Кіріспе

Стюарт Ли Удалл (31 қаңтар 1920 - 20 наурыз 2010) – американдық саясаткер, кейіннен Демократиялық партиясының федералдық мемлекеттік қызметкері. Аризона штатынан үш рет конгресске сайланғаннан кейін, 1961 жылдан 1969 жылға дейін Джон Ф. Кеннеди және Линдон Б. Джонсон президенттердің кезінде Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Бейбітшіл либерал болған ол, үкіметте қызмет еткен кезінде, әсіресе президент Джонсон басшылығымен, қоршаған ортаны қорғауды белсенді түрде қолдағандығымен танымал.

Ерте өмір және білім

Стюарт Удалл 1920 жылдың 31 қаңтарында Аризона штатының Сент-Джонс қаласында Луиза Ли Удалл (1893–1974) және Леви Стюарт Удалл (1891–1960) отбасында дүниеге келді. Оның бес бауырласы болды: Инес, Эльма, Моррис (Мо), Элоиз және Дэвид Бёрр. Стюарт бала кезінде Сент-Джонстағы отбасылық шаруа қожалығында жұмыс істеді. Анасы оны зор күш-қуатымен және тоқпайтын білуге құштарлығымен еске алатын. Удалл Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін екі жыл Аризона университетінде оқыды. Ол төрт жыл Әуе күшінде B-24 Liberator ұшағының қарулы пулеметшісі болып қызмет етті, Италиядан Батыс Еуропаға 736-шы бомбалау эскадрильясының 454-ші бомбалау тобымен бірге елу рет ұшқан. Осы үшін ол үш жапырақтан тұратын ордені бар Әуе медалімен марапатталды. 1946 жылы ол Аризона университетіне оралды, онда заң факультетінде оқыды және чемпиондық баскетбол командасында қорғаушы болып өнер көрсетті. 1947 жылы Удалл ағасы Момен бірге Аризона университетінің асханасындағы нәсілдік бөліністі жоюға көмектесті. Мо мен Стюарт студент-спортшылар ретінде құрметке ие болды, ал Мо студенттік ұйымның президенті болды. Бір күні студенттер үйіне түскі асқа бара жатқанда, олар ғимараттың сыртында тамақтанып отырған қара нәсілді студенттерді көрді. Қара нәсілді студенттерге асханадан тамақ алуға рұқсат болғанмен, олар сыртта тамақтануға мәжбүр еді. Мо мен Стюарт бірінші курс студенті Морган Максвеллді асханадағы үстелдерін бөлісуге шақырғанда, университеттегі нәсілдік сегрегация мәселесіне байланысты ұзақ жылдар бойы жиналған керісіншілікті басаңдатуға көмектесті.

Мансап

Удалл 1948 жылы заңгерлік біліміне ие болып, Аризона штатының адвокатурасына қабылданды. Одан көп ұзамай ол Тусон қаласында заңгерлік тәжірибесін бастады. 1954 жылы Удалл Аризона штатының екінші сайлау округінен АҚШ Өкілдер палатасына сайланды. Ол Ішкі істер және Еңбек және Білім комитеттерінде үш мерзім бойы Палатада ерекше қызмет етті. Оның басшылығымен Ішкі істер департаменті федералдық мемлекеттік жерлерді кеңейтуді белсенді түрде ілгерілетумен қатар, маңызды экологиялық заңнаманы қабылдауға көмектесті. Удалл көптеген жетістіктерінің ішінде төрт ұлттық парк, алты ұлттық ескерткіш, сегіз ұлттық теңіз және көл жағалаулары, тоғыз ұлттық демалыс аймақтары, жиырма ұлттық тарихи орын және елу алты ұлттық жануарлар дүниесі панасын құруға жетекшілік етті, соның ішінде Юта штатындағы Каньонленд ұлттық паркі, Вашингтондағы Солтүстік Каскадтар ұлттық паркі, Калифорниядағы Редвуд ұлттық паркі, Нью-Джерсидегі Ұлы батпақты ұлттық жануарлар дүниесі панасы және Джорджиядан Мэнге дейінгі Апалачи ұлттық көрікті жолы бар. Удалл, сондай-ақ, Ашық ауа, Су сапасы және Таза суды қалпына келтіру туралы заңдар мен түзетулер, 1964 жылғы Жайлы табиғат туралы заң, 1966 жылғы Жойылып бара жатқан түрлерді қорғау туралы заң, 1965 жылғы Жер және суды сақтау қоры туралы заң, 1965 жылғы Қатты қалдықтарды жою туралы заң, 1968 жылғы Ұлттық жол жүйесі туралы заң және 1968 жылғы Жайлы және көрікті өзендер туралы заң сияқты қоршаған ортаны қорғау заңдарын қабылдауда маңызды рөл атқарды. 1961 жылы, Ішкі істер министрі болғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Удалл Вашингтон Редскинс командасының иесі Джордж Престон Маршаллға футбол командасын NFL-дегі барлық басқа франшизалар сияқты интеграциялау керектігін айтты, бұл жаңа салынған және федералдық меншіктегі Колумбия округі стадионын пайдалану шарты болды. Маршалл 1962 жылы команданы интеграциялады. 1962 жылдың 27 шілдесінде Удалл АҚШ Геологиялық қызметінің төрағасына ұйымның топографиялық карталарында этникалық қорлауларды қолдану саясатын талқылау үшін хат жіберді. Бұл USGS-тің кез келген карта атауындағы этникалық лақап сөздерді қолдануға қарсы кеңінен кодификацияланған саясатына әкелді. Удалл Нью-Йорк қаласының сумен қамтамасыз етілуі үшін су қоймасын құру мақсатында Токс аралы бөгетін салу жоспарын қолдады, бұл жоспарды АҚШ Армиясының инженерлік корпусы жасаған. Үй иелерін сатып алу және мәжбүрлеу арқылы үйлерінен шығаруға мәжбүрлегеннен кейін жоспардан бас тартылды. Бұрғыланбаған үйлер жай ғана қирауға тасталды. Осы процестің барлық кезеңінде федералдық үкімет жазасыздықпен және жер аударылған адамдарға немқұрайлылықпен әрекет етті. Президент Рейганның сайлануымен Токс аралы бөгеті жобасы тоқтатылды. Удалл сонымен қатар Кеннеди орталығы, Вольф Трап ұлттық сахналық өнер паркі, Ұлттық өнер қоры, Ұлттық гуманитарлық ғылымдар қоры және қайта жаңғыртылған Форд театрына әкелген бастамаларды іске қосу арқылы Америкада мәдени жаңаруға көмектесті. Удаллдың ұсынысы бойынша президент Кеннеди бұрынғы АҚШ ақыны Роберт Фросттан инаугурация кезінде өзінің түпнұсқа өлеңін оқып беруін сұрады, бұл оқиға үшін дәстүр қалыптастырды. Экологиялық қозғалыстың пионері Удалл 1960 жылдары АҚШ-тағы экологиялық көзқарастар туралы ең көп сатылған кітабымен, «Тыныш дағдарыс» (1963) арқылы табиғатты қорғау дағдарысы туралы ескертті. 1967 жылы Ұлттық Аудубон қоғамы Удаллға ең жоғары наградасын – Аудубон медалін табыс етті.

Энергетика саясаты

1970 жылдарығы энергетикалық дағдарыс кезінде Удалл күн энергиясын дағдарыстың бір шешімі ретінде қолдануды жақтады. 1972 жылдың қазан айында Удалл "Атлантик" журналында "Соңғы жол тығыны" деген тақырыпта маңызды мақала жариялады. Мақалада "аз – көп" деген пікірдің аргументтері келтіріліп, АҚШ-тың көлік және энергетикалық саясатындағы мәселелер, сондай-ақ сирек ресурстар үшін жаңа нарықтармен бәсекелестік туралы болжамдар жасалған. 1974 жылы Удалл, Чарльз Конкони және Дэвид Остерхаут бірлесіп "Энергиялық баллон" атты кітап жазды, онда Америка Құрама Штаттарының энергетикалық саясаты талқыланды.

Кейінгі жылдар

1969 жылы мемлекеттік қызметтен кеткеннен кейін Удалл Йель университетінің орман шаруашылығы мектебінде қоршаған ортаны зерттеу гуманистік бағыты бойынша қонақ профессор ретінде бір жыл оқытты. Кейін ол қоршаған орта мәселелері туралы кітаптар мен мақалалар жазуға және заңгерлікпен айналысуға көбірек уақыт бөлді. 1971 жылы ол «Американың табиғи қазыналары: Ұлттық табиғи ескерткіштер мен теңіз жағалаулары» атты кітап жариялады, ол Американың ұлттық парктері, ескерткіштері және қорықтары туралы айтады. 1979 жылы ол Вашингтондан Батысқа қайтып келді. 1980 жылы Удалл Орталық Аризона суды сақтау ауданының кеңесіне сайланды және Моррисон институтының мүшесі болып бекітілді. 2009 жылдың қараша айында Конгресс Стюарт Удаллды құрметтеу үшін Моррис К. Удалл қорын Моррис К. Удалл және Стюарт Л. Удалл қоры деп атауға қатысты заң қабылдады, бұл тарихи Ішкі істер министрінің үлесін мойындау болды. Удалл қоры – тәуелсіз федералдық агенттік, бастапқыда АҚШ Өкілдер палатасында Оңтүстік Аризонаны трица жыл бойы өкілдік еткен марқұм Моррис Удаллдың есімін мәңгі есте қалдыру үшін құрылған. Стюарт Удалл, сондай-ақ 1955 жылдан 1961 жылға дейін Конгресте Оңтүстік Аризонаны өкілдік еткен, Моррис Удаллдың үлкен ағасы болды. Стюарт Удалл Ішкі істер министрі болғанда және Моррис Удалл Конгресс мүшесі болғанда екеуі көптеген қоршаған орта және жергілікті американдық бастамалар бойынша бірлесіп жұмыс істеді. Конгресс Удалл мұрасының шын мәнінде ортақ мұра екенін мойындады, ол Удалл ағайындыларының үш онжылдық бойына экологиялық реформаға жетекшілік еткен еңбегіне негізделген. Удаллдың соңғы эсселерінің бірі – әйелі Ермалимен бірге жазған «Менің немерелеріме хатым», онда немерелерінен Жерді қорғауға қолдау көрсетулерін сұрады. Осы хаттан кейін Удаллмен VillageTown Stewards байланысып, оның немерелері хаттарды оқымай, интернеттегі бейнелерді көретінін ескере отырып, хаттағы ойларын бейнеге түсіруді сұрады. Удалл келісті, және бейне «Stewart Udall on History: the greatest mistake» деген сілтеме арқылы онлайн көруге болады. Бұл бейне «Өмір, бостандық, бақыт» кітабының бір бөліміне аударылып, бейімделді. Удалл сонымен қатар VillageTown Stewards-тің құрметті төрағасы болуға келісті. Бейне 2009 жылғы жазғы күн тоғысында түсірілді, ал Удалл тоғыз айдан кейін көктемгі күн мен түн теңелу кезінде дүниеден өтті. Оның естелік шарасы 2010 жылғы жазғы күн тоғысында өтті. Бұл бейне Удаллдың соңғы жазбасы деп саналады.

Өлім және мұра

2010 жылдың 20 наурызында, көктемгі күн мен түннің теңелуінің таңертеңгі сағаттарында Удалл Санта-Фе, Нью-Мексикодағы үйінде 90 жасында тыныш қайтыс болды. Оның қазасынан кейін 2010 жылдың 20 наурызында президент Обама: "Стюарт Удалл үш он жылдықтан астам уақыт бойы осы елге абыроймен қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғыста Италия аспанындағы ұшуларында, Конгресте немесе Ішкі істер министрі ретінде Стюарт Удалл осы елге есімдері еш ұмытылмайтын із қалдырды және таза ауа, таза су үшін күресін жалғастыратын көптеген американдықтарға шабыт берді, сондай-ақ біздің көптеген табиғи байлықтарымызды сақтауға үлкен үлес қосты." 2010 жылдың 8 маусымында президент Барак Обама АҚШ Ішкі істер департаменті ғимаратына "Стюарт Ли Удалл Ішкі істер департаменті" деген атау беру туралы заңға қол қойды. 1968 жылы АҚШ Виргин аралдарындағы Сент-Круадағы Удалл мүшесі оның еңбегін құрметтеу үшін оның атымен аталды. Гуамдағы Удалл мүшесі, ең батыс нүктесі, оның інісі Моның құрметіне аталған. Бұл "Америка күні Удалл мүшесінде басталып, Удалл мүшесінде аяқталады" дегенді білдіреді.

Жеке өмір

Стюарт Удалл Ермали Уэббке (2001 жылы қайтыс болды) үйленген, олардың екі қызы (Лори мен Линн) және төрт ұлы (Денис, Джей, Скотт және Том) болды. Ол АҚШ өкілі және 1976 жылғы президенттікке үміткер Мо Удаллдың ағасы болды; ол Демократиялық алғарақамат сайлауында Моның кампаниясын басқарды, бірақ Мо Джимми Картерге жеңіліп қалды. Стюарт Удаллдың ұлы Том Удалл және жүрегі туысы Марк Удалл (Моның ұлы), екеуі де АҚШ Өкілдер палатасының бұрынғы мүшелері, 2008 жылы АҚШ Сенатына сәйкесінше Нью-Мексико және Колорадо штаттарынан сайланды. Марк 2014 жылы мандатын жоғалтты, ал Том 2021 жылы екінші мерзімі аяқталысымен зейнетке шықты. Удалл Кен Бернстің PBS арнасы үшін түсірген екі деректі фильмде сұхбат берді: «Батыс», онда оның атасы Джон Д. Лидің 1857 жылғы Таулы шайқастағы рөлі көрсетілген, және «Ұлттық саябақтар: Американың ең жақсы идеясы», онда ол Ұлттық саябақтар қызметіне жетекшілік еткен бұрынғы Ішкі істер министрі ретінде бейнеленген. Удалл Кеннеди кабинетінің соңғы тірі қалған мүшесі болды. Удаллдың қазасы Уилард Виртцті Джон Ф. Кеннеди кабинетінің соңғы тірі қалған мүшесі етіп қалдырды. Виртц 2010 жылдың 24 сәуірінде дүние салды.

Удалл туралы кітаптар

Камелот мұралары: Стюарт және Ли Удалл, американдық мәдениет және өнер, 2008, Л. Бойд Финч
Тұспалдасу: Дж.Ф.К. және Вашингтон Редскинс командасының бірігуі, 2011, Томас Г. Смит
Стюарт Л. Удалл: Жердің қорғаушысы, 2017, Томас Г. Смит