Кіріспе

Париждегі қоғамдық алаң, Франция. Конкорд алаңы (Place de la Concorde;) – Франциядағы Париждегі маңызды қоғамдық алаңдардың бірі. Аумағы бойынша Франция астанасының ең үлкен алаңы болып табылады. Ол қаланың сегізінші округінде, Елисей далаларының шығыс жағында орналасқан. Бұл алаң тарихында көптеген маңызды қоғамдық атқышулардың куәсі болды, соның ішінде Франция революциясы кезінде король Людовик XVI, Мари Антуанетта және Максимилиан Робеспьердің өлім жазалары орындалды. Сол кезде алаң уақытша "Революция алаңы" деп аталған. Алаң 1795 жылы революцияның кейінгі жылдарында келісімділік белгісі ретінде қазіргі атауын алды.

Дизайн және құрылыс

Аянт бастапқыда 1748 жылы Париж саудагерлері тапсырыс берген Людовик XV патшасының ескерткіш мүсіні орнату үшін жобаланған. Мүсінге арналған орын – үлкен эспланада, яғни айналма қақпа мен Туильри бақтары және Король сарайы арасындағы кеңістік, қала шетінде атпен жүруге танымал жол болған. Ол кезде Конкорд көпірі мен Риволи көшесі болған жоқ, ал Рояль көшесі – Сена өзенінің жанындағы батпаққа дейін төмен түсетін лайлы жол еді. Архитектор Анже Жак Габриэль алаң жоспарын жасады және алаң 1772 жылы аяқталды. Ол сегізбұрышты пішіндес, жиырма метрлік ормен шектелген, тас көпірлермен қиылысқан және тас балюстрадамен қоршалған. Габриэль сегіз бұрышына гүлзарларға бөлінген алаңға түсу үшін тас баспалдақтар орнатты. Бақтың ортасында мүсін тұрған тұғыр болды. Бушардонның мүсіні патшаны ат үстінде, Фонтеной шайқасының жеңімпазы ретінде, римдік генерал киімінде, басына лавр гүлшоғырымен бейнеледі. Жан Шальгриннің жобалауымен тұғырдың төрт бұрышында Жан Батист Пигалдың қоладан жасалған мүсіндері орналасқан. Олар ұлы монархтардың қасиеттерін бейнелейді: Күш, Әділдік, Саналылық және Бейбітшілік. Мүсін 1763 жылдың 20 маусымында ашылды, бірақ сол кезде король өзінің танымалдылығының көп бөлігін жоғалтқан еді. Ашылу салтанатынан кейін бірнеше күн өткен соң, біреу мүсінге мынандай жазуы бар тақтайша іліп қойды: «Ой, қандай әдемі мүсін! Ой, қандай керемет тұғыр! Жақсы қасиеттер аяқ астында, ал жамандық – мінезде!» Алаңның солтүстік жағында 1760 және 1775 жылдар аралығында Габриэль бірдей фасады бар екі сарай сияқты ғимаратты жоспарлап, салдырды. Классикалық фасады Лувр мұражайының фасады үшін патшалық сәулетші Шарль Перро жасағандарынан шабыт алған. Бастапқыда олар елшіліктерге арналған, бірақ шығыс ғимарат корольдік жиһаз қоймасына айналды, содан кейін француз теңіз флотының штаб-пәтері, Hôtel de la Marine болды. Батыс ғимарат ақсүйектерге арналған жеке меншіктерге бөлінді.

Француз төңкерісі

1789 жылдан бастап бұл алаң Француз төңкерісінің оқиғаларының басты сахнасына айналды. 1789 жылдың 13 шілдесінде халықтың тобы «Марин қонақ үйіне» келіп, қару-жарақ қоймасын, соның ішінде екі ескі зеңбірек пен Сиам королінің сыйы – екі пушканы басып алды. Олар 1789 жылдың 14 шілдесінде Бастилияға шабуыл жасағанда алғашқы оқтарды атты. 1792 жылдың 11 тамызында Людовик XV ескерткіші құлатылып, қорыту цехына жеткізілді, онда ол балқытылды. Бірнеше айдан кейін, мүсінші Франсуа Фредерик Лемот жасаған «Еркіндік» атты жаңа ескерткіш оның орнына қойылды; ол қызыл бостандық бас киімін киіп, қолында сүйекті ұстаған бейне болды. Луи XV алаңы «Революция алаңына» айналды. 1792 жылдың қазан айында алаңда алғаш рет гильотинамен атқышу орын алды. Жазаға тартылған екі адам – «Марин қонақ үйінен» патша тажының алмастарын ұрлаған ұрылар еді. 1793 жылдың 21 қаңтарында король Людовик XVI сонда өлімге кесілді, ал сол жылы 16 қазанда королева Мария Антуанетта да өлімге кесілді. Террор дәуірі басталғанда, 1793 жылдың 11 мамырында гильотина қайтадан орнатылды. Ол «Еркіндік» ескерткіші мен Тюильри бақтарының кіреберісіндегі бұрылыс көпірінің арасында орналастырылды және он үш ай бойы сонда тұрды. Революция кезінде Парижде гильотинамен өлімге кесілген 2498 адамның 1119-ы Конкорд алаңында, 73-і Бастилия алаңында және 1306-ы Ұлт алаңында атқыланды. Луи XVI және Мария Антуанеттадан басқа, сол жерде Шарлотта Корде және мадам дю Барри да қаза тапты. 1794 жылы Террор дәуірінің соңғы күндері Жорж Дантон, Камиль Десмулен, Антуан Лавуазье, Максимилиан Робеспьер және Луи де Сен-Жюст сонда өлімге кесілді. Соңғы атқышулар, Прериал көтерілісіне қатысушылар, 1795 жылдың мамыр айында Конкорд алаңында орындалды.

Кейінгі жылдар - ескерткіштер мен фонтандар

1795 жылы Директория билігі тұсында алаң революцияның соңғы салдарынан кейін келісімнің белгісі ретінде Place de la Concorde («Конкорд алаңы») деп аталды. 1814 жылғы Бурбон монархиясының қайта орнатылуынан кейін атауы Луи XV алаңына қайтарылды, ал 1826 жылы алаң Луи XVI алаңы («Луи XVI алаңы») деп қайта аталды. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін атау Конкорд алаңына қайта өзгертілді. 1790 жылы Франция революциясының басында Конкорд көпірі салынды, және Жак Луи Давидтің ұсынысымен Г. Кустоның «Марли аттары» мүсіндері солтүстік жағына, Елисей даласына кіреберіске орналастырылды. 1806 жылы Наполеон Бонапарт алаңның жиегінде Риволи көшесін салуды бастады. Луи-Филипп патшасы және оның Сена префекті Рамбуто кезінде алаң жаңадан жасалды. 1832 жылы Жакс Игнас Хитторф жобаның бас сәулетшісі болып тағайындалды. 1835 жылдың қазан айында Хитторф алаңның жаңа орталық бөлігін – Луксор обелискісін орнатты, ол Мысыр вице-пашасы Мехмет Әлиден патшаға сыйлық ретінде берілген еді. Ол 1836 жылдың 25 қазанында көпшіліктің алдында орнатылды. Хитторф танымал мүсіншілерге, соның ішінде Джеймс Прадье мен Жан-Пьер Кортоға Францияның ірі қалаларын бейнелейтін сегіз мүсін жасауды тапсырды, олар 1838 жылы Габриэльдің бұрын алаңға орнатылған бағаналарына қойылды. Бұл мүсіндер белгілі бір деңгейде карта сияқты құрылымды құрайды, яғни Конкорд алаңын жоғарыдан қарағанда, солтүстік-шығыс штаттары солтүстік-шығыс қалаларын бір-біріне қатысты дұрыс орналасуда және т.б. көрсетіледі. Осы кезеңде шамдармен 20 бағана орнатылды. Бароцци, Жак, «Париж де Фонтейн en Fontaine (2010), 64 бет». 1836 және 1840 жылдар аралығында Хитторф екі монументалды фонтанды тұрғызды: Сейн жағында Теңіз фонтаны және Рю Рояль жағында Флювиал фонтаны. Екі фонтанның биіктігі 9 метр, олардың дизайны Римдегі Санкт-Петер алаңындағы фонтандар үлгісінде жасалған. 1853 жылы Наполеон III кезінде алаңның айналасындағы терең орлар, олар жезөкшелердің жиналатын жеріне айналған, толтырылды.

ХХ ғасыр - Көрме, оккупация және жеңістер

Бұл алаң екі маңызды халықаралық көрменің бастапқы нүктесі болды: 1900 жылғы Париждің Көрмесі, нәтижесінде Grand Palais және Petit Palais салынды, және 1925 жылғы Заманауи Сәндік және Өнеркәсіптік Өнер Халықаралық көрмесі, ол 20-ғасырдың Арт-Деко сәулет стиліне есім берді. Бұл алаңта ұлы ұлттық тойлардың да куәсі болды, оның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыстың жеңісі және Екінші дүниежүзілік соғыста Париждің азаттығы тойланды. Мұнда зорлық-зомбылық оқиғалары да болды. 1934 жылы өткен оңшылдардың митингісі қанаушылыққа ұласып, он бір адам қаза тауып, екі жүз адам жарақат алды. Сонымен қатар, 1998 жылғы ФИФА Әлем Кубогында Франция құрамасының жеңісі сияқты маңызды спорттық оқиғалардың қуанышты тойлануы осы алаңда өтті.

Луксор обелискісі

Конкорд алаңының басты көрнекі нысаны – ежелгі Мысырдың фараоны Рамзес II билігін мақтаған иероглифтермен әшекейленген обелиск. Бұл – Египет үкіметі 19 ғасырда француздарға сыйға берген екі обелискінің бірі. Екіншісі Египетте қалды, себебі сол кездегі технологиямен оны Францияға тасымалдау өте қиын және ауыр болды. 1981 жылдың 26 қыркүйегінде президент Франсуа Миттеран екінші обелиск атауын Египетке ресми түрде қайтарды. Бұл обелиск бұрын Луксор ғибадатханасының кіреберісін белгілеген. Египеттің кедиві, яғни конституциялық монархы Мұхаммед Әли-паша 1829 жылы Францияға дипломатиялық сыйлық ретінде 3300 жылдық Луксор обелискісін ұсынды. Ол 1833 жылдың 21 желтоқсанында Парижге жетті. Үш жылдан кейін, ол революция кезінде қиратылған Людовик XV ескерткішінің тұрған тұғырына орнатылды. Бұл бағананы көтеру – инженерлік шеберліктің үлкен жетістігі болды, оның суреттері ескерткіштің негізінде бейнеленген. Патша Луи Филипп 1836 жылдың 25 қазанында обелискіні салтанатты түрде ашты. Сары граниттен жасалған, тұғырымен бірге биікке көтерілетін обелиск салмағы шамамен 300 тоннаға жетеді. Сол кездегі техникалық мүмкіндіктерді ескере отырып, оны тасымалдау оңай болған жоқ – тұғырға тасымалдау үшін қолданылған механизмдердің схемалары салынған. Франция үкіметі 1998 жылы обелиск басына алтын жалатылған пирамида тәжін қосты, ол б.з.д. 6 ғасырда ұрланған деп саналатын бұрынғысын алмастырды.

Су бұлақтары

1836 жылы Луксор обелискінің орнатылуын аяқтағаннан кейін, алаңның бас сәулетшісі Жак Игнас Хиторф обелискіні толықтыру үшін екі жаңа фонтан салуға кірісті. Хиторф Эколь де Бё-Арт мектебінде неоклассикалық дизайнер Чарльз Персьенің шәкірті болған. Ол екі жыл бойы Римнің сәулеті мен фонтандарын, әсіресе Пьяцца Навона мен Пьяцца Сан-Пьетроны зерттеді, олардың әрқайсысында фонтандармен үйлесімде обелискілер орналасқан. Хитторфтың әрбір фонтаны тоғыз метр биіктікте болды, бұл алаңдағы француз қалаларын бейнелейтін бұрынғы бағаналар мен мүсіндердің биіктігімен сәйкес келді. Теңіз фонтаны оңтүстікте, обелиск пен Сена арасында орналасып, Францияның теңіздерін бейнеледі, ал солтүстіктегі Флювиаль фонтаны немесе өзен фонтаны, обелиск пен Рю Рояль арасында Францияның ірі өзендерін көрсетті. Ол Людовик XVI-ның өліміне қатысқан гильотина орнатылған жерде салынған. Екі фонтанның да пішіні бірдей болды: тас алаң; алты тритон немесе наяда мүсіні ұстаған балықтан су ағып шықты; алты отырған аллегориялық бейне, аяқтары кемелердің мұрттарына тіреліп, дөңгелек алаңның тұғырын қолдады; жоғарыдағы кері алаңды қолдаған өнер мен қолөнердегі әртүрлі таланттардың төрт мүсіні; су жоғары көтеріліп, төменгі алаңға, содан кейін алаңға құлап түсті. Солтүстік фонтан өзендерге арналды, Рона мен Рейн өзендерін, гүлдер мен жемістер жинау өнерін, егін жинау мен жүзім шаруашылығын, сондай-ақ өзендік навигация, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы таланттарын бейнелейтін аллегориялық бейнелер болды. Сенаға жақын орналасқан оңтүстік фонтан теңіздерді бейнеледі, Атлантика және Жерорта теңізін көрсететін бейнелер, коралл жинау; балық аулау; моллюска жинау; інжу-маржан жинау; астрономия, навигация және сауда таланттары.

Солтүстік жағы

Площадтың солтүстік жағы, Риволи көшесі бойында, екі сарай салынған, олардың үйлесімді қасбеттерін Анже Жак Габриэль жобалаған. Оларды солтүстіктен кіретін және Габриэльдің де жобалаған Рю-Рояль көшесі бөліп тұрады. Ол Рояль көшесі бойындағы ғимараттардың сәйкес келетін қасбеттерін жоспарлаған, соның ішінде өзінің жеке резиденциясының қасбеті мен интерьерін сегізінші нөмірде орналастырған. Конкорд алаңындағы екі маңызды ғимараттың неоклассикалық қасбеттері дерлік бірдей. Олардың дизайны 1667 жылы Людовик Ле Во бастаған Луврдің шығыс жағынан шабыт алған, ол Людовик XIV, Шарль Ле Брун және Шарль Перроның сәулетшісі болған. Алдыңғы жағы мүсінді медальондармен және герляндармен әсемделген, бұл Луврдің шығыс жағынан алынған тағы бір ерекшелік. Колоннадалардың ұзын қасбеті екі жағында үшбұрышты фронтондармен және коринфтік бағаналармен теңдестірілген. Шығыс жағындағы ғимарат, Hôtel de la Marine, бастапқыда патшалық Garde Meuble, яғни патшалық жиһаздың қоймасы болған. Мари Антуанеттаның да кішкентай пәтері болған. 1792 жылы, революция кезінде, ол француз теңіз флотының штаб-пәтеріне айналды. Теңіз флоты 2015 жылы кетіп қалды, ал қазір ғимарат ұлттық ескерткіш және мұражай болып табылады. Теңіз флотының салтанатты залдары мен революцияға дейінгі алғашқы интенданттардың пәтерлері қалпына келтірілген. 2021 жылдан бері ғимаратта шейх Хамад бин Абдулла Халифа Әл Тани жинаған ежелгі өркениеттердің өнерінен тұратын Аль-Тани коллекциясы да орналасқан, ол Қатар әмірінің туысы. Батыстағы ғимарат төрт жеке ғимаратқа бөлінген, оларды бастапқыда француз аристократиясы иеленген. 4-нөмірді алғаш рет Койслин маркизасы, содан кейін 1805 жылдан 1807 жылға дейін жазушы және дипломат Франсуа Рене де Шатобриан (1805-1807) иеленген. 6-нөмірді алғаш рет корольдің хатшысы Руилле де Л'Эстен, кейіннен Плессис-Беллиер маркизы иеленген, ол өсиеті бойынша оны папа Лео XIII-ге қалдырған. Папа 1901 жылы оны Франция Автомобиль клубына сатқан, және олар оны әлі де иеленеді. 8-нөмірді патша сәулетшісі Пьер Луи Моро иеленген. Кейіннен ол сатылып, қазір Formula 1 жарыстарын санкциялайтын Халықаралық Автомобиль Федерациясы (FIA) орналасқан. 10-нөмірді 1775 жылы д'Омон герцогі иеленген. Ол 1788 жылы оны француз революциясы кезінде Франциядан эмиграциялаған Криллон герцогіне берген. Криллон герцогинясы қайтып келген, және ол мен оның ұрпақтары 1820 жылдан 1904 жылға дейін оны иеленген. 1909 жылы ол бай саяхатшылар үшін Crillon қонақ үйіне айналды. 2010 жылы оны Сауд Арабиясының ханзадасы Мутайб бен Абдулла бен Абдулазиз сатып алды.

Шығыс жағы - Туиллер бақшасы, Жю-де-Паум және Оранжерия

Шығыс жағынан Конкорд алаңының шекарасын патша сарайының саябағы – Тюйлери бағының екі террасасы қоршап тұр. Сарай 1871 жылы Париж коммунасы тарапынан өртелді, және оның аз ғана қалдықтары сақталған. Бақшаға әсем әшекейленген алтын қақпаны алаңның сәулетшісі Анже Жак Габриэль жобалаған, ол бақтың шығысқа қарай Луврға дейін созылатын кең серуендеу жолына алып шығады. Қақпа екі монументалды атты мүсінмен шеңберленген – Антуан Койсевокс жасаған «Пегастың үстіндегі Даңқ» және «Пегастың үстіндегі Меркурий». Бұл мүсіндер Луи XIV-нің Марли сарайы үшін жасалып, 1719 жылы Тюйлери бағына орнатылған. Олар көшірмелер, ал түпнұсқалары қазір Луврде сақталуда. Париждің бұрынғы батыс қақпасы – Порт-де-ла-Конференция, Сены өзеніне жақын, алаңның оңтүстік жағында орналасқан. Оны Франция королі Генрих III салған, бірақ қаланың өсуімен байланысты 1730 жылы бұзылыпты. Бастапқыда бақтарға кіру үшін айналмалы көпір болған, ол қазіргі әшекейлі орналасқан жерде орналасқан. Алаңға көрініс беретін бақтың террасаларында екі мұражай орналасқан. Солтүстік жағында, Риволи көшесіне жақын жерде, Же-де-Пом ұлттық галереясы орналасқан. Ол император Луи Наполеон тұсында 1861 жылы императорлық теннис корты ретінде салынған және 1878 жылы кеңейтілген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер оны тоналған өнерді сақтау үшін пайдаланған. 1947 жылдан 1986 жылға дейін ол Луврдің импрессионистерінің картиналарын көрсеткен. 1997 жылы толығымен қайта жаңартылып, қазір заманауи өнердің уақытша көрмелерін ұсынады. Сены өзеніне жақын жерде 1852 жылы архитектор Фирмин Буржуамен, сондай-ақ Наполеон III кезінде Тюйлери ағаштарының қыстау орны ретінде салынған Оранжерея мұражайы орналасқан. Кейіннен ол көркем өнер көрмелер залына айналдырылды және 1927 жылдан бері Клод Монедің «Су лилиялары» сериясынан сегіз картинаны, импрессионизмнің ең танымал туындыларын көрсетеді. Сондай-ақ, ол Вальтер Гийомның импрессионистер мен Париж мектебінің картиналары мен туындыларын ұсынады. Алаңға көрініс беретін террасада бірнеше маңызды мүсіндер де орналасқан. Олардың ішінде 1998 жылдан бері Огюст Роденнің төрт туындысы бар: «Мақтаныш» (1881-1888), 1934 жылы құйылған мәрмәр түпнұсқасының қоладан жасалған көшірмесі; «Ева» (1881), «Ұлы көлеңке» (1881) және «Қолымен ойға далған» (1881-1905). Сондай-ақ, ол Жан Дюбуфеттің «Әдемі костюмді» (1973) және Ален Кирилидің «Ұлы ақ бұйрық» (1986) сияқты заманауи туындыларын көрсетеді. Террасада 18 ғасырдан бастап Джузеппе Франчи жасаған екі мәрмәр арыстан мүсіні де орналасқан.

2024 жылғы Париж жазғы Олимпиада ойындарының жобалық жобасы

2021 жылдың қаңтар айында Париж қаласының мэрі Анн Идальго қаланың Конкорд алаңы мен Елисей алаңдарын 250 миллион еуроға қайта жобалау жоспарын жариялады. Алаңдағы жұмыс 2024 жылы Парижде өтетін жазғы Олимпиада ойындарына дайындық аясында басталатын алғашқы шара болады. Жобалаудың мақсаты – жаяу жүргіншілерге арналған кеңістікті ұлғайту, көлік қозғалысын азайту және Елисей алаңы бойында ауа сапасын жақсарту үшін ағаштарды көбейту. Көлік ағыны алаңның сыртқы жиегімен жүргізіледі. Қозғалысқа арналған бағыттардың саны күрт қысқартылады. Алаңның төрт бұрышында обелиск пен ескерткіштер төңірегінде үлкен ағаштар мен жасыл желектер отырғызылып, орталық бөлігінде ашық кеңістік құрылады. Бұл жол Триумф аркасы, Елисей алаңы, Конкорд алаңы және Тюйлери бақшасы арасындағы 200 гектардан астам жасыл аймақты байланыстырады.