Кіріспе

Шотланд аристократы, жазушы және аудармашы (1611–1660) – 17 ғасырдағы шотланд аристократы сэр Томас Уркхарт (1611–1660) шотланд аристократы, жазушы және аудармашы. Ол француз ренессансының жазушысы Франсуа Рабледің еңбектерін ағылшын тіліне аударғанымен әйгілі.

Өмірбаян

Уркхарт Кромартидің Томас Уркхарты мен Кристиан Элфинстонның ұлы, 4-ші Лорд Элфинстонның қызы, Александр Элфинстонның қызы болды. Он бір жасында ол Абердин университетінің Король колледжіне оқуға түсті. Соңынан ол 1636 жылы Еуропаны аралап, қайтып келді. 1639 жылы ол Турифтің Троты деп аталатын роялистер көтерілісіне қатысты; қолдауы үшін Карл I оны Уайтхоллда рыцарь атағына ие етті. 1641 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – эпиграммалар жинағын жариялады. 1642 жылы Уркхарттың әкесі қайтыс болды, үлкен қарыздармен салмақталған үлкен мүлік қалдырды. Ең үлкен ұл ретінде Уркхарт сол кезде кредиторлардың мазалауына ұшырады. Ол шығындарды азайту үшін Еуропаға кетті, бірақ 1645 жылы қайтып келіп, математикалық трактат «Триссотетрас» жариялады.

Шығармалары

Эпиграммалар, құдайлық және рухани (1641) Эпиграммалар жинақтары он жетінші ғасырдың ортасында танымал болды, бірақ Уркхарттың осы жанрға қосқан үлесі жоғары бағаланбады. Көптеген сыншылар оның ойларының көбінесе қарапайым және өлеңдік өрнегінің нашар екеніне келді. Трисотетра (1645) Трисотетра Непьердің логарифмдерін және жаттап алуды жеңілдетуге арналған жаңа номенклатураны пайдалана отырып, жазықтық және сфералық тригонометрияны қарастырады. Уркхарттың номенклатурасы ортағасырлық мектеп оқушыларының силогизмнің түрлеріне берген аттарымен ұқсас, онда атаудың құрылымы аталатын нәрсе туралы ақпарат береді. (Уркхарт осы идеяны өзінің әмбебап тілінде де қолданатын еді.) Дегенмен, нәтижесі ерекше, ал жұмысты Уркхарттың жүйесін үйренуге көп уақыт жұмсамайынша түсіну қиын. Уркхарт саңлақ математик болғанымен және Трисотетра математикалық тұрғыдан дұрыс болса да, оның тәсілі қабылданбады және кітабы математика тарихында соқпаққа тірелді. Pantochronachanon (1652) «Уақыттың ерекше тізімі» деген тақырыппен жазылған бұл еңбек – Уркхарт отбасының шежіресі. Онда Уркхарт Адам мен Хауадан бастап өзіне дейін, 153 ұрпаққа созылған үздіксіз туыстық желідегі барлық ата-бабаларын атауға тырысады. Бұл шығарма жарық көрген сәттен бастап сындарға ұшырады, бірақ бұл күлкілі әзіл болуы мүмкін. "Зергерлік" (Эксибалаурон) (1652) Әртүрлі еңбек. Онда Уркхарттың әмбебап тіліне қатысты жоспар бар, бірақ кітаптың көп бөлігі, атақ парағында айтылғандай, «Шотландияның ар-намысын қорғауға» арналған, соның ішінде көптеген шотланд сарбаздары мен ғалымдары туралы әңгімелер бар. Онда Уркхарттың шотланд батыры Джеймс Крайтонның (1560–82 ж. «Тамаша Крайтон») ойдан шығарылған өмірі де бар, бұл Уркхарттың Рабледен тыс ең танымал еңбегі; бұл бөлім кейде жеке басылып шығарылған. Logopandecteision (1653) Бұл кітапта Уркхарттың әмбебап тіліне қатысты тағы бір жоспар бар. Ол сөздік бермесе де, сөздердің құрылымы олардың мағынасын көрсететін жүйеге негізделгенін түсіндіреді. Logopandecteision Уркхарттың кредиторларына қарсы айтыс та қамтиды. Рабле еңбектері (I және II кітаптар, 1653; III кітап, 1693) Бұл Уркхарттың ең танымал еңбегі. Оны ағылшын жазушысы Чарльз Уибли «бір тілден екінші тілге жасалған ең жақсы аударма» деп сипаттады, ал ғалым Роджер Крейк «керемет және теңдесі жоқ аударма» деп атады. Автор мен аудармашы арасында мінездің толық үйлесімдігі бар. Уркхарттың білімі, педанттығы және сөздерге құштарлығы Рабле еңбегіне өте қолайлы болды. Бұл аударма біршама еркін, бірақ ол Рабле рухынан ешқашан алыстамайды. Үшінші кітапты Питер Энтони Моттекс өңдеп, аяқтады және Уркхарттың қайтыс болғаннан кейін жариялады.

Стиль

Уркхарттың прозалық стилі ерекше. Оның сөйлемдері ұзын және күрделі, ал сирек кездесетін, ерекше сөздерге деген құштарлығы шексіздей көрінеді. Ең жаман жағдайда оның стилі түсініксіз мақтанға және педантизмге ұшырауы мүмкін ("гиганттық және сенуге қиын педантизм", - деп атап көрсеткен Джордж Сентсбери), бірақ ең жақсы жағдайда ол бай, шапшаң және көрнекті, назар аударатын және жаңашыл бейнелермен толы болуы мүмкін. Ол үнемі жаңа сөздер ойлап табатын, алайда Уркхарттың ойлап тапқан сөздерінің ешқайсысы оның замандасы Браунның сөздерідей танымал болған жоқ.

Танымал мәдениет

Уркхарт Аласдер Грейдің "Сэр Томасның логопандосы" атты қысқа әңгімесіндегі басты кейіпкер ретінде бейнеленеді (көбінесе мүмкін емес әңгімелер жинағына кіреді), атауы Уркхарттың "Логопандектезиясынан" алынған. Уркхарт "Мүмкін емес әңгімелер" жинағындағы иллюстрациялардың барлығында кездеседі. Уркхарт Эндрю Драммондтың "Волапук нұсқаулығы" романында маңызды кейіпкер ретінде суреттеледі. Уркхарттың "Жақұт" тілдік ұсынысы, сондай-ақ Волапук, Эсперанто және басқа да жасалма тілдер романдағы маңызды сюжеттік элементтер болып табылады. Робертсон Дэвисстің "Корнуолл трилогиясы" романының кейіпкері Уркхарт Маквариш, Уркхарттың ұрпағы екенін мәлімдейді.