Кіріспе

Испандық сәнгер Мариано Фортуни и Мадрасо (,; 11 мамыр 1871 – 3 мамыр 1949) – испандық ғылымның көп саласын білетін адам, суретші, өнертапқыш және сәнгер, ол 1906 жылы өз сән үйін ашып, 1946 жылға дейін оны жүргізді. Ол Мариано Фортуни и Марсалдың ұлы.

Өмір

Фортуни 1871 жылдың 11 мамырында Испанияның Гранада қаласындағы өнерге бейім отбасында дүниеге келді. Ол үш жасында жанрлық суретші әкесінен айырылды, ал анасы Сесилия отбасын Парижге көшірді. Фортуни өте ерте жасынан сурет салуға қабілетті, сонымен қатар тоқымаға құштар екенін көрсетті. Бала кезінде ол түрлі-түрлі маталармен танысты, бұл оның шығармашылығына терең із қалдырды. Оның ата-анасы материалдарды ұнататын, Еуропаның әртүрлі дүкендерінен тоқыма жинаған. Әкесі де бұрынғы дәуірлердің металл бұйымдарын және қару-жарақтарын жинауды хобби ретінде ұстаған. Ол кішкентай кезінде осы маталардың бәріне қызығушылық танытып, көңіл көтеру үшін маталарды бояған. Осылайша ол жеке маталар мен киімдерді жобалауға және шығаруға бейімделді. 1889 жылы отбасы Италияның Венеция қаласына қайта көшті. Жастығында Фортуни Еуропаны аралап, өнер сүйетін суретшілерді іздеді, соның ішінде неміс композиторы Рихард Вагнер де болды. Фортуни көптеген дарындарға ие болды, олардың ішінде өнертабыс, сурет салу, фотосурет түсіру, мүсін жасау, сәулет, гравировка және театр сахнасын жарықтандыру бар. 1897 жылы ол Парижде болашақ әйелі Генриетта Негринмен танысты. Парижде Фортуни 1901 және 1934 жылдар аралығында 20-дан астам өнертабысты тіркеді және патенттеді. Ол Венециядағы үйінде қайтыс болды және Римдегі Кампо Веранода жерленді. Оның туындылары француз жазушысы Марсель Прустқа шабыт берді.

Жарықтандыру инженері

1892 жылы Парижде Ричард Вагнердің кейбір туындыларын көргеннен кейін Фортуни Вагнер өзінің операларын қою үшін арнайы салынған театр орналасқан Германияның Байройт қаласына сапарлады. Вагнердің туындыларына тәнті болған ол, Венецияға оралған соң операларына қойылатын сахналардың суреттерін салуға кірісті. Вагнериандық драмада сурет салу, сәулет, ән, би және поэзия барлығы бірлесіп, ортақ мақсатқа жету үшін жұмыс істеді. Бұл Фортунидің көзқарасына әсер етті және дизайнер мен техник идеядан бастап іске асыруға дейінгі жобада бірлесіп жұмыс істейтін жаңа театр дизайнына шабыт берді. Фортуни және осы ұғымды қолдайтындар өнімнің сапасын жақсарту үшін шикізат пен оның өндіріс процесін жақсы білу қажет деп сенді. Ол сондай-ақ, суретші дизайнды іске асыру қабілетіне ие болғанда және шығармашылық процестің барлық кезеңін бақылағанда ең жақсы дизайн туатынын ойлады. Вагнермен және театрмен тәжірибе алған Фортуни жарық инженері, сәулетші, өнертапқыш, режиссер және сахна дизайнері болды. Сахна дизайнері ретінде ол бір сахнадан екіншісіне көшудің жаңа тәсілін жасағысы келді, мысалы, фонды көтеріп алып, жаңасын орнатудың орнына. Ол Италиядағы сарайының шатырында жарықпен және оны қолданудың әртүрлі тәсілдерімен тәжірибе жасауға кірісті. Ол жарықтың түрлі беттерден шағылысуы оның түсін, қарқындылығын және басқа да қасиеттерін өзгертетінін анықтады. 1904 жылы жарықтандыру туралы жазған "Eclairage Scenique" ("Сәхнә жарығы") атты еңбегінде оның жанама жарық беру техникасының негізін құраған жаңалығын сипаттады. Ол "заттарды көрінетін ететін және оқушының дұрыс ашылуына мүмкіндік беретін – жарықтың мөлшері емес, сапасы" деген қорытындыға келді. Ол осы жанама жарық беру техникаларын өзінің жаңа өнертабысы – Fortuny cyclorama dome-ында қолданды, ол гипс немесе матадан жасалған ширек дөңгелек пішіндес құрылым еді. Фортуни алғаш рет 1901 жылы өзінің жанама театрлық жарықтандыру жүйесіне патент алды және содан бері өнертабысын үнемі жетілдіріп келеді. Бұл пішін кеңірек аспан көрінісін жасады, ал Фортуни жарықты оған белгілі бір тәсілмен шағылыстырып, қалаған аспанның кез келген түрін жасауға болатын. Ол тіпті айналарға түрлі суреттер салып, олар арқылы жарықты күмбезге шағылыстырып, бұлттарды да бейнелей алатын. 1920 жылдары Фортунидің театрға қосқан үлесі кеңінен танылды. Оның күмбезі зерттелгеннен және жетілдірілгеннен кейін, оны пайдалану Еуропаның көптеген театрларында танымал болды. Біраз уақыттан соң оған Миланның танымал "Ла Скала" опера театрына күмбезді орнатуға келісімшарт жасалды. Алайда, бұл жоба үшін күмбездің мүмкіндігін толық пайдалану үшін ол кейбір өзгерістер енгізуге мәжбүр болды. Театр оның бастапқы күмбезінен әлдеқайда үлкен болғандықтан, ол күмбезді сахнаны толық толтыру үшін көлемін ұлғайтты. Сондай-ақ, ол күмбезді "электрлік басқарумен, 90 секунд ішінде алып аккордеон сияқты бүгіліп, ашылатын етіп жасады. Ол осы жоба үшін арнайы сору желдеткішін ойлап тапты, ол құрылысты тығыз ұстау үшін ауаны сыртқа шығаруға мәжбүр етті. Көрермендердің көзқарасы бойынша, бұл фонның тереңдігі шексіз болып көрінді, түнгі аспанға қарап тұрғандай сезім тудырды. Барлық өзгерістер енгізіліп, құрылыс аяқталғаннан кейін, күмбез 1922 жылдың 7 қаңтарында Парсифал қойылымымен сәтті ашылды. Ол, әсем пішілген жібектен жасалған, шыны мұздықтарымен безенілген киімдерді де жасады, олар киімнің пішінін сақтап, денеге жақсы жаратылды. Оның жасаған қаптамасын одан да жақсы қайта жасай алмаған ешкім жоқ. Ол сондай-ақ, кездемелері үшін бояулар мен пигменттерді ежелгі әдістермен өзі дайындады. Осы бояулармен ол барқыт пен жібекке суреттер басып, өзі ойлап тапқан баспа машинасымен ағаштан жасалған блоктарға суреттер ойып, бояды. Бүгінде оның киімдері өнер туындылары ретінде қарастырылады және олардың көптеген үлгілері мұражайларда және жеке коллекцияларда сақтаулы. Парижде Фортуни киімдерін Бабани сатты, ол актриса Элеонора Дюзеге Delphos көйлектері мен басқа киімдерді сатты. 2012 жылы Нью-Йорктегі Королева София испан институты оның туындыларының көрмесін ұйымдастырды. Оның клиенттері Элизабет, графня Греффулх және оның қызы Элейн Греффулх, Элеонора Дюс, Эллен Терри және Оона О'Нилл болды.

Мұражай

Фортуни мұражайы Венециядағы венециялық готикалық Палаццо Пезаро Орфейде орналасқан. Онда Фортунидің тоқыма дизайны, сән дизайны, кескіндеме, мүсіншілік, фотосурет және жарықтандыру салаларындағы туындылары, сондай-ақ оның әкесі Мариано Фортуни и Марсалдың бірнеше картинасы қойылған.