Кіріспе

Миколов (Николай) – Польшаның оңтүстігіндегі Силезия аймағындағы қала, Катовице қаласының жанында орналасқан. 2 миллионнан астам халқы бар Метрополис GZM-нің шеткі қаласы және шамамен 5,294,000 адам тұратын Үлкен Жоғарғы Силезия-Моравия қалалық аймағының құрамында. Қаланың халқы 40 898 адамды құрайды (2019 жылғы мәлімет бойынша). Силезия жоталарында, Клодница өзенінің саласы – Ямна ағысының жанында орналасқан. 1999 жылдан бері Силезия воеводиясының құрамында, ал бұрын Катовице воеводиясы және одан бұрын Силезия воеводиясы болған.

Тарих

1222 жылдан бастап жазылған деректерде Миколов Жоғарғы Силезиядағы ең көне қалалардың бірі ретінде танылады. Бұл құжат Вроцлав епископы Вавржинецке Ополе князі Казимир I (Миешко II Толының ұлы) жіберген. Құжатта Микуловтың кастеляны Андреас (лат. comes Andreas, castellanus de Miculow) есімі көрсетілген, бұл Миколовтың әкімшілік орталық болғанын дәлелдейді. Қаланың аты Миколай ("Николай") есімінен шыққан және поляк текті. Ортағасырлық Польша Корольдігінің фрагментациясы нәтижесінде Миколов Ополе және Рациборц герцогтықтарының құрамына кірді, 1532 жылға дейін Пьяст әулеті тарапынан басқарылды. Остсидлену кезеңінде Миколовтың халқы айтарлықтай өсті және инфрақұрылымы кеңейді. Миколов сауда жолдарының торабында орналасқан жергілікті сауда орталығына айналды. 1349-50 жылдары қара өлім қала тұрғындарының 33% құрамын құртты. 1433-1443 жылдары аймақта бірнеше жер сілкінісі тіркелді. 1547 жылы Миколов қала мәртебесін алды. 1580 жылы қалаға алғашқы протестант пасторы келді, бірақ 1630 жылы жергілікті приход католик шіркеуіне қайта оралды, ал оның пасторы Томаш Александр Чарнецкий болды. 1645 және 1687 жылдары базар алаңына жақын жердегі үйлер өрттен қирады, осыған байланысты Миколов жылына төрт жәрмеңке өткізуге құқық алды. XVIII ғасырдың екінші жартысында шаруалар билікке қарсы көтеріліс ұйымдастырып, жоғары тәуелділік салығын төлеуден бас тартты. Сонымен қатар, 1713 және 1715 жылдар аралығында қала ашаршылық пен эпидемиядан зардап шекті. XVIII ғасырдың ортасында Силезия соғыстарынан кейін қала Пруссия Корольдігіне қосылды. 1760 жылы "Миколов" атауы алғаш рет түпнұсқалық түрінде қолданылды. 1794 жылдың 20 мамырында болған ірі өрт базар алаңындағы үйлердің барлығын, соның ішінде қалалық әкімдік пен онда сақталған барлық тарихи құжаттарды жойды. XIX ғасырда қала Жоғарғы Силезиядағы поляк баспасының орталығына айналды. 1845 жылы Томаш Новацкий поляк баспасын құрды, ал кейін поляк белсендісі және жазушысы Кароль Миарка қалада "Католик" және "Моника" поляк журналдарын жариялады. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде поляктар қала арқылы Ресейлік Польшаның бөлігіне көп мөлшерде оқ-дәрі тасыды. 1871 жылы қала Германия империясының құрамына кірді, онда ол ресми түрде германизацияланған Николай деген атпен белгілі болды. Қаланың көптеген тұрғындары поляктар қаланы Микулов және Миколов деп атады. 1922 жылы қала Польша құрамына қайта кірді, ол ресми түрде Миколов болып өзгертілді. Соғыс аралық Польшада қала электрлендірілді, жаңа мектептер ашылды, жаңа пошта кеңсесі, өрт сөндіру бригадасы және стадион салынды, сондай-ақ поляк кітапханасы құрылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғысты басталған Польшаға неміс шабуылы кезінде, қала 1939 жылдың 3 қыркүйегінде неміс әскерлері тарапынан басып алынды. Миколовты немістерге қарсы поляк армиясы мен азаматтар бірлесіп қорғады. Польшаның нығайтылған бекіністерінің арқасында, соғысқа дейінгі поляк бункерлерінің қалдықтарын бүгінге дейін көруге болады. Неміс оккупациясы кезінде поляк халқы жаппай тұтқындалды, өлтірілді, концлагерлерге депортацияланды, қуылды және Вермахтқа мәжбүрлі түрде шақырылды. 1939 жылдың қыркүйек айының басында немістер Силезия көтерілісіне қатысқан бұрынғы поляк көтерілісшілерін және жергілікті поляк белсенділерін жаппай тұтқындап, өлім жазасын орындады. 1939 жылдың 5, 7 және 17 қыркүйектерінде жасалған жаппай қырғындардың құрбандары поляк жұмысшылары, кеншілер, шеберлер, фермер, сот қызметкері, полиция қызметкері, саудагер және жергілікті шенеунік болды. Немістер Миколов пен Тихи арасындағы ормандықта жасырынып жүрген поляк көтерілісшілерін іздестіріп, соғысқа дейінгі поляк кітапханасының кітап қорын жойды. 1943 жылы немістер поляктарды елден қуды. 1945 жылдың қаңтар айында немістер поляк қарсылық қозғалысының 14 мүшесін және Аушвиц концлагерінің 60 тұтқынын Мikołów арқылы өтетін өлім маршы кезінде өлтірді, ал Borowa Wieś және Mokre аудандарында тиісінше 31 және 13 тұтқынды өлтірді. 1945–1950 жылдары көптеген азаматтар Кеңес Одағына мәжбүрлі еңбекпен депортацияланды немесе Потсдам келісіміне сәйкес елден қуылды. Қала Польшаға қайтарылды. Соғыстан кейінгі жылдары, соғысқа дейінгі поляк халқына Шығыс және Орталық Польшадан келген поляктар қосылды.

Яһуди тарихы

1674 жылы Миколовта алғашқы еврейлер пайда болып, қонақүй ашты. Миколовтағы синагога 1816 жылы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында қалада шамамен 800 еврей тұрды. Содан бері еврей халқының саны біртіндеп азайып, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін 243 адамға дейін төмендеді. 1945 жылдың қаңтар айында кеңес әскері Миколовты азат етуге асыққанда, Аушвицтен шығарылған тұтқындар Германияға, еңбек лагерьлерінде жұмыс істеу үшін Миколов арқылы жол тартты. Олар мүлдем шаршап, әлсіз болған, көбісі өлімге жуық жағдайда еді. Миколовта 60-тан астам адам қайтыс болды немесе өлтіріліп, еврей зиратына жерленді. Тұтқындардың арасында католиктер де болды. 1972 жылы коммунистік билік Болеслав Смиалы шахтасының шахтерлеріне синагоганы жаруға бұйрық берді. Миколовтағы еврей зираты 19 ғасырдың соңында пайда болды, бірақ ең көне қабір 1726 жылға дейін барады. 265 қабірдің бар болғаны 100-і сақталған. Зираттың кіреберісінде 1945 жылдың қаңтар айындағы оқиғалардың құрбандарына арналған ескерткіш орнатылған. Ескерткіште былай деп жазылған: "Осы жерде 1945 жылдың 16 қаңтарында Шуцполицей офицерлері атып өлтірген 14 адам және 1945 жылдың 19 қаңтарында лагерьті немістер эвакуациялаған кезде өлтірілген Аушвиц концлагерінің 50 тұтқыны мәңгілік тыныштықта жатыр. Оларға мәңгілік слава!" Миколовта 1682 жылға дейін барған тағы бір ескі еврей зираты болған, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде толығымен қирады.