Кіріспе
Сиамдық фестиваль Лой Кратонг (Loy Krathong, ,) – Таиландтың барлық аймақтарында және жақын елдерде (Лаос, Шан, Мон, Танинтарйи, Келантан, Кедах және Шишуанбанна) жыл сайын тойланатын тай фестивалі. Атауды "әшекейленген ыдыс немесе шамды суға жіберу" деп аударуға болады, ол кратонг – жүзбелі, әсем безендірілген себеттер жасау дәстүрінен туындаған. Оларды өзенге жібереді. Көптеген тайлықтар кратонгты Су және өзен құдайы Хонгкаға (พระแม่คงคา) алғыс айту үшін немесе буддалық сенімдер бойынша, көктегі қасиетті Будда шашының пагодасына құрбан ету үшін пайдаланады. Бұл фестивальдің бастауы Үндістанға салады. Лой Кратонг Таиландтың дәстүрлі ай күнтізбесі бойынша 12-ші айдың толу айының кешінде өтеді, сондықтан фестивальдің нақты күні әр жыл сайын өзгеріп тұрады. Батыс күнтізбесі бойынша әдетте қараша айына сәйкес келеді. Чианг Май қаласында фестиваль үш күнге созылады, ал 2018 жылы 21-23 қарашада тойланды. Таиландта бұл мереке Лой Кратонг деп аталады. Таиландтан тыс жерлерде бұл фестиваль әртүрлі атаулармен аталып өтеді, мысалы, Мьянмада – «Тазаунгдаинг фестивалі», Шри-Ланкада – «Ил Фулл Мун Поя», Қытайда – «Фонарь фестивалі» және Камбоджада – «Бон Ом Тоук».
Loy Krathong (ลอยกระทง, , ) is a Thai festival celebrated annually throughout Thailand and in nearby countries with significant South Western Tai cultures (Laos, Shan, Mon, Tanintharyi, Kelantan, Kedah, and Xishuangbanna). The name could be translated as "to float ritual vessel or lamp," and comes from the tradition of making krathong or buoyant, decorated baskets, which are then floated on a river. Many Thais use the krathong to thank the Goddess of Water and River, Goddess Khongkha (พระแม่คงคา) or to worship the Holy Buddha's hair pagoda in heaven in Buddhist beliefs. This festival traces its origin back to India. Loy Krathong takes place on the evening of the full moon of the 12th month in the traditional Thai lunar calendar, thus the exact date of the festival changes every year. In the Western calendar this usually falls in the month of November. In Chiang Mai, the festival lasts three days, and in 2018, the dates were 21–23 November. In Thailand, the festival is known as Loi Krathong. Outside Thailand, this festival is celebrated under different names, including Myanmar as the "Tazaungdaing festival", Sri Lanka as "Il Full Moon Poya", China as "Lantern Festival" and Cambodia as "Bon Om Touk".
Шолу
Кратонг – дәстүрлі тай тағамдары (мысалы, хор мок) немесе десерт сияқты шағын тауарларды салуға арналған жапырақтардан жасалған кішкентай жүзетін ыдыс. Дәстүр бойынша, фестиваль кезінде суға жіберілетін кратонгтар банан ағашының кесілген бөлігінен немесе жәндік гүлінен жасалады. Қазіргі заманғы кратонгтар көбінесе наннан немесе пенопласттан жасалады. Наннан жасалған кратонг бірнеше күнде ыдырайды және оны балықтар жеуге болады. Банан сабағынан жасалған кратонгтар да биоразлагаюшы, бірақ пенопласттан жасалған кратонгтарға тыйым салынады, себебі олар өзендер мен мұхиттарды ластайды. Кратонгқа әдемілеп бүктелген банан жапырақтары, үш иіс жағатын таяқша және шам орнатылады. Кейде өзен рухтарына құрбандық ретінде шағын монета да салынады. Толы ай кезінде тайлықтар кратонгтарын өзенге, каналға немесе көлге жіберіп, тілек тілейді. Осы жүзу құралдары 1947 жылы Чиангмайға әкелінгендігі және содан бері тай мәдениетінің бір бөлігіне айналғандығы белгілі. Үндістандағы Одиша штатында тойланатын Картик Пурнимамен ұқсастықтары байқалады. Бұл фестиваль Одия күнтізбесінде Картик айының толы айында (қазан және қараша айларына сәйкес келеді) аталып өтеді. Лой Кратонг мерекесі әдетте Картик Пурнимаға сәйкес келетін кезеңде тойланады. Одиша ежелгі Калинганың бір бөлігі болған, ол Оңтүстік-Шығыс Азиямен теңіз саудасы арқылы тығыз байланысқа ие болғандықтан, осы фестивальдердің ұқсастығы кездейсоқ болмауы мүмкін.
Этимология
1999 жылғы Корольдік институт сөздігінде loi (ลอย) сөзі "суда қалқып жүзу" дегенді білдіреді, ал krathong (กระทง) сөзінің әр түрлі мағыналары бар, олардың бірі – "Лой Кратонг мерекесінде суға жіберілетін жапырақтан жасалған шағын кеме". Сонымен қатар, Тайланд Корольдік қоғамы мәлімдемесіне сәйкес, krathong сөзі көне қытай тіліндегі 鐙 немесе 燈 сөздерінен шыққан, бұл "салтанатты ыдыс немесе шам" дегенді білдіреді. Дегенмен, басқа дереккөздер krathong сөзінің малай тіліндегі kantong (кантонг) сөзінен туындағанын, олардың айтылысы мен мағынасы ұқсас екенін көрсетеді.
Сухотай патшалығы кезеңіндегі аңыз
Лой Кратонг фестивалінің бастауы Сухотай патшалығында Нопфамат есімді ханшайымнан бастау алған деп есептеледі. Алайда, қазір Нопфамат туралы әңгіме Бангкок кезеңінің басында жазылған өлеңнен алынғаны белгілі. 1863 жылы жазған хатында король Рама IV бұл фестивальдің индуистік мереке екенін, оны Тайландтағы тай буддистері Будда, принц Сиддхартха Гаутаманы құрметтеу үшін қабылдағанын айтады. Шам Буддаға жарық арқылы құрмет көрсетсе, кратонгтың суға қарауы – адамның барлық жеккөрушілігінен, ашуынан және жамандықтарынан арылуының символы. Кейбір адамдар тырнақтарын немесе шаштарын кесіп, оларды кратонгқа қойып, өткен қателіктерінен және жағымсыз ойларынан құтылуды бейнелейді. Көптеген тайлықтар кратонгты Су иесі, индуистік құдай Ганга, Фра Мей Хонгка (พระแม่คงคา) құдайына алғыс айту үшін пайдаланады.
Аюттая патшалығы мен Лаво патшалығы кезеңдері
Симон де ла Лубер 1687 жылы Сиамға (қазіргі Таиланд) елшілік сапар басқарды ("La Loubère Céberet миссиясы"). Отанына оралған соң Ла Лубер XIV Людовик сұрағандай, өзінің саяхаты туралы жазды және "Du Royaume de Siam" деген атпен басылымға шығарды. Лой Кратонг мерекесі оның кітабының екінші бөлімінің алтыншы тарауында, "Көріністер туралы" және "Сиамдықтардың ойын-сауығы: діни көріністер: судағы жарықтандыру және басқа да жерлерде, сондай-ақ сарайда" деп аталатын жерде еске алынған. "Сиамдықтардың да діни көріністері бар. Су деңгейі төмендеген кезде, халық бірнеше түн бойы зор жарықпен оларға алғыс айтады; олар зейнетке шыққандары үшін ғана емес, сонымен қатар жерлерге беретін құнарлылығы үшін де. Осы кезде бүкіл өзен жүзіп өтетін шамдармен толып кетеді. Олардың мөлшері әр адамның сеніміне қарай әртүрлі, ал олардан жасалған түрлі-түсті қағаз осы көптеген шамдардың әсерін күшейтеді. Сонымен қатар, егінге алғыс айту үшін жылдың алғашқы күндері тағы бір әсем жарықтандыру жасалады. Біз Louvo қаласына алғаш рет түнгі уақытта келдік, осы жарықтандыру кезінде, және қала қабырғалары бір-бірінен тең қашықтықта орналасқан шамдармен әшекейленгенін көрдік, бірақ сарайдың ішкі көрінісі одан да әдемі болды. Сарай аулаларын құрайтын қабырғаларда барлық жағына үш қатарлы кішкентай ойыстар жасалған, әрқайсысында шам жанған. Терезелер мен есіктер де түрлі оттармен, сондай-ақ әртүрлі пішіндердегі үлкен және кішкентай шамдармен әшекейленген, қағаз немесе матамен жабылып, түрлі түстермен боялған, олар ағаштардың бұтақтарына немесе тіреулерге симметриялы түрде ілінген." ― Симон де ла Лубер.
Раттанакосин патшалығы кезеңі
Фестивальмен бірге өтетін сұлулық сайыстары "Нопфамат королевасы сайысы" деп аталады және Рама III патшаның тұсында насихатталған. Ел көптеген соғыстарға қатысып, тыныштыққа ие болғаннан кейін, Рама III патша сарай қызметкерлері мен халқына патшалықтың маңызды мерекелерін, мысалы Лой Кратонгты қайта жаңғыртуды және насихаттауды бұйырды. Аңыз бойынша, поэмада жазылғандай, Нанг Нопфамат (นางนพมาศ; сондай-ақ "Ноппамас" немесе "Нопамас" деп те жазылады) 13 ғасырдағы Сухотай королі Шри Индрадитияның (Фра Руанг деп те белгілі) әйелі болған және ол әсем безенділген салға алғашқы болып жүзіп шыққан деседі. Дегенмен, бұл әңгіме 19 ғасырдың басында ойлап табылған болуы мүмкін. Нанг Нопфаматтың болғанына ешқандай дәлел жоқ. Керісінше, осы аттас әйел 1850 жыл шамасында Рама III патшаның билігінің соңында жарық көрген романның басты кейіпкері болғаны белгілі. Оның кейіпі мемлекеттік қызметкер болғысы келетін барлық әйелдерге нұсқау ретінде жазылған. Малайзиядағы Келантан, әсіресе Тумпат аймағында Лой Кратонгты ұқсас түрде тойлайды. Малайзиядағы туризм министрлігі оны туристер үшін тартымды орын деп мойындайды.
Ланна патшалығы кезеңінде және Таиландтың солтүстік бөлігінде
Лой Кратонг Ланна (солтүстік тай) фестивалімен сәйкес келеді. И – «екі» деген мағынаны білдіреді, ал пенг – «толық ай күні». И Пэнг – Ланна ай күнтізбесінің (тайлық ай күнтізбесінің он екінші айы) екінші айындағы толық ай күнін көрсетеді. Бұл мереке – ізгі амал жасауға арналған уақыт. Көптеген аспан фонарьдары (โคมลอย; ), сөзбе-сөз: «ұшатын фонарьлар» әуеге жіберіледі. Кхом-лой – бамбук немесе сымнан жасалған қаңқаға керілген, күріш қағазы сияқты жұқа матадан жасалады, оған шам немесе отын жасу элементі бекітіледі. Отын жаққанда, пайда болатын ыстық ауа фонарьдың ішінде қалып, хом лойдың аспанға көтерілуі үшін жеткілікті күш тудырады. Мереке кезінде кейбір адамдар үйлерін, бақтарын және ғибадатханаларын түрлі пішіндегі әсем қағаз фонарьлар – хом фай (โคมไฟ) арқылы безендіреді. Хом туэ (โคมถือ) – қолға ұсталып, таяққа ілінетін фонарьлар, khom khwaen (โคมแขวน) – ілінетін фонарьлар, ал khom pariwat (โคมปริวรรต) – ғибадатханаларда орналастырылатын және ішіндегі шамның жылуынан айналатын фонарьлар. Ең әсем И Пэнг мерекелері Чианг Май қаласында, бұрынғы Ланна патшалығының ежелгі астанасында өтеді, онда қазір Лой Кратонг пен И Пэнг бір уақытта тойланады, нәтижесінде су бетінде, ағаштардан/ғимараттардан ілінген немесе қабырғаларда тұрған және аспанда ұшатын жарықтар пайда болады. И Пэнг дәстүрі 16 ғасырда Лаос елдерінің кейбір аймақтарында қабылданған.
Соңы
2016 жылы Бангкок қалалық әкімшілігі (BMA) Лой Кратонг мерекесінен кейін қаланың су жолдарынан алты тонна қоқыс тазартты. Қала әкімі Бангкок су жолдарынан 661 935 кратонг жиналғанын хабарлады. Олардың 617 901-і (93,7 пайызы) шіріп ыдырайтын табиғи материалдардан, ал 44 034-і – ыдырамайтын пенопласттан жасалған. 2015 жылмен салыстырғанда 163 679 кратонг аз жиналды. Қала Чао-Прая өзені мен каналдардан кратонг жинау үшін 210 жұмысшы мен 45 қайық жұмылдырды. 2017 жылы аспанға ұшатын шамдар (хом лой) өтетін ұшақтарға қауіпті болғандықтан және "Ұлы сарай, храмдар мен мемлекеттік кеңселер сияқты маңызды орындарға зақым келтіруі мүмкін" екендігіне байланысты, үкімет тарапынан оларға шектеулер қойылды. Чиангмай қаласында билік өкілдері 2017 жылдың 3-4 қарашасында Чиангмай әуежайынан 78 рейсті тоқтатты, тағы 79 рейстің кестесі өзгертілді. Бұл шараларға қарамастан, әуежай аумағынан 100-ден астам шамның қалдықтары табылған. Бангкокта халыққа фейерверктер мен аспанға ұшатын шамдарды пайдалануға толық тыйым салынған. Бұл ережені бұзғандар үш жылға бас бостандығынан айырылуы және/немесе 60 000 бат айып төлеуі мүмкін. Чао-Прая өзеніндегі жүз тоқсан айлақ кратонгтарды суға жіберу үшін азаматтарға ашық болады. 2018 жылы үш әуежайда 158 рейс тоқтатылды немесе кестесі өзгертілді, ал Бангкокта 88 айлақ жабылды. 2017 жылы Нахон-Ратчасима провинциясында 50 жұмысшы Тао Суранри ескерткіші маңындағы қала орталықтарындағы ордан кратонг жинады. Бурирамда 200-ден астам жұмысшы мен еріктілер Мюанг ауданындағы орлардан кем дегенде 20 000 кратонг тазалады. Сол жерде 2017 жылы пенопласттан жасалған кратонгтарға тыйым салынды. Лампанг қаласында дене шынықтыру институтының 100-ден астам студенті мен оқытушысы Муанг ауданындағы Ван өзенін тазалауға көмектесті.