Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд аристократы, жазушы және аудармашы (1611–1660) – 17 ғасырдағы шотланд аристократы сэр Томас Уркхарт (1611–1660) шотланд аристократы, жазушы және аудармашы. Ол француз ренессансының жазушысы Франсуа Рабледің еңбектерін ағылшын тіліне аударғанымен әйгілі.
Scottish aristocrat, writer, and translator (1611–1660)
the 17th century Scottish aristocrat
Sir Thomas Urquhart (1611–1660) was a Scottish aristocrat, writer, and translator. He is best known for his translation of the works of French Renaissance writer François Rabelais to English.
Өмірбаян
Уркхарт Кромартидің Томас Уркхарты мен Кристиан Элфинстонның ұлы, 4-ші Лорд Элфинстонның қызы, Александр Элфинстонның қызы болды. Он бір жасында ол Абердин университетінің Король колледжіне оқуға түсті. Соңынан ол 1636 жылы Еуропаны аралап, қайтып келді. 1639 жылы ол Турифтің Троты деп аталатын роялистер көтерілісіне қатысты; қолдауы үшін Карл I оны Уайтхоллда рыцарь атағына ие етті. 1641 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – эпиграммалар жинағын жариялады. 1642 жылы Уркхарттың әкесі қайтыс болды, үлкен қарыздармен салмақталған үлкен мүлік қалдырды. Ең үлкен ұл ретінде Уркхарт сол кезде кредиторлардың мазалауына ұшырады. Ол шығындарды азайту үшін Еуропаға кетті, бірақ 1645 жылы қайтып келіп, математикалық трактат «Триссотетрас» жариялады.
Urquhart was born to Thomas Urquhart of Cromarty and Christian Elphinstone, daughter of Alexander Elphinstone, 4th Lord Elphinstone. At the age of eleven he attended King's College, University of Aberdeen. Afterwards he toured the Continent, returning in 1636. In 1639, he participated in the Royalist uprising known as the Trot of Turriff; he was knighted by Charles I at Whitehall for his support. In 1641 he published his first book, a volume of epigrams. Urquhart's father died in 1642, leaving behind a large estate encumbered by larger debts. As the eldest son, Urquhart was from that time on harassed by creditors. He left for the Continent in order to economize, but returned in 1645 and published Trissotetras, a mathematical treatise.
Шығармалары
Эпиграммалар, құдайлық және рухани (1641) Эпиграммалар жинақтары он жетінші ғасырдың ортасында танымал болды, бірақ Уркхарттың осы жанрға қосқан үлесі жоғары бағаланбады. Көптеген сыншылар оның ойларының көбінесе қарапайым және өлеңдік өрнегінің нашар екеніне келді. Трисотетра (1645) Трисотетра Непьердің логарифмдерін және жаттап алуды жеңілдетуге арналған жаңа номенклатураны пайдалана отырып, жазықтық және сфералық тригонометрияны қарастырады. Уркхарттың номенклатурасы ортағасырлық мектеп оқушыларының силогизмнің түрлеріне берген аттарымен ұқсас, онда атаудың құрылымы аталатын нәрсе туралы ақпарат береді. (Уркхарт осы идеяны өзінің әмбебап тілінде де қолданатын еді.) Дегенмен, нәтижесі ерекше, ал жұмысты Уркхарттың жүйесін үйренуге көп уақыт жұмсамайынша түсіну қиын. Уркхарт саңлақ математик болғанымен және Трисотетра математикалық тұрғыдан дұрыс болса да, оның тәсілі қабылданбады және кітабы математика тарихында соқпаққа тірелді. Pantochronachanon (1652) «Уақыттың ерекше тізімі» деген тақырыппен жазылған бұл еңбек – Уркхарт отбасының шежіресі. Онда Уркхарт Адам мен Хауадан бастап өзіне дейін, 153 ұрпаққа созылған үздіксіз туыстық желідегі барлық ата-бабаларын атауға тырысады. Бұл шығарма жарық көрген сәттен бастап сындарға ұшырады, бірақ бұл күлкілі әзіл болуы мүмкін. "Зергерлік" (Эксибалаурон) (1652) Әртүрлі еңбек. Онда Уркхарттың әмбебап тіліне қатысты жоспар бар, бірақ кітаптың көп бөлігі, атақ парағында айтылғандай, «Шотландияның ар-намысын қорғауға» арналған, соның ішінде көптеген шотланд сарбаздары мен ғалымдары туралы әңгімелер бар. Онда Уркхарттың шотланд батыры Джеймс Крайтонның (1560–82 ж. «Тамаша Крайтон») ойдан шығарылған өмірі де бар, бұл Уркхарттың Рабледен тыс ең танымал еңбегі; бұл бөлім кейде жеке басылып шығарылған. Logopandecteision (1653) Бұл кітапта Уркхарттың әмбебап тіліне қатысты тағы бір жоспар бар. Ол сөздік бермесе де, сөздердің құрылымы олардың мағынасын көрсететін жүйеге негізделгенін түсіндіреді. Logopandecteision Уркхарттың кредиторларына қарсы айтыс та қамтиды. Рабле еңбектері (I және II кітаптар, 1653; III кітап, 1693) Бұл Уркхарттың ең танымал еңбегі. Оны ағылшын жазушысы Чарльз Уибли «бір тілден екінші тілге жасалған ең жақсы аударма» деп сипаттады, ал ғалым Роджер Крейк «керемет және теңдесі жоқ аударма» деп атады. Автор мен аудармашы арасында мінездің толық үйлесімдігі бар. Уркхарттың білімі, педанттығы және сөздерге құштарлығы Рабле еңбегіне өте қолайлы болды. Бұл аударма біршама еркін, бірақ ол Рабле рухынан ешқашан алыстамайды. Үшінші кітапты Питер Энтони Моттекс өңдеп, аяқтады және Уркхарттың қайтыс болғаннан кейін жариялады.
Epigrams, Divine and Moral (1641) Collections of epigrams were fashionable in the mid seventeenth century, but Urquhart's contribution to the genre has not been highly regarded. Most critics have concluded that the sentiments are largely banal and the versification inept. Trissotetras (1645) Trissotetras treats plane and spherical trigonometry using Napier's logarithms and a new nomenclature designed to facilitate memorization. Urquhart's nomenclature resembles the names medieval schoolmen gave the various forms of syllogism, in which the construction of the name gives information about the thing being named. (Urquhart would make use of the same idea in his universal language.) The resulting effect is, however, bizarre, and the work is impenetrable without the investment of considerable time to learn Urquhart's system. Although Urquhart was a formidable mathematician and Trissotetras mathematically sound, his approach has never been adopted and his book is a dead end in the history of mathematics. Pantochronachanon (1652) Subtitled "A peculiar promptuary of time," this work is a genealogy of the Urquhart family. In it, Urquhart manages to name each of his ancestors in an unbroken hereditary line from Adam and Eve all the way up to himself through 153 generations. This work has been the subject of ridicule since the time of its first publication, though it was likely an elaborate joke. The Jewel (Ekskybalauron) (1652) A miscellaneous work. It contains a prospectus for Urquhart's universal language, but most of the book is, as the title page says, "a vindication of the honor of Scotland," including anecdotes about many Scottish soldiers and scholars. It includes Urquhart's fictionalized life of the Scottish hero James Crichton (1560–82, "The Admirable Crichton"), Urquhart's most celebrated work outside of his Rabelais; this section has sometimes been reprinted separately. Logopandecteision (1653) This book contains another prospectus for Urquhart's universal language. Although Urquhart does not give a vocabulary, he explains that his system would be based on a scheme in which the construction of words would reflect their meanings. Logopandecteision also contains a polemic against Urquhart's creditors. The Works of Rabelais (Books I and II, 1653; Book III, 1693) This is the work for which Urquhart is best known. It was described by the English author Charles Whibley, as "the finest translation ever made from one language into another" and a "magnificent and unsurpassable translation", by the academic Roger Craik. There is a perfect match of temperament between author and translator. Urquhart's learning, pedantry and word mad exuberance proved to be ideal for Rabelais's work. It is a somewhat free translation, but it never departs from the spirit of Rabelais. The third book was edited and completed by Peter Anthony Motteux and published after Urquhart's death.
Стиль
Уркхарттың прозалық стилі ерекше. Оның сөйлемдері ұзын және күрделі, ал сирек кездесетін, ерекше сөздерге деген құштарлығы шексіздей көрінеді. Ең жаман жағдайда оның стилі түсініксіз мақтанға және педантизмге ұшырауы мүмкін ("гиганттық және сенуге қиын педантизм", - деп атап көрсеткен Джордж Сентсбери), бірақ ең жақсы жағдайда ол бай, шапшаң және көрнекті, назар аударатын және жаңашыл бейнелермен толы болуы мүмкін. Ол үнемі жаңа сөздер ойлап табатын, алайда Уркхарттың ойлап тапқан сөздерінің ешқайсысы оның замандасы Браунның сөздерідей танымал болған жоқ.
Urquhart's prose style is unique. His sentences are long and elaborate, and his love of the odd and recondite word seems boundless. At its worst his style can descend into almost unintelligible pretension and pedantry ("a pedantry which is gigantesque and almost incredible", in the words of George Saintsbury), but at its best it can be rich, rapid and vivid, with arresting and original imagery. He coined words constantly, although none of Urquhart's coinages have fared as well as those of his contemporary Browne.
Танымал мәдениет
Уркхарт Аласдер Грейдің "Сэр Томасның логопандосы" атты қысқа әңгімесіндегі басты кейіпкер ретінде бейнеленеді (көбінесе мүмкін емес әңгімелер жинағына кіреді), атауы Уркхарттың "Логопандектезиясынан" алынған. Уркхарт "Мүмкін емес әңгімелер" жинағындағы иллюстрациялардың барлығында кездеседі. Уркхарт Эндрю Драммондтың "Волапук нұсқаулығы" романында маңызды кейіпкер ретінде суреттеледі. Уркхарттың "Жақұт" тілдік ұсынысы, сондай-ақ Волапук, Эсперанто және басқа да жасалма тілдер романдағы маңызды сюжеттік элементтер болып табылады. Робертсон Дэвисстің "Корнуолл трилогиясы" романының кейіпкері Уркхарт Маквариш, Уркхарттың ұрпағы екенін мәлімдейді.
Urquhart appears as the protagonist of Alasdair Gray's short story "Sir Thomas's Logopandocy" (included in Unlikely Stories, Mostly), the title taken from Urquhart's Logopandecteision. Urquhart appears in the illustrations throughout Unlikely Stories. Urquhart appears as a major character in the novel A Hand book of Volapük by Andrew Drummond. Urquhart's language proposal "The Jewel" as well as Volapük, Esperanto, and other constructed languages are prominent plot devices in the novel. One of the characters in Robertson Davies' The Cornish Trilogy, Urquhart McVarish, claims to be a descendant of Urquhart.