercenaries from among the Habiru, Shardana, and other warlike tribes. EA 81 contains a plea for Egyptian aid against Amurru, whose ruler Rib Hadda accused of luring away his followers and inciting them to rebellion. He reported further that an assassin sent by Abdi Ashirta had attempted to kill him. Rib Hadda pleaded with Akhenaten to send Pítati to defend him from the forces of Amurru and from his own increasingly resentful peasantry. In one of the most poignant of the Amarna texts, Rib Hadda wrote "the people of Ammiya have killed their lord and I am afraid." (EA 75). He added: "like a bird in a trap so I am here in Gubla (ie: Byblos)." (EA 74 & EA 81) Zemar, a city previously under his control, fell to Abdi Ashirta (EA 84). Shortly thereafter the Egyptian commissioner Pahannate was withdrawn from northern Canaan, leaving Rib Hadda without even the appearance of Egyptian support. His pleas for assistance evidently went unanswered (EA 107) and caused much annoyance to Akhenaten. Akhenaten's irritation with Rib Hadda is recounted in EA 117 where the pharaoh is quoted saying to Rib Hadda "Why do you alone keep writing to me?" (EA 117) While Abdi Ashirta is reported to have been killed in EA 101, this only provided temporary relief to Rib Hadda since the former was succeeded by his son Aziru; Rib Hadda soon after complains about the depredations caused by "the sons of Abdi Ashirta" in several Amarna letters to Akhenaten such as EA 103 and EA 109
In EA 89, Rib Hadda reported a coup d'etat in neighboring Tyre, in which the ruler of Tyre, his fellow kinsmen, was killed along with his family. Rib Hadda's sister and her daughters, who had been sent to Tyre to keep them away from Abdi Ashirta's Amurru invaders, were also presumed to be among those killed. If this was not bad enough, Rib Hadda wrote again to report that the Hittites were invading Egyptian protectorates in Syria and burning "the King's lands". (EA 126). At one point Rib Hadda was forced to flee to exile in Beirut, under the protection of king Ammunira. (EA 137) In EA 75, Rib Hadda details the changing political situation around Byblos:
[Ri]b Hadda says to his lord, king of all countries, Great King: May the Lady of Gubla grant power to my lord. I fall at the feet of my lord, my Sun, 7 times and 7 times. May the king, my lord, know that Gubla (ie: Byblos), the maidservant of the king from ancient times, is safe and sound. The war, however, of the Apiru against me is severe. (Our) sons and daughters and the furnishings of the houses are gone, since they have been sold [in] the land of Yarimuta for our provisions to keep us alive. "For the lack of a cultivator, my field is like a woman without a husband." I have written repeatedly to the palace because of the illness afflicting me, [but there is no one] who has looked at the words that keep arriving. May the king give heed [to] the words of [his] servant The Apiru killed Ad[una the king] of Irqata (Arqa), but there was no one who said anything to Abdi Ashirta, and so they go on taking (territory for themselves). Miya, the ruler of Arašni, seized Ar[d]ata, and just now the men of Ammiy<a> have killed their lord. I am afraid. May the king be informed that the king of Hatti has seized all the countries that were vassals of the king of Mitan<ni> Send arc[hers]
An aged and ailing Rib Hadda continued to write to Pharaoh, telling him of violent upheavals in Phoenicia and Syria, including revolutions instigated by Abdi Ashirta's son Aziru coupled with incursions by Apiru raiders. (e. g. EA 137)
Rib Hadda was ultimately exiled by his younger brother Ilirabih and not long afterwards and depending on the interpretation of EA 162, either sent to be killed or offered a mayoral position in Sidon. This event is mentioned in Amarna letter EA 162 from Akhenaten to Aziru.
Ресурстар
Байки, Джеймс. Амарна дәуірі: Ежелгі әлемдегі дағдарыс туралы зерттеу. Тынық мұхиты университетінің баспасы, 2004. Коэн, Реймонд және Реймонд Вестбрук (ред.). Амарна дипломатиясы: Халықаралық қатынастардың бастамасы. Джон Хопкинс университетінің баспасы, 2002. Моран, Уильям Л. (ред. және аудармашы) Амарна хаттары. Джон Хопкинс университетінің баспасы, 1992.