Кіріспе

Кішкентай металл сыбызғылар

Зилл немесе зиллер (түрік тілінен zil 'сыбызғылар'), сонымен қатар саусақ сыбызғылары деп аталады, бұл көңіл көтеру биі мен ұқсас өнер көрсетулерде қолданылатын кішкентай металл сыбызғылар. Олар Мысырда сагат (صاجات) деп аталады. Олар Тибеттің тингша қоңырауларына ұқсас. Батыс музыкасында домбыра жасау үшін бірнеше жұп сыбызғыны бір тіреуге орнатуға болады. Басқа тілдердегі атаулары: араб тілінде нукаисат (накустан туындаған), берберлерде қолданылады, араб тілінде ṣunnūj ṣaghīra, Zang e sarangoshti (парсы, мүмкін zang-пен байланысты), sanj angshati (سنج انگشتی) (парсы, Санжбен байланысты), түрік тілінде çeng, қытай тілінде p'eng chung.

Тарих

Зилл, немесе саусақ қоңыраулары, – клапперлер деп аталатын музыкалық аспаптар тобының бір бөлігі. Клаппер – ағаш, сүйек, металл және басқа да материалдардан жасалған, бір-біріне соғылып ойналатын музыкалық аспаптар. Клапперлер жұптап келеді және көбінесе қолға ұсталады, біріктіріледі немесе орындаушының саусақтарына бекітіледі. Клапперлер тұқымдасына қасық, сүйек және кастаньеталар жатады. Клапперлердің ең ерте түрі – б.з.д. 500 жылдар шамасында Грекияда кездесетін ағаштан жасалған кротала. Ежелгі грек сыртына жазылған суреттерде Дионис мерекесінде тойлап жатқан ерлер мен әйелдер бейнеленген, олардың кейбіреулері кротала ойнап жатыр. Ежелгі гректер металл қоңырауларын қолданған, бірақ әр қолдарына бір-бір қоңырау ұстап, оларды бірге соғып дыбыс шығарған. Саусақ қоңырауларын ойнау бейнелері Рим империясы кезеңіне жатады. Болгария, Италия және Бельгиядан табылған мозаикалар мен тас мүсіндерде римдік саусақ қоңырауларын ойнаушылар бейнеленген, олардың жасалу мерзімі біздің заманымыздың II-IV ғасырлары аралығында. Саусақ қоңырауларын ойнау дәстүрі үзіліссіз сақталған-ды, әлде ұмытылып, кейін Таяу Шығыста қайта жаңғырылған-ды белгісіз. Дегенмен, әртүрлі клапперлермен билейтін бишілердің дәстүрі орта ғасырлар бойы сақталғаны анық. Египет және Түркиядағы «қазіргі заманғы» саусақ қоңырауларын ойнаушылардың алғашқы бейнелері ең кеш 18 ғасырға жатады. Зилл – Таяу Шығыстың іш биінің негізгі перкуссиялық элементтерінің бірі. Іш биінде зиллді қолдану, әсіресе, ғауазилерде – мұрагерлік бишілер тобында кең таралған. Зилл Мысыр мәдениетінің кейбір рәсімдерінде де маңызды рөл атқарады. Саусақ қоңыраулары суфи діни музыкасында қолданылады. Олар сондай-ақ заарда қолданылады, ол – джинндерді (сынықпен күш алған рухтар) тыныштандыруға арналған, ырғақты әндер мен билерді пайдаланатын емдік рәсім. Бишілер зиллді рухтарды тыныштандыратын ырғақ табу үшін пайдаланады, содан кейін ол ырғақ ансамбльдің орындауына айналады.