Кіріспе

Крия-йога (санскрит: क्रिया योग) – рухани дамуды жылдамдатуға, терең тыныштық пен Құдаймен бірлікке қол жеткізуге бағытталған пранаяма, мантра және мудра деңгейлерінен тұратын йога жүйесі. Бұл – пурушаның (сана, рух) пракритиден (табиғат немесе материя, соның ішінде адамның санасы мен сезімдері) оқшаулануы немесе Құдаймен бірігуі. Яершкинің сөзіне сәйкес, кевали пранаяма кевала кумбхакаға алып келеді, ол – "барлық терең йогилердің мақсаты болып табылатын табиғи тыныссыздық күйі".

Йога

Санскрит тіліндегі "йога" атауы "қосу, біріктіру, бағындыру, жегу" мағынасын беретін түбірден (йога - ағылшын тіліндегі "жегу" сөзімен туыс) шыққан. Тимоти Миллердің сөзіне сәйкес, "йога" термині индуистік дәстүрлердегі әртүрлі рухани тәжірибелерді білдіруі мүмкін, оны "бірігу" немесе "дисциплина" деп аударуға болады. Крия-йога атауын түсіндіру үшін көбінесе сілтеме жасалатын "Йога-сутралар" контекстінде дәстүрлі түсіндірушілер yuj samādhau (концентрациялау) түбірін дұрыс этимология деп есептейді.

Крия

Крия йога контекстінде кез келген практиканы білдіре алады, ал психофизикалық практика оқытушылары бұл терминді жиі қолданады. Филип Голдберг Крия-йога бренді ретінде, әдетте, Йогананда ұсынған рухты білдіреді деп жазады. Сондай-ақ, ол Йогананданың өмірбаянында кездесетін келесі анықтаманы келтіреді. Йогананданың айтуынша, КРИЯ сөзінің санскрит түбірі КРИ, яғни істеу, әрекет ету және қайта әрекет ету; осы түбір КАРМА сөзінде де бар, ол себеп пен салдардың табиғи принципі. Осылайша, КРИЯ-ЙОГА – бұл "белгілі бір іс-әрекет немесе ғұрып арқылы шексізбен (йога) бірігу". Джонс пен Райанның сөзінше, крия-йога сөзбе-сөз "ғұрыптық іс-әрекет йогасы" деп аударылуы мүмкін, олар бұл "жнана (білім) йогасына қарама-қарсы және Тришихи Брахмана Упанишадада карма (іс-әрекет) йогасына теңеледі" деп атап көрсетеді. Патанджалидің "Йога сутралары" 2.1 крияның үш түрін анықтайды: тапас ("ыстық", аскетикалық тәжірибелер"), свадхьяя (Ведаларды оқу немесе жаттау, немесе "өздігінен ойлау, зерделеу, өзіңді тану") және Ишвара пранидхана (Құдайға деген бағыну немесе сенім). Крия-йога мектебінде "ғұрыптық іс-әрекет" өмірлік энергияны (прананы) "артқа және төменге, алты омыртқа орталығының айналасына" және жоғары қарай, басти чакрасына дейін айналдыратын тыныс алу техникаларын (пранаяма) қамтиды.

Тарих

Крия-йоганың қазіргі формаларының бастауы Лахири Махасаяға барып тіреледі, ол Гималайдың мәңгілік йогы Махаватар Бабаджиден йога техникаларын үйренгенін айтқан. Лахири Махасаяның 1861 жылы Махаватар Бабаджиден Крия-йоганы үйренуі туралы әңгіме "Менің өмірбаяным" кітабында баяндалған. Йогананда сол кездесуде Махаватар Бабаджидің Лахири Махасайға былай дегенін жазды: "Осы он тоғызыншы ғасырда сіз арқылы әлемге ұсынатын Крия-йога – Кришна мыңжылдықтар бұрын Арджунаға берген ғылымның қайта жаңғыруы; кейін Патанджали, Иса (Мәсіх), Жақия, Пауыл және басқа да шәкірттерге белгілі болды". Лахири Махасая арқылы Крия-йога тез арада бүкіл Үндістанға тарады.

Практика

Лахири Махасая үйреткен Крия Йога дәстүрлі түрде тек Гуру-оқушы қарым-қатынасы арқылы үйреніледі және бастама құпия рәсімнен тұрады. Ол Крия-йогаға кіріскеннен кейін: «Бабаджи маған йога өнерін ұстаздан шәкіртке берудің қатаң ережелерін үйретті», – деді. Йогананданың «Өзімнің өмірім» атты кітабында Крия Йога практикасы туралы айтылған, бірақ нақты техникаларды қалай орындау керектігі туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілмеген. Ризван Вирк: «Кітаптың мақсаты – оқырмандарды рухани мүмкіндіктерге саналарын аша отырып, йога жолына түсуге шақыру», – деп жазады. Йогананда 1920 жылғы 6 қазанда Бостондағы Халықаралық діни либералдар конгресінде сөйлеген сөзінде, өзінің дәстүріндегі Крия Йоганың «жеті негізгі орталықты қамтитын омыртқа бағанасы мен миды магниттеуден тұратынын, нәтижесінде тараған өмірлік энергия бастапқы орталықтарға қайта жиналады» деді, осылайша «рухани Өзінді» физикалық және психикалық алаңдатулардан босатады. Йогананда «чакра» терминінің орнына «орталықтар» деген сөзді қолданды. Филип Голдберг Йогананданың «Йогидің өмірбаянында» Крия Йоганы шамамен осылай сипаттағанын жазды. Йогананда: «Крия Йога – адамның қанын карбонаттан тазартып, оттегімен толықтыратын қарапайым психофизиологиялық әдіс. Бұл қосымша оттегі атомдары ми мен омыртқа орталықтарын жаңарту үшін өмірлік энергияға айналады. Веноздық қанның жиналуын тоқтату арқылы йоги тіндердің шіруін азайтады немесе болдырмайды; ал озық йоги өзінің жасушаларын таза энергияға айналдырады. Илияс, Иса, Кабир және басқа да пайғамбарлар Крия немесе осыған ұқсас техниканы қолдануда бұрынғы шеберлер болды, олар өз денелерін өз еркімен материализациялап және дематериализациялай алды». Сатьянанда Гири: «Крия садхананы «Атманда болу практикасының садханасы» деп қарастыруға болады. Крия-йога дәстүрінде көптеген жоғары криялар бар. «Йогидің өмірбаянында» Лахири Махасая Крия Йоганы төрт бөлікке бөлген. Екінші, үшінші және төртінші Криялар жоғары Криялар деп аталады, олардың бірі – Токар Крия. Йогананданың айтуынша, Крия Йога ежелгі Үндістанда жақсы танымал болған, бірақ ақырында «құдайлық құпиялылық пен адамның бейжайлығы» салдарынан жоғалып кеткен. Йогананданың түсіндірмесіне сәйкес, Кришна Крия Йоганы былайша сипаттайды: «Крия Йога пранаямасының шоғырланған практикасы – демді демге ұсыну (прананы апанаға) және демді демге ұсыну (апананы пранаға) арқылы – йоги осы екі өмірлік ағымды және олардың салдарынан болатын шіру мен өсудің мутацияларын бейтараптандырады, дем мен жүрек соғу және дене санасының себепшілерін бейтараптандырады. Қан мен жасушаларды тыныс алудан алынған өмірлік энергиямен зарядтау және омыртқа мен мидағы таза рухани өмірлік күшпен күшейту арқылы Крия Йоги дене шіруін тоқтатады, осылайша тыныс алу мен жүректі тыныштандырады, олардың тазарту әрекеттерін қажетсіз етеді. Осылайша йоги өмірлік күшті саналы түрде басқаруға қол жеткізеді. Йогананда Кришнаның Крия Йога пранаямасына қатысты екенін де айтқан: «Кришна бұрынғы өмірінде ежелгі ағартушы Вивасватқа жойылмайтын йоганы жеткізгенін, оны ұлы заң шығарушы Мануға бергенін айтады. Ол өз кезегінде Үндістанның күн соғыскерлері әулетінен шыққан Икшвакуға басшылық берді». Патанджалидің «Йога Сутралары» 2.1 «әрекет йогасы (крияйога)» деп сипаттағанда крия йога терминін қолданып, крия (әрекет) үш түрін анықтайды: «Әрекет йогасы (крияйога): аскетизм (тапас), оқу (свадхьяя) және Ишвараға (Тәңірге) бағышталу (пранидхана)». Джордж Файерштейннің айтуынша, бұл крия-йога 1-тарауда, 2-тараудың 1-27-аяттарында, 3-тарауда 54-аяттан басқа және 4-тарауда бар. «Сегіз мүшелі йога» 2-тараудың 28-55-аяттарында және 3-тараудың 3-54-аяттарында сипатталған. Барбара Миллердің айтуынша, «Йога Сутраларында» сипатталған Крия Йога – «йоганың белсенді орындалуы». Бұл Патанджалидің сегіз мүшесінің екінші мүшесі – ниямалардың, «қасиеттердің» бір бөлігі. Йогананда Патанджалидің Крия Йога пранаяма техникасы туралы екінші рет жазғанын айтады: «Азаттыққа иншалау мен дем алуды ажырату арқылы жүзеге асырылатын пранаяма арқылы қол жеткізуге болады» (YS 2.49). Йогананда өзінің жазбалары, әсіресе SRF үй оқу курсында (SRF сабақтары) жинақталғандары, ол қайтыс болғаннан кейін шәкірттеріне рухани нұсқау беруге көмектесетінін айтты. «Серс-Франс-ЮСС» ұйымының басшылығы туралы сұрақтарына Йогананда: «Бұл ұйымның басында әрқашан да сауатты ерлер мен әйелдер болады. Олар Құдайға да, Гуруларға да белгілі. Олар менің рухани және ұйымдық мәселелерде рухани мұрагерім және өкілім болады».

Крия Йога институтының мәліметінше, олардың дәстүрінде Махаватар Бабаджи, Лахири Махасая, Шри Юктешвар Гири, Шримат Бхупендранатх Саньял Махашая, Парамаханса Йогананда, Сатьянанда Гири және Харихарананда Гири кіреді. Харихарананда Гири Шри Юктешвар Гиридің шәкірті болған және 1959 жылға дейін Үндістандағы Йогананданың ашрамдарының бірін басқарған. Ол 1975 жылдан бастап АҚШ-қа баруды бастады және Флорида штатының Хоумстед қаласында Крия Йога институтын құрды.