Кіріспе

Батыс Африка этносы Лобилер қазіргі Гана аумағында пайда болған этносқа жатады. 1770 жылдан бастап көптеген лоби халқы Буркина-Фасоның оңтүстігіне, кейін Кот-д'Ивуарға қоныс аударды. Бұл топтың құрамында 1,000,000-нан астам адам бар. Олар Буркина-Фасо халқының шамамен 2,4 пайызын құрайды. Гана мен Абижан (Кот-д'Ивуар) елдеріндегі лобилердің нақты пайыздық үлесін анықтау қиын, себебі олар көбінесе Гананың Моле-Дагон сияқты ірі топтардың құрамына кіретін болып есептеледі. Дегенмен, бағалаулар бойынша осы екі елде де 250 мыңға жуық лоби тұрады. Лоби халқының екі негізгі тілі бар: Мииво және Бирифор. Мииво тілі Буркина-Фасо мен Кот-д'Ивуарда кеңінен таралған, ал Ганадағы лобилердің көпшілігі Бирифор тілінде сөйлейді. Көбінесе Бирифор тілін, әсіресе Ганада, лоби тілімен бірдей қолданады.

Өмірбаян

Лоби – Буркина-Фасо халқының шамамен 7% құрайтын бірнеше жақын туысқан этностық топтарды білдіретін жалпы термин, оның ішінде негізгі Лоби, Бирифор, Дагара, Доросси, Дян (сонымен қатар Жаа), Ган және Тенбо/Лорон (сонымен қатар Лорон, Тииз, Тегуэсси және Тууна). Олардың арасында тек Ган халқының саяси орталықтандырылған және патшалық қоғамға жататынын мойындау маңызды. Басқа топтар көбінесе «бассыз» деп аталады, бұл шатастырады, бірақ орталықтандырылған саяси биліктің жоқтығын көрсетеді. Дәстүрлер топтар арасында әртүрлі, бірақ кейбіреулері жеті жыл сайын өткізілетін (немесе ) деп аталатын бастама рәсіміне қатысу арқылы ортақ идентичность сезімін бөліседі. Туғандық бойынша, ұрпақ екітаралы болып табылады. Көптеген Лоби үйлері де сәулет стилін бөліседі, ол көлденең қатарлардан жасалған қабырғалары бар топырақтан тұрады. Көбінесе бір қабатты болып келеді және сирек жарық кіруіне және тұрғындарға сыртқы ортаны көруге мүмкіндік беретін бірнеше кішкентай, стратегиялық түрде орналастырылған тесіктерден артық емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, Лоби жауынгерлері шабуылдаушыларды (оның ішінде француз отаршыларын) тойтарыс беру үшін уланған жебелерді қолданған. Олар негізінен ауылдық және жеке қасиетті орындары арқылы анимистік сенімдерді бөліседі, рухани әлеммен өнімді қарым-қатынасты сақтау үшін. Олар бұл мақсатқа тила деп аталатын рухтармен үнемі өзара әрекеттесу арқылы жетеді, олар көптеген табиғи аймақтарда және адам жасаған нысандарда, мысалы , немесе антропоморфты киелі тұлғаларда мекендейді, бұл тұлғалар қазір өнер әлемінде де танымал. – екіұшты жандар, олар қорғау және игілік әрекеттерінің кең ауқымы үшін тұрақты құрбандықтар арқылы ұсыныстарды қажет етеді. Олар алыс Жаратушы Құдай Тхангба Юмен байланыс құрады. Лоби есімі екі Лобири сөзінен шыққан: лу (орман) және би (балалар), яғни «орман балалары». Мухуун өзені (қара Вольта деп те аталады) Лоби халқы үшін көптеген себептермен маңызды. Көші-қон тарихы тұрғысынан, ол қазіргі Ганадағы құл сатушылардан қашуды білдіреді. Миф бойынша, ол осы әлем мен келесі әлемді бөліп тұратын шекараны символдайды. Лобилер ғасырлар бұрын Мухуунды шығыстан батысқа қарай кесіп өтіп, осы жерлерге қоныстанды және олармен бірге терең анимистік сенімдер мен борыштарды әкелді. Лоби аңызына сәйкес, қайтыс болғандардың рухтары ежелгі әлемдегі құрметті ата-бабаларымен қайта қосылу үшін өзеннен кері өтуі керек.

Лоби өлкесі

Лобилер Буркина-Фасоның оңтүстік бөлігінде қоныстанған. Лобилердің астанасы саналатын Гауа қаласындағы мұражай директорының сөзіне сүйенсек, "Лоби – егінші, аңшы және малшы, бірақ бәрінен бұрын ол – жауынгер". Құлдық шабуылдардың, қарсыластың руларының және ішкі дау-жанжалдардың құрбаны болған лобилер Буркина-Фасоның ең қайратты және мақтанды халқының бірі саналады. Олар 19 ғасырда Гвирико және Кенедугу империяларының үздіксіз шабуылдарына ұшырады. Гвирико империясын құрғанның інісі Бакари Уаттара 1815 жылы лобилерге қарсы жорық ұйымдастырды. Ол бірнеше ауылды өртеп жібергенімен, ақырында уланған жебеден қаза тапты. Оның орнын Каракара басты, ол 1850 жылға дейін шабуылдарды жалғастырды. Сол жылы лобилер ауыр қатыгездікке ұшырап, көптеген нәрселерін жоғалтты, бірақ толығымен жеңілмеді. 1898 жылдың маусым айында француз және британдық үкіметтер лоби жерін француз билігіне беру туралы келісімге келді. Лоби халқын бақылауға жасалған әрекеттер қиынға соқты және лобилер француз отаршылдығына қарсы тұру үшін уланған жебелерді қолданғанымен белгілі болды.

Анимизм

Лобилер анимистік сенімдерімен жақсы танымал, ол ата-бабалар мен басқа да рухтармен үнемі байланыс жасауды қамтиды. Буркина-Фасоның оңтүстігіндегі христиан миссионерлері Лоби ауылының бір қарт адамының жақын жердегі көлге фетиштерін лақтырып, рухтардан бас тартып, христиан дінін қабылдағанын хабарлады. Ол дәстүрден бет бұрғанда, фетиштер көлден секіріп оның арқасына қайта жабысып, оны кері тартып алды. Христиандыққа немесе исламға өткен лобилер әдетте фетиштерін өртеді. Немесе оларды базарда сатады. Лоби анимизмінде Тангаба Ю – барлық тірі нәрсенің жаратушысы. Лоби халқының Оған тікелей қатысы жоқ, бірақ олар жақсылыққа немесе жамандыққа қарай сыртқы күштерін жұмылдыра алатын, көзге көрінбейтін делдалдар – табиғат рухтарына тәуелді. Олар өмірдің маңызды жайттарында лобидің қалай өмір сүру керектігін анықтайтын ережелер белгілейді. Грек және рим құдайлары сияқты, олардың өзі де адамгершілікке тән жақсылыққа және жамандыққа ұшырайды. Лоби қоғамында көбінесе ауылдың бағажеткіші (ауылдың бағажеткіші), сонымен қатар жергілікті қауым үшін түсіндіруші болып табылатын (ауыл дін қызметкері; әр ауылда тек біреу бар) болады. Өте сезімтал және қабылдағыш бағажеткіш бір уақытта елу немесе одан да көп рухты түсіндіре алады.

Сәулет

Лоби тұрғын үйлері ірі тікбұрышты немесе көпбұрышты құрылыстар ретінде сипатталады. Олар бір-бірінен жеткілікті арақашықтықта орналасқан және бір үлкен саз балшықтан тұрғызылған қабырға мен кішкентай кіреберістен құралған. Лоби үйіне кіру салыстырмалы түрде жақында пайда болған. Көптеген үйлерде үлкен, Y пішіндес ағаштан жасалған, тіліктері бар баспалдақтар бар, олар үйдің шатырына шығарады, онда тұрғындар ішкі астық сақтауға арналған қоймаға және төмендегі өз бөлмелеріне өте алады. Жеке ұйықтайтын бөлмелерге де кіруге болады. Тек үйдің иесі (Лоби қоғамында "басшы" болмайды) үйге кіруге рұқсат бере алады. Шатыры кең және тегіс, ол қарау орны ретінде пайдаланылатын террасаны құрайды, сонымен қатар құрғақ маусымда ұйықтауға да қолданылады. Шаруашылық жануарларының өз орны бар, ал су құдықтан немесе өзеннен әкелінеді. Лоби үйінің ішкі бөлмелері өте қараңғы, ал олардың мөлшері функциясына қарай өзгеріп отырады. Әр әйелдің өзіне және балаларына арналған жеке бөлмесі бар, онда тамақ дайындалады. Ас үй қабырғаларына су немесе басқа да жеке заттарды сақтау үшін үлкен қыш құмыралар тізіліп қойылады, олар үй иесінің экономикалық жағдайының көрсеткіші болып табылады.

Лоби өнері және неке бағаналары

1970 жылдан бері Лоби өнері Батыс елдерінде кеңінен танылды. Әртүрлі зерттеушілер Лоби өнерін оның туған жерлерінде зерттеді. Сонымен қатар, Еуропа мен АҚШ-тағы коллекционерлер, тұтынушылар, этнологтар және өнер тарихшылары өз коллекцияларындағы осы мәдениетке қатысты заттарға қызығушылық таныта бастады. Нәтижесінде, бұрын мұражайларда және жеке коллекцияларда аз назар аударған бұл этносқа көбірек мән берілді. Осының шарықталу нүктесі – Париждегі Кве Бранли мұражайында Тиогепте Пале қасиетті орнының қалпына келтірілуі және 2016 жылы Лютерштадт-Виттенбергте ашылған «Жеке тұлғаның ашылуы» атты арнайы көрме болды. Лоби өнерінің ерекшелігі – жеке шеберлер мен шеберханаларды анықтау мүмкіндігі. Лобиді Африкадағы көптеген басқа этностардан ерекшелендіретін осы ерекшелік аталған екі көрменің назар ортасында болды және Виттенберг көрмесінің «Жеке тұлғаның ашылуы» деген тақырыбында нақты көрінді. Лоби мүсіндеріне тән жекелік олардың бассыз әлеуметтік құрылымымен байланысты. Лобидің тағы бір туындысы – үйлену тіректері. Үйлену тіректері Лоби өмірінде күнделікті маңызға ие шея ағашынан жасалады. Сондай-ақ, осы тіректелерде бояудан жасалған қара жолақтар болады. Бұл жолақтар тіректерге боялады, ал ағаш қабығы жолақтармен боялып, тіректің бойымен контрастты жолақтар қалдырылады. Үйлену тіректерін болашақ күйеудің достары жасайды және олардың биіктігі шамамен үш метрге жетеді. Тіректің жоғарғы жағында келін келгеннен кейін мата байланатын екі салалы бөлік бар. Матаның ақ немесе қызыл түсі келіннің мәртебесін және оның сезімін көрсетеді. Бұл тіректер шамамен он метр арақашықтықпен соухалаға (қоршау) апаратын жолдың бойына орналастырылады. Кейбір тіректердің ортасында, тірек сияқты шеядан жасалған жапырақтардан жасалған тоғысым байланады, ол ха деп аталады. Бояу мен жапырақтарды күйеу жігіттің әкесі сыйлайды. Бояу келінді осы жерде тұруға ынталандырады, ал жапырақтар – жаңбыр жаудырып, береке-бірлік әкелетін дәрі. Алайда, осы жапырақтар кеуіп қалғанда, оларға тиген адамдарға рухани зиян келтіруі мүмкін. Кейбір үйлену тіректердің түбінде кішкентай саз мүсіндер кездеседі, олар кішкентай үйіндіге жартылай көміліп, біріне-бірі жақын орналасқан. Бұл – Лоби мәдениетіндегі көптеген «өнер» түрлерінің бірі ғана.