Кіріспе

Құс түрі

Түрлік қорап
| атауы = Корсикалық жаңғақ
| сурет = Sitta whiteheadi Christoph Moning 4 (кесілген). jpeg
| сурет сипаттамасы = Еркек
| статусы = VU
| статус жүйесі = IUCN3.1
| статус анықтамасы =
| таксон = Sitta whiteheadi
| авторы = Sharpe, 1884
| синонимдер = * Sitta canadensis whiteheadi (Sharpe, 1884)
| синонимдер анықтамасы =
| таралу картасы = Sitta whiteheadi map. svg
| таралу картасының альтернативті мәтіні = Sitta whiteheadi-дің қоныстану аймалын көрсететін карта
| таралу картасы сипаттамасы = Корсикалық жаңғақтың аралдағы таралуы, Халықаралық табиғатты қорғау одағының мәліметтері бойынша. 1896 жылдың көктемінде неміс натуралисі Александр Кениг Виццавона орманды зерттеп, үлкен қиындықпен бес данасын жинады; 1900 жылдың күзінде Арнольд Дюер Сапсворт бірнеше тері алып келді. Бірінші сапарда көбелек шаруашылығы маусымы басталмаған, ал екінші сапарда аяқталған еді; сондықтан осы кезеңде қосымша жұмыртқалар әкелінген жоқ. Келесі жинақтарды 1908 және 1909 жылдар аралығында британдық орнитолог Фрэнсис Чарльз Роберт Жорден жасады, ол қосымша жазбалар ұсынды және ұяларға қол жеткізудің қиындығын түсіндірді. 2006 жылдың жазында энтомологиялық экспедицияға қатысқан голланд ғалымдары Қытай, Қазақстан, Моңғолия және Ресейдің шекарасындағы Алтайда таза қарағай (Larix sp.) орманды зерттегенде жаңғақтардың жұбын кездейсоқ байқады. Еркекте қара бас киім бар, ал аналықта жоқ, екеуінің де қара түсті, үстінен ақ жолақты бас киімі бар. Бұл сипаттамаға ең жақын географиялық түр – қытай жаңғағы (S. villosa) болып табылады, ол белгілі таралу аймағынан алыс және байқалған құстарға қарағанда астыңғы жағы сарғыш. Бұл жазба қытай түрінің кеңірек таралуын көрсетеді, немесе бұл құс S. whiteheadi және S. villosa-ға жақын, әлі сипатталмаған түр болуы мүмкін.

Номенклатура

Корсикалық жаңғақты Шарп 1884 жылғы наурыз айында сипаттады, бұл Уайтхед жинаған алғашқы еркек үлгісіне негізделген, сондықтан оған түрлік атау берілді. Уайтхед Шарпқа екінші еркек үлгісін жіберді, ол оны мамыр айында Лондон зоологиялық қоғамына ұсынды. Маусым айында Шарп Уайтхедтен әйел үлгісі келгеннен кейін түрдің сипаттамасын аяқтады. Оның кіші түрлері жоқ. Корсикалық жаңғақ 1911 жылдан 1950 жылдарға дейін қызыл кеуделі жаңғақтың (S. canadensis) кіші түрі деп есептелді. Неміс орнитологы Ханс Лёрль Латын Америкасы мен Корсика құстарының экологиясы мен мінез-құлқын зерттегеннен кейін, сондай-ақ 1960-1961 жылдар аралығындағы өрістегі жазбаларын жариялағаннан кейін Воридің пікірімен келіспеді. 1976 жылы француз орнитологы Жак Виеллиард Жан Пол Ледант Алжирде жаңа ғана тапқан алжирлік жаңғақ (S. ledanti) туралы хабарлады. Ол мақаласының бір бөлігін түрлердің мүмкін байланыстары мен олардың эволюциялық тарихына арнады. Виеллиардтың пікірінше, Ваури корсикалық жаңғақты қызыл кеуделі жаңғаққа жақындату үшін "сыртқы морфологиялық ұқсастыққа" тоқтаған, ал корсикалық түр Крюпер жаңғағымен (S. krueperi) бірге "Жерорта теңізі жаңғақтары" деп аталатын топты құруы керек, "мұнда S. ledanti табиғи түрде сәйкес келеді".

Молекулалық филогенез және эволюция

1998 жылы Эрик Паскей оншақты жаңғақ түрінің митохондриялық ДНК-сының цитохром b белгісін зерттеді, оның ішінде Sitta canadensis тобының әртүрлі түрлері кірді, ол алты түрден тұрады деп анықтады, олар кейде Sitta (Micrositta) кіші түрі ретінде қарастырылады: Зерттеу нәтижелері түрлердің морфологиялық ерекшеліктерімен сәйкес келеді, қызыл кеуделі жаңғақ, Корсика жаңғағы және қытай жаңғағы еркектерде ғана кездесетін толық қара тәжді бөліседі, бұл Sittidae және туысқан отбасыларындағы бірегей белгі. Екінші топқа Крюпер мен Алжир жаңғақтары кіреді, олардың еркектерінің маңайы қара болады, ал жас жануарларда бұл жыныстық ерекшелік байқалмайды. Қанатының ұзындығы және салмағы: қанаттары бүгілгенде , құйрығының ұзындығы , табан мен тұмсығының ұзындығы: Басы кішкентай, ал тұмсық жаңғаққа қарағанда қысқа. Тұмсығы жұқа және қара-сұр түсті, ұшы қара. Көздері қара, аяқтары мен саусақтары ашық қоңыр. Әйелдерде, басы мен қас қабатының сызығы арқасымен бірдей сұр түсті болады. Көңілі толмағанда, бұл жаңғақ "қатаң және созылған, баяу қайталанумен" шығарады, бұл дыбыс қара құмырсқаға (Sturnus vulgaris) ұқсайды. Корсика жаңғағы Солтүстік Америкада ғана кездесетін қызыл кеуделі жаңғаққа ұқсас, бірақ ішкі жағы сары түсті. Соңында, Корсика түрі Алжир жаңғағына ең жақын, ол Бабор тауларынан табылған, оны ақшыл ішкі жағымен, басының ақшыл қабырғаларымен және еркектің қара маңайы бар тәжімен ажыратуға болады. Оның ареалы аралдың көп бөлігін қамтиды, ол өте таулы. Бұл құс солтүстіктегі Тартагин Мелаха орманнан оңтүстіктегі Оспидель орманға дейін кездеседі, бірақ Монте Цинто, Монте Ротондо, Монте Ренозо және Монте Инкудин массивтерінде одан да көп кездеседі. Сондай-ақ аралдың солтүстік-шығысындағы Кастагничияда және оңтүстіктегі Кагна тауында екі оқшауланған популяция бар. Корсика жаңғағы корсикалық қарағай (Pinus nigra laricio) орманды, арасында кеңістіктер бар жерді ұнатады; бұл орта жазда құрғақ (үш аптадан екі айға дейін) және маусымсыз (жыл сайын) көп жауын-шашынды болады.

Мінез-құлық және экология

Барлық жаңғақтар сияқты, Корсика жаңғағы да бұтақтар бойымен басы төмен қарай жылғалап жүреді және жерде сирек кездеседі. Бұл аумақтық құс және ұялшақтық танытпайды. Ол бір жұппен жыл бойы 3-10 гектарлық бір аумақта тұрады, жұптың екі құсы оны өз түлегінен немесе басқа түрден келген басқыншылардан қорғайды. Құстардың әдетте аумағында өмір сүретін жері – үй аймағы, маусым мен құстардың жасына, әсіресе қарағайлардың тұқымдарының өнімділігіне байланысты әртүрлі шамада болады. Көктем мен жазда оны көбінесе ағаш басында, қарағай жапырақтарының арасында, бұтақтардың ұштарында, тілқанат сияқты іздеп табуға болады. Осылайша жасырынуы құстың толық қонысқа жайғасуын түсіндіруі мүмкін.

Өсіру

Корсикалық еркектер желтоқсанның соңында ән айта бастайды, бірақ көбейту маусымы сәуір-мамыр айларында болады. Конус өндірісі жоғары жылдары көбейту ертерек басталады; өнімділігі төмен жылдары жаңғақ құрттары жәндіктер көп мөлшерде пайда болғанша күтуі керек. Бұл түр ұя салу үшін екі-үш жүз жылдық, жеткілікті жұмсақ, өлі, құрт жеген немесе жарым-жартылай шаңқай соққан қылқан жапырақты ағаштарға тәуелді. Корсикалық жаңғақ әлі де бірнеше бұтақтары бар өлі ағаштарды ұнатады, оларды ән айтуға, аңға баруға немесе айналасын бақылауға пайдалануға болады, бірақ діңнің биіктігі, айналасындағы қарағайлы ормандар немесе діңнің диаметрі шешуші емес. Ұя жерден жоғары орналасады. Ол түрлі өсімдік материалдарынан (қайың тікендері, қабық және жоңқа) жасалады және қауырсын, еңбек, жылқының киізі немесе лишай сияқты жұмсақ материалдармен төселген. Джорданның 42 жұмыртқаны (14-ін Уайтхед жинаған, ал қалған 28-ін өзі жинаған) салыстыруынша, олардың орташа салмағы осы жұмыртқалардың 17-сі үшін есептелгенде 82,2 миллиграммды құрайды. Аналығы 14-17 күндей баданалайды, ал аталық сағатына орташа есеппен 3,2 рет тамақтандырады. Балапандардың тұмсығы мен қанаты бірте-бірте өседі, ал тарс он екінші күні қалыптасады; басы он бірінші күні қарарады, ал жастар орташа есеппен жиырма күннен кейін толық қанаттанады. Өмір сүру ұзақтығы жақсы белгілі емес, бірақ "түспен белгілеу көрсеткендей, аздаған жекелеген құстар алты жасқа жете алады". Корсикалық жаңғақ 1988 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы тарапынан "қауіпке жақын" деп танылды, ал 2004, 2008 және 2009 жылдары "алаңдаушылық тудырмайды" деп саналды. 2010 жылдан бері ол "әлсіз" деп есептеледі, соңғы жылдары Рестоника шатқалында 12 аумақтың 6-сы жойылды. 2003 жылғы тамыздағы орман өрттерінің салдарынан популяция азайды, келесі көктемде ол 37,5%-ға төмендеді. Корсикалық жаңғақтың жыртқыштарына үлкен нүктелі шумақ кіреді, ол ұяларды және жас құстарды ұя қуысын кеңейтіп, жаңғақ балапандарына қол жеткізу арқылы шабуылдай алады; барлық жекелеген құстар міндетті түрде ұяларға шабуыл жасамайды, ал жаңғақтар мен шумақтар тіпті бір ағашта ұялай алады. Бақша шошқасы (Eliomys quercinus) да потенциалды жыртқыш болып табылады, ол ұяда ұйықтап жатқан кезде байқалған және бірнеше жоғалтуларға күдік танылған.

Қорғау

Корсикалық жаңғақ 2009 жылғы 29 қазандағы жарлықтың 3-бабына сәйкес Франция аумағында толық қорғалады, ол бүкіл аумақта қорғалатын құстардың тізімін және оларды қорғау шараларын белгілейді; сондай-ақ ол Еуропалық Одақтың Құстар туралы директивасының I қосымшасында және Берн конвенциясының II қосымшасында тізімделген. Сондықтан оны жоюға, мүшелеуге, ұстауға немесе алып кетуге, қасақана мазалауға немесе табиғи ортасына бейімдеуге, сондай-ақ жұмыртқаларын және ұяларын жоюға немесе алып кетуге, оның қоршаған ортасын жоюға, өзгертуге немесе бүлдіруге тыйым салынады. Тірі немесе өлі болса да, оны тасымалдауға, сатуға, пайдалануға, иеленуге, сатуға немесе сатып алуға рұқсат етілмейді. Құстар туралы директиваға сәйкес арнайы қорғалатын аумақтардың сегізінде халықтың шамамен 91 пайызы орналасқан деп есептеледі. Бағаланған халықтың тағы бес пайызынан аспайтын бөлігі екі басқарылатын биологиялық қорықта және алты толыққанды биологиялық қорықта табылған. Бірақ оның корсика тілінде әртүрлі жергілікті аттары бар, мысалы, pichjarina, pichja sorda немесе furmicula, сондай-ақ кем дегенде Кортеде қолданылатын capinera. Бұл түр әлі де көпшілікке жақсы таныс емес. Корсиканың аймақтық табиғи паркі құсқа арналған комикс жариялап, "Корсика орнитологиялық тобы" (GOC) оны өте әдемі бейнеленген логотипі ретінде таңдады. Эвиза қаласына жақын Аитоне орман паркінде Ұлттық орман шаруашылығы басқармасы "Жаңғақ жолын" құрды, ол осы түрді байқауға қолайлы орындардың бірі болып табылады.