Кіріспе

Орта және Шығыс Еуропадан шыққан жеңіл ат әскерінің түрі – жарыс аттары. Уландар – негізінен найзамен қаруланған жеңіл ат әскерінің түрі. Олар алғаш рет 18-шы ғасырдың басында Польша-Литва одағының ат әскерінде пайда болды. Уланды Франция, Ресей, Пруссия, Саксония және Австрия-Мажарстан сияқты басқа елдердің атты әскерлері де тез қабылдады. "Лансер" термині көбінесе "улан" терминімен алмастырылып қолданылды; кейіннен Британ армиясы үшін құрылған лансер полктері басқа әскерлердің уландарынан тікелей шабыт алды (бірақ олар ешқашан осы атпен танылмады). Уландар дәстүрлі түрде екі жақты, қысқа құйрықты жакет, түсті пластрон панелі, түсті белбеу және төртбұрышты поляк қалпағы (рогатьвка, сондай-ақ чапка деп те аталады) киетін. Бұл қалпақ немесе ат әскерінің бас киімі, әскери мақсатта формальданған және стильденген дәстүрлі поляк қалпақ дизайнынан шыққан. Олардың найзаларының басында әдетте кішкентай, екі бөлікті жалау (пеннон) орналастырылып, найза ұшының астына бекітілетін.

Этимология

Ухлан сөзінің бірнеше этимологиялық түсіндірмесі бар. Түркі тілдерінде "оғлан" сөзі "жас жігіт" немесе "бала" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз, ықтималда, татар тілі арқылы поляк тіліне өтіп, "ұлан" түрінде қалыптасқан. Содан кейін поляк тіліндегі жазуы неміс, француз және басқа да еуропа тілдеріне қабылданды.

Шығу тегі

XIV ғасырдың аяғында Алтын Орда татарлары (кейде татар деп те жазылады) Литваға қоныстанды, сондықтан олар Литваның Ұлы князіне әскери қызмет етуге міндетті болды, кейіннен Польша патшасына. Польшалықтар олардың әскери лексикасының және дәстүрлерінің үлкен бөлігін, сондай-ақ стратегиялары мен тактикасын қабылдады. Литва татарлары орта ғасырдың аяғындағы түрлі шайқастарда патша әскерлерінің құрамында қызмет етті. Олардың міндеті ауыр атты әскердің туларынан (банерлерінен) бұрын барлау жүргізу болды. XVI ғасырда зәрлі аттылардың жойылуымен литвалық татарлар жеңіл (татар) банерлерінде ұйымдастырылды – жеңіл найза, садақ, семсер және кейде шайқас балтасы немесе атты әскердің қылышымен қаруланған, жолдастар (towarzysz) және қызметшілер ([[Poczet) ретінде қызмет етті. Сол сияқты жеңіл қаруланған гусарлар қанатты гусарлардың ауыр роталарына айналдырылды. Өз татар роталарында (банерлерінде) қызмет ететін татар серіктері 1770 жылдарға дейін сақталды, осы кезде Польша-Литва армиясында ірі атты әскер реформалары жүргізіліп, олар реформаланған атты әскер полкіне қосылды. Польшаның соңғы патшасы Станислав Август Пониатовскийде жай ғана Корольдік ұландықтар деп аталған ұлан күзет полкі болды. Ол 1794 немесе 1795 жылы таратылды. Ұландықтар жиі түпнұсқа литвалық найзашылардың әдетін қабылдады: найзаларға көбірек әсерлі көріну үшін туларды бекіту.

18 ғасыр

Уландықтар Аустрия мұрагерлік соғысы кезінде Батыс Еуропа армияларында пайда бола бастады, бұл 1740 жылы Ұлы Фридрих құрған, Натцмер уландары деп белгілі улан эскадрильясымен басталды. Келесі жылы эскадрилья улан полкіне дейін кеңейтілді, ал 1742 жылы Натцмердің 4-гусар полкіне айналды. Сонымен қатар, 1743 жылы Морис де Сакс XV Людовик француз корольдік армиясы үшін аралас улан-драгун полкін, «Волонтер де Сакс» жасағын құрды. Ол алты ротадан тұрды, әрқайсысы сексен драгун мен сексен уланнан, және литвалық, поляк және татар сарбаздарын қамтыды. Полк батылдығымен, жауынгерлік рухымен және ішімдікке құмарлығымен танымал болды. Алғашқы улан полктері 18-шы ғасырдың басында, 1720 жылдары Польша-Литва одағында құрылды. Дамыған жауынгерлік тактика мен қару-жарақтар, сондай-ақ ерте заманауи армиялардың өсуі ауыр броняны қолданусыз қалдырды (бірақ курасиер полктерінде сақталды), ал жеңіл бөлімшелер атты әскердің ядросына айналды, олар тек адамдары мен аттарының мөлшерімен және атқаратын міндеттерімен (мысалы, барлау, шайқас немесе тікелей шабуылдармен) ерекшеленді. Польшаның бөлінісіне дейінгі кезеңде поляктардан немесе литвалық татарлардан құралған улан құрамалары көптеген көрші мемлекеттерде құрылды, себебі Польшаның көп санды армияны ұстауға жеткілікті ресурстары мен саяси еркі болмады. Жылдамдық пен қозғалғыштық найзамен қаруланған жеңіл атты әскердің тиімділігінің кілті болды. Польша королі Станислав Август Понятовский найза, сабель және тапаншамен жабдықталған, куртка мен чапка киген патшалық гвардия полкін құрды. Бұл бөлім поляк атты әскерінің көптеген басқа бөлімшелерінің үлгісіне айналды, олар улан полктері мен ортағасырлық татарлар үлгісіндегі жабдықтармен қарулана бастады. Польша-Литва одағында уландар 1776 жылы қанатты поляк гусарларының мәртебесі мен дәстүрлерін мұра етті, осылайша ұлттық атты әскерге айналды. Австрия империясы 1784 жылы негізінен поляктардан тұратын «Улан полкін» құрды. 1791 жылы австриялық атты әскерінен алынған улан полктері құрылды.

19 ғасыр

Наполеон соғыстары кезінде Варшава герцогтығы улан құрамаларын құрды. Француз армиясында қызмет еткен поляк мергендерінің арасында Висла легионы мен Император гвардиясының 1-ші поляк жеңіл атқыштар полкі болды. Император гвардиясының сүңгілері найза, семсер және тапаншалармен қаруланды. Испания мен Германияда француздармен бірге соғысқан поляк экспедициялық корпусының найзашылары поляк жеңіл ат әскерінің үлгісін танымал етті. Сомосьерра шайқасынан кейін Наполеон бір поляк атлысының құны 10 француз сарбазының құнымен тең екенін айтты. 16-шы ғасырдан 1815 жылға дейінгі француз жеңіл ат әскерлері – chevaux légers, улан үлгісімен қайта құрылды. 1807 жылы Тильзит келісімінен кейін Пруссия армиясында улан деп аталатын найзашы полктері қайта енгізілді. Бастапқыда олар үш полк болды. Алтыншы коалиция соғысынан кейін улан полктері Лютцовтың еркін корпусынан, Шиллдің еркін корпусынан, Бремен еріктілерінен және Хеллвигтің стрейфкорптарынан құрылды. Наполеон соғыстары кезінде және одан кейін Италия, Испания, Португалия, Швеция және Ресей армияларының ішінде көптеген мемлекеттерде найзамен қаруланған ат әскерлері құрылды. Бұл қаруды қолданатын ат әскері көбінесе найзашылар немесе улан деп белгіленді, бірақ кейде гусарлар мен драгун полктерінің алдыңғы қатардағы сарбаздары да найзалармен қаруланды. Ватерлоо жорығы кезінде француздық найзашылар Дильдегі көпір мен Генэппе ауылынан құрылған бұрылыстан шығып, қалыптасқан кезде тұрақтанды, сосын найзаларын төмен түсіріп, семсерлі британдық 7-ші гусарларының (жеңіл ат әскері) шабуылына қарсы тұрды. Бірақ найзашылар сәл тәртіпсіздікпен алға жылжи бастағанда (Дайлдың аңғарлық беткейіне дейін), оларды британдық 1-ші өмір сақшылары (сабырлы қаруланған ауыр ат әскері) басып алды және Генэппе арқылы көпірге қарай кері қайтарды. Альбуэра шайқасы кезінде француздық 1-ші вистуландық лансерлер полкі Колборнның 1-ші бригадасын құрайтын төрт британдық жаяу әскер полкінің үшеуін дерлік жойды. 1816 жылы британдық армия өзінің жеке найзагер полктерін құрды, осы мақсатта төрт жеңіл драгун полкін түрлендірді және Наполеонның әйгілі поляк найзагерлерінің киімін, соның ішінде чапсканы толық қабылдады. Польша уландарының дәстүрлері Польша патшалығы кезінде сақталды. Олар 1830 жылғы қараша көтерілісі мен 1863 жылғы қаңтар көтерілісіне қатысты. Уландар Франко-Пруссия соғысында Пруссия армиясының құрамында әртүрлі дәстүрлі жеңіл ат әскерлерінің рөлінде қолданылды. Париж қоршауы кезінде уландарға қаладан ұшырылған жолаушылар шатырларын бақылау тапсырылды: олардың жылдам қозғалу қабілеті уландарды шатырлармен бірге жүруге қабілетті жалғыз әскер етті, оларды қону кезінде ұстап алуға немесе кем дегенде траекториясын және бағытын хабарлауға мүмкіндік берді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде көптеген еуропалық әскерлерде найзамен қаруланған ат әскерлері болды. Бельгияда бес найзалы әскер полкі болды. Италияда 10 найзалы әскер полкі болды. Ұлыбританияда алты найзалы әскер полкі, сондай-ақ британдық Радж армиясында тағы 15 полк болды.

Австриялық улан

Аустрия-Мажарстан атты әскерінде 11 улан полкі (олар "Улан" деп жазылады) болды, олардың көпшілігі империяның поляк тілінде сөйлейтін аймақтарынан сабақтама алды. Олар полк түстерінде чапка киген, бірақ 1867 жылдан кейін поляк ерекшеліктері жоқ, австро-венгерлік драгундардың ақшыл көк түстегі туникалары мен қызыл шалбарларын киді. Олардың найзалары неміс атты әскерінің найзаларына ұқсас болған, бірақ күлден жасалған ағаш біліктері болды. 1884 жылы австро-венгерлік атты әскерінде найза сабырға алмастырылды, бірақ улан полктері Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін дәстүрлі атауларын және найза шапқыларын сақтап қалды. Басқа әскерлер сияқты, австро-венгерлік уландар да 1914 жылдың соңына қарай окоп соғысының жағдайына байланысты көбінесе жаяу әскер рөліне көшті. Осының салдарынан, 1915 жылы бейбіт уақыттағы көк және қызыл формалар далалық сұр түске ауыстырылды. Дегенмен, дәстүрлі даңққа соңғы мүмкіндік туды, 1914 жылдың 21 тамызында австро-венгерлік 4-ші кавалерия дивизиясының уландары мен драгундары Ярославице шайқасында классикалық кавалерия стилінде Императорлық Ресейдің 10-шы кавалерия дивизиясымен кездесті.

Польшалық улан

Жозеф Пилсудскийдің Польша легиондарында (Австро-Венгрия армиясының құрамында қызмет ететін тәуелсіз құралым) шағын ұлан отряды болды. Владыслав Белина Пражмовский басшылығымен, олар Наполеон дәуірінің ұландары үлгісінде жасалған. Бұл бөлім Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орталық державалардың Польша жеріне енген алғашқы күші болды. 1918 жылы Польша тәуелсіздік алғаннан кейін, елдің барлық аймақтары ұлан құралымдарын құрды. Олар Ұлы Польша көтерілісінде, Польша-Украина соғысында және Польша-Совет соғысында айрықша көзге түсті. Қазіргі заманғы атпен жетелемелі артиллериямен жабдықталған және жаяу әскер тактикасында оқытылған, ұлан құралымдары семсерлерін, найзаларын және жауға шабуыл жасау қабілетін сақтап қалды. Басқа шайқастардың ішінде, ұлан бөлімдері 1920 жылы шабуылдаған Совет Конармиясына қарсы Комаров шайқасына қатысты, бұл тарихтағы соңғы толыққанды атты шайқас болды.

Ресейлік улан

Ресей империясының әскері 1881 жылы орыс атты әскерін жалпы жаңғырту барысында 17 линейлік улан полкін драгундарға түрлендірді. Тек Ресей императорлық гвардиясының екі улан полкі ғана ерекше айырмашылықтарын сақтап қалды. Дегенмен, 1910 жылы уланның тарихи полктеріне найзалары, дәстүрлі атаулары және ерекше мерекелік формалары қайтарылды. 1910 жылдан 1918 жылға дейін "улан" деген атау орыс атты әскерінде (олардың көпшілігі найза қолданған) тарихи маңызы бар айырмашылыққа айналды, бірақ тактикалық маңызы болмады.

Соғыс аралығы

Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында поляк ат әскері реформаланды, кейбір бөлімшелер улан дәстүрін сақтап қалды. Дегенмен, дәстүрлі рөлінен өзгеше, ат әскері енді жаудың қатарларын жарып өте алатын күш ретінде қарастырылмады. Оның орнына, ол жылдам әрекет ететін резерв ретінде пайдаланылды және жаяу әскер тактикасын қолданды: жауынгерлер шайқасқа дейін аттан түсіп, жаяу әскердей шайқасты (драгун), бірақ ат әскерінің жоғары жылдамдығын сақтап қалды. Осылайша, техникалық тұрғыдан алғанда, 1939 жылы Польшада 11 атты жаяу әскер бригадасы болды, ал нағыз ат әскері болған жоқ. Жоғарыда айтылғандай, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Императорлық неміс армиясының улан бөлімдері таратылды. Алайда, Версаль келісіміне сәйкес, жаңа неміс армиясының (Рейхсвер) кейбір ат әскерлері найзаларын алып жүруіне рұқсат етілді. 1925 жылға дейін Рейхсвердің бас қолбасшысы генерал-майор фон Зеект, найзалардың қазіргі заманғы армияға сай еместігі туралы Бас штабтың ұсынысын қабылдамады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшалық атқыштар семсерлерін сақтап қалғанмен, 1934 жылдан кейін (немесе 1937 жылдан кейін) найза стандартты жараққа енбеді. Дегенмен, найза тек оқу мақсатында және эскадрилья тулары үшін сақталды. Оның орнына атқыштар тобы 75 мм далалық зеңбіректермен, жеңіл танктермен, 37 мм танкіге қарсы зеңбіректермен, 40 мм авиацияға қарсы зеңбіректермен, сондай-ақ танкіге қарсы мылтықтармен және басқа да заманауи қарулармен жабдықталды. Екінші дүниежүзілік соғыста атқыштар шабуылдары болғанымен, олардың өте азы сәтті аяқталды. Халық арасында кең таралған миф бойынша, 1939 жылдың қыркүйегіндегі науқанда найзамен қаруланған поляк атқыштары неміс танктеріне шабуыл жасап, жойылды. Бұл 1 қыркүйекте Кройантиде болған шабуыл туралы дұрыс емес хабарлаудан туындады, онда 18-ші Помераниялық улан полкінің сабельмен қаруланған екі эскадрильясы неміс жаяу әскерін шашыратқаннан кейін неміс бронеавтомобильдерінің отына түсті. 1943 жылы эмиграцияда қайта құрылған Польша атқыштарының қалдықтары 1-ші бронедивизия құрамына енді, ал 24-ші улан (24 Pułk Ułanów) Шерман танктерімен жабдықталған бронеполк ретінде қайта құрылды. Полк 1947 жылы таратылды.

Бейне ойындар

Final Fantasy XII: The Zodiac Age-де 12 ойналатын кейіпкерлердің бірі "Улан" деп аталады және найза мен сүңгіні қолданады. BattleTech/MechWarrior әлеміндегі көптеген жеңіл және орташа Battlemech және біріктірілген қарулар полктері өздерінің бөлімшелерінің атауларында "улан" сөзін пайдаланады (мысалы, 1-ші Катил Улан). Age of Empires III: "Улан" – неміс өркениетінің басты атты әскері. Mount & Blade: With Fire & Sword: Қырым хандығының қызметінде найзамен қаруланған "оглан" деп аталатын жеңіл атты әскерге кездесуге болады.

Әдебиет және кино

Уландар Артур Конан Дойлдың «Шато-Нуардың иесі» атты әңгімесінде еске алынады. Карл Майдың 19 ғасырдағы неміс тіліндегі «Уланның махаббаты» романы, осы автордың өзге де туындылары сияқты, неміс тілді елдерде культты мәртебеге ие болды және бірнеше мың беттен тұрса да, қазірге дейін басылып келеді. Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» атты еңбегінде уландар үшінші кітаптың басынан бастап бірнеше рет кездеседі. Гай де Мопассанның «Ата Милон» әңгімесінде пруссиялық армияның 16 әскері ескі басты кейіпкер, Ата Милонның қолынан қаза табады. Жозеф Роттың 1932 жылғы «Радецкий маршы» романында басты кейіпкер – австро-венгр уланының офицері. 1943 жылғы «Полковник Блимптің өмірі мен өлімі» фильмінде Тео Кречмар Шулдорф улан офицері болып бейнеленеді. Грэм Гриннің 1958 жылғы «Хаванадағы біздің адам» романында доктор Хассельбахер – бұрынғы улан офицері. Гунтер Грасстың 1959 жылғы «Қалайы барабан» романында басты кейіпкер Оскар Матцерат жиі поляк уландарына және 1939 жылғы 1 қыркүйектегі олардың дұрыс емес хабарланған шабуылына сілтеме жасайды. Итало Кальвиноның 1979 жылғы «Егер қыстың бір түні саяхатшы келсе» романында Гритцви (Мальборк қаласынан тыс) өзінің уландық шлемін қадір тұтады және оны Понконың қамқорлығына беруге келіспейді. Х. Бим Пайпердің «Ол жылқылардың төңірегінде серуендеді» атты ғылыми-фантастикалық әңгімесінде пруссиялық уландар маңызды рөл атқарады, олар біздің әлемінен балама тарих уақыт жолағына түсіп қалған дипломат Бенджамин Батерстпен алғашқы кездесуді өткізеді. Стефан Цвайгтың «Аса қамқорлықпен қараңыз» романының баяндаушысы Антон Хофмиллер 1913 жылы Аустрия-Мажарстандағы улан полкінің офицері. Battle Picture Weekly журналының танымал «Charley's War» рубрикасында Пат Миллс пен Джо Колкхунның 252 және 253 серияларында уландар маңызды рөлде ойнады. «Жұлдызды жол» сериалында ромуландық энсинге тең улан дәрежесі қарастырылған.

Мәдениет

Дәстүрлі поляк және украин әні Hej Sokoły.

Спорт және ұйымдар

"Рейннің қара уланы" – ауыр салмақтағы чемпион Макс Шмелингтің лақап аты. Валпараисо университетінің спорт командалары Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін "Улан" деп аталды, содан кейін "Крестоносцы" деп өзгертілді. "Қара улан" – 1970 жылдан бері қызмет ететін Австралияның заңсыз мотоцикл клубтарының бірі.