Кіріспе

Париждегі алаң

Вендом алаңы (plas vɑ̃dom), бұрынғыда Луи XIV алаңы, сондай-ақ Халықаралық алаң деп аталған, Францияның Париж қаласының 1-ші округінде орналасқан алаң. Тюильри бақтарының солтүстігінде және Мадлен шіркеуінің шығысында жатыр. Бұл – Бейбітшілік көшесінің (Rue de la Paix) басталу орны. Жюль Ардуэн-Мансардың реттелген архитектурасы және бұрыштарында орналасқан қапталған қоршаулар төртбұрышты Вендом алаңына сегізбұрышты түр береді. Алаң ортасындағы түпнұсқа Вендом бағанасын Наполеон I Аустерлиц шайқасын құрметтеу үшін орнатқан; ол 1871 жылдың 16 мамырында Париж Коммунасының жарлығымен бұзылып, кейін қайта орнатылды және бүгінге дейін алаңның маңызды нысаны болып табылады.

Тарих

Вендом алаңы 1698 жылы Ұлы монарх Людовик XIV әскерлерінің даңқына арналған ескерткіш ретінде салынды және бастапқыда Conquêtes алаңы деп аталды, кейін Лаоди алаңы деп өзгертілді. Франсуа Жирардонның (1699) жасаған патшаның атқа отырған мүсіні қала әкімдігі тарапынан сыйға беріліп, алаңның ортасына қойылды. Бұл бір бөліктен құйылған алғашқы ірі заманауи ат мүсіні саналады. Ол Франция революциясы кезінде қиратылды, бірақ Луврде оның кішкентай көшірмесі сақталған. Бұл оқиғаға байланысты халық арасында әзіл қалыптасты: «Генрих IV Пон-Нёфтегі қара халықтың арасында, ал Людовик XIII Воже алаңындағы аристократтардың арасында тұрғанда, Людовик XIV Вендом алаңындағы салық жинаушылардың қоғамдастығын артық жақсы көрді» деген сөз пайда болды, әрбір патша өмірде бағалаған топты бейнелейді. Алаңның орнында бұрын Генрих IV-нің заңды емес ұлы, Вендом герцогы Цезар де Бурбонның үйі орналасқан еді. Гардуин Мансарт ғимаратты және оның бақтарын сатып алып, оны құрылыс учаскелеріне айналдырып, пайда табуды жоспарлады. Алайда, жоспар іске аспады, Людовик XIV-нің қаржы министрі Лувоа бұл жерді сатып алып, өткен ғасырдағы сәтті Place des Vosges алаңының үлгісінде алаң салуды көздеді. Лувоа қаржылық қиындықтарға тап болды және оның жобасы да жүзеге аспады. Оның қайтысынан кейін патша жерді сатып алып, Хардуин Мансартқа алаңның айналасындағы учаскелерді сатып алушылар ұстанатын үйлердің фасадын жобалауды тапсырды. Мемлекеттік қаржының жетіспеуіне байланысты, қаржыгер Джон Лоу жобаны өз мойнына алды, фасадтардың бірінің артында өзіне резиденция салды және алаң 1720 жылға қарай аяқталды, дәл сол кезде оның қағаз ақшасынан құралған Миссисипи көпіршігі жарылды. Лоу ондаған миллион долларлық салықты қайтаруға мәжбүр болғандықтан, үлкен соққыға ұшырады. Мұндай соманы төлей алмай, ол алаңдағы меншігін сатуға мәжбүр болды. Сатып алушылар Бурбон әулетінің қуылған Конде тармағының мүшелері болды, олар кейін Вендом қаласындағы жерлерін қайтарып алу үшін елге оралды. 1720 мен 1797 жылдар аралығында олар алаңның көп бөлігін, соның ішінде қазіргі Ritz Paris қонақ үйі орналасқан жерге еркін иелік құқығын алды және олар әлі де онда пәтерлерін сақтап отыр. Олардың бұл жерде отбасылық сарайды қалпына келтіру ниеті көршілес Әділет министрлігінің ғимаратын кеңейту жоспарына байланысты болды. Фуэр Сент-Овиде 1764 жылы алаңға қоныстанды және 1771 жылға дейін сақталып тұрды. Франция қысқа ғасырлық Техас Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқанда, Техас елшілігі 1 Place Vendôme-дегі Hôtel Bataille de Francès-те орналасқан.

Жасау

Бастапқы бағана 1806 жылы Наполеонның бұйрығымен салынды және 1810 жылы аяқталды. Ол Аустерлиц жеңісін тойлау үшін Траян бағанасының үлгісімен жасалды; оның 425 спиральді бедерлі қола қаптамасы, оның үгіт-насихаты бойынша, Еуропа елдерінің біріккен армияларынан алынған зеңбіректерден құралған. (Көбінесе айтылатын сан қатты шамадан тыс: Аустерлицте іс жүзінде 180 зеңбірек тартылып алынды.) Бұл қаптамаларды мүсінші Пьер Ноласк Берже жобалап, Жан Жозеф Фуко, Луи Симон Бойзо, Франсуа Жозеф Бозио, Лоренцо Бартолини, Клод Рами, Франсуа Руд, Корбе, Клодион, Джули Шарпентье және Анри Жозеф Рукстиль сияқты 30-ға жуық мүсіншіден тұратын команда орындады. Бағананың үстіне Антуан Дени Шоде жасаған Наполеонның мүсіні қойылды. Наполеон римдік киіммен, басы ашық, лавр гүлдерімен безендірілген, оң қолында қылыш, сол қолында Жеңіс мүсінімен (Наполеон Бейбітшіл Марс ретінде) әшекейленген шар ұстап тұрған күйде бейнеленген. 1816 жылы одақтас әскерлерінің басып алуын пайдаланып, адамдар мен жылқылар тобы бағана үстіндегі Наполеон мүсінінің мойнына арқан байлап, тартып көруге тырысты, бірақ мүсін орыннан жылмады. Сонда бір әйел: «Егер император осы мүсіндей таққа берік тұрса, онда оның тақтан түсуіне қатысы жоқ» деді. Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін мүсін, бірақ бағана емес, Нёф көпіріндегі IV Генрихтің қайта құйылған атты мүсініне қола беру үшін бұзылып, ерітілді (Буллонь-сюр-Мердегі Гранде Арме бағанасындағы мүсіндерден алынған қола сияқты), бірақ Жеңіс мүсіні әлі де Hôtel des Monnaies-тің Наполеон залында (онда бағананың моделі және Наполеонның өлім маскасынан көшірілген бет-әлпеті сақталған) көрініп тұр. Алайда, Луи Филипп және кейіннен Наполеон III болған Луи Наполеон заманауи киімдегі (бикорн, етік және қызыл пальто) Наполеон мүсінін орнатты.

Париж Коммунасы кезінде қирату

Карл Маркс теориясына қандай саяси баға берілмесін, бір нәрсе анық: ол Вендом бағанасының құлауын оның орын алуынан бұрын-соңды болжаған. Бұл болжамды ол 1852 жылы «Люи Бонапарттың 18 брумары» атты саяси кітапшасында айтқан. Наполеон III-нің саяси тұлғасын қатты сынға алған бұл кітапша: «Егер империяның мантиясы ақыры Луи Бонапарттың иығына түсіп кетсе, Наполеонның қола мүсіні Вендом бағанасының биіктігінен құлайды» деген сөздермен аяқталады. Коммунаның құрылуына дейінгі оқиғалар кезінде 1871 жылдың 22 наурызында Ұлттық гвардиядан тыс тәртіпсіздіктер болды, өйткені «Бейбітшілік достары» деп жариялаған баннерлерді ұстаған демонстрацияшылар Вендом алаңына кіруіне тыйым салынды. Оларға гвардиялықтар бөгет қойды, ал оларға оқ атылғаннан кейін, наразыларға оқ ашты. Кем дегенде 12 адам қаза тауып, көптеген адам жарақат алды. 1871 жылы Париж коммунасы кезінде суретшілер федерациясының президенті және Коммунаның сайланған мүшесі, суретші Густав Курбе, бұрын осы соғыс ескерткішінің Рю де ла Пайкс көшесінде орналасқанына наразылығын білдірген, бағананы бөлшектеп, Инвалидтер үйінде сақтауды ұсынды. Курбе:

Оның ұсынған жобасы қабылданбады, бірақ 1871 жылы 12 сәуірде императорлық нышанды бұзуға рұқсат беретін заң қабылданды. 16 мамырда бағана алынып тасталғанда оның қола табақтары сақталды. Бірқатар арқандар мен карьер жұмысшыларын жұмысқа алғаннан кейін, бақылаушылар мүсінді көрді. Бағанның жойылуынан кейін және оның ұлттық шовинизм мен соғыстықты даңқтағанын мойындамай, Вендом алаңы Коммундардың халықаралық бауырластықты насихаттауына орай Халықаралық алаңы деп аталды.

Париж коммунасынан кейін

Адольф Тьер Париж коммунасын басып жаншудан кейін, бағананы Наполеонның мүсінімен қайта құру туралы шешім қабылданды. Коммунадағы рөлі үшін Курбе ескерткішті қайта құруға кеткен 323 000 франк шығынды жыл сайын 10 000 франктан төлеуге міндеттелді. Төлей алмағандықтан Курбе Швейцарияға өз еркімен жер аударылды, француз үкіметі суретшінің картиналарын мардымсыз ақшаға тартып алып сатты, ал Курбе 1877 жылдың желтоқсанында жер аударуда қайтыс болды. Ал 1874 жылы бағана Вендом алаңының ортасына қайта орнатылды, оның үстіне түпнұсқа мүсіннің көшірмесі қойылды. Жоғары қабатқа апаратын ішкі баспалдақ қазір көшеге ашық емес.

Ерекшеліктері

Аянттың ұзын жақтарының ортасында Хардуин Мансарттың Коринфтік пилястрларының қатары сарай сияқты қасбеттерді жасау үшін фронтон астында алға қарай жылжып шығады. Формалды түрде таспен қапталған жер қабаттарының аркадасы, Place des Vosges алаңындағыдай, аркалы өткелді қамтамасыз етпейді. Терезелердің бір қабаттан екінші қабатқа сәулеттік байланысы және олардың терезе доғаларының күшеюі, терезе қатарларымен құрылған көлденең сызықтарға жоғары бағыт береді. Алғашқыда алаңға бір көше арқылы кіруге болатын және жыл сайынғы жәрмеңкеден басқа, аристократиялық тыныштық сақталған. Кейін Наполеон Рю де ла Пэ көшесін ашты, ал 19 ғасырда Плейс Вендом алаңы көліктерге толып кетті. Париждің әсем өмірінің орталығы Рю де ла Пэ және Плейс Вендом төңірегінде 1875 жылы Рю де ла Пэ көшесінің ар жағында Гарнье сарайы ашылғаннан кейін ғана жинала бастады.

Танымал мәдениетте

Place Vendôme өзінің сәнді және жосық қонақ үйлерімен, мысалы Ritz қонақ үйімен танымал. Көптеген белгілі суретшілер өз салондарын осы алаңда ашқан. Қазіргі таңда тек 28-ші нөмірде орналасқан Шарве атты көйлек тігушінің дүкені 1877 жылдан бері Вендом алаңында жұмыс істеп келеді, ал 21-ші нөмірде орналасқан Chéruit үйі 2008 жылы қайта құрылды. 1718 жылдан бері Әділет министрлігі, сондай-ақ "Chancellerie" деп белгілі, 11 және 13-ші нөмірлерде орналасқан Hotel de Bourvallais ғимаратында орналасқан. Вендом алаңының қарсы бетінде 14-ші нөмірде JP Morgan инвестициялық банкінің Париж кеңсесі, ал 20-шы нөмірде Ardian (бұрынғы AXA Private Equity) кеңсесі орналасқан. 1990 жылы қайтыс болған американдық суретші Кит Харингтің денесі отқа жанып, күлі Куцтаун маңындағы төбеге шашылды, бірақ Йоко Оно оның бір уысын Вендом алаңына әкелді, өйткені Харингтің руы оған солай бұйырған деп сенді. 1920 жылдары американдық сәулетші Алонзо К. Уэбб Вендом алаңындағы сәнді үйлердің ағылшын тіліндегі жарнамаларын және дизайндарын жасады. Place Vendôme – Николь Гарсияның 1998 жылы түсірген, Катрин Денев қатысқан фильмі. Марк Твен "Онанизм ғылымы туралы ойлар" атты сөйлеуінде Вендом бағанасына сілтеме жасады. Вендом алаңы – Netflix сериалының 3-ші маусымының 1-ші бөлімінде Қара інжу-маржанның ұрлануы орын алған жер.

Атақты тұрғындар

Клод Дюпен (1686–1769), қаржыгер және келісімшарт бойынша салық жинаушы (фермер генерал), Вендом алаңының 10-ында. Августин Блондель де Ганьи (1695–1776). Абель Франсуа Пуассон, Маркиз де Мариньи (1727–1781), Мадам де Помпадурдың ағасы, Вендом алаңындағы 8-үйде. Франц Месмер (1734–1815), неміс дәрігері және жануарлар магнетизмін ашқан, Вендом алаңының 16-сы. Энн Листер (1791–1840), ағылшын жер иесі және күнделік жазушы, 1824–25 жылдары М. және Мэм де Бойвтің қонақ үйінде Вендом алаңының 24-інде болды. Осы жерде ол Мария Барлоумен танысып, махаббатқа түсті. Фредерик Шопен (1810–1849), поляк композиторы, Вендом алаңының 12-сінде қайтыс болды. Вирджиния Олдоини, Кастильонье гравинясы (1837–1899), Наполеон III-нің бұрынғы сүйіктісі, 1870-жылдардан 1890-жылдарға дейін Бушероннан жоғары, Вендом алаңының 26-сы мекенінде уединениеде өмір сүрді. Самуэль Жан де Поцци (1846–1918), хирург және гинеколог, Вендом алаңының 10-ында. Коко Шанель (1883–1971), сәнді дизайнер, Вендом алаңының 15-і (Париждің Ритц қонақ үйі). Принц Жефри Болкиа, Вендом алаңы, 3–5 үйлер.