Ференц Казинци: Венгр тілінің жаңғыртушысы және мәдени қайта жаралуының негізін қалаушысы

Кіріспе

Венгр жазушысы (1759–1831)

Ференц Казинчи, (, ), (ескіше ағылшын тілінде: Francis Kazinczy, 27 қазан 1759 – 23 тамыз 1831) – венгр жазушысы, ақын, аудармашы, неолог, 19 ғасырдың басында венгр тілі мен әдебиетін жаңғыртуға атсалысқан тұлға. Бүгінде оның есімі 19 ғасырдағы кең ауқымды тіл реформасымен байланысты, онда мыңдаған сөздер жаңадан жасалып не қайта жаңғыртылды, соның арқасында венгр тілі ғылыми прогреске ілесіп, 1844 жылы ұлттық тіл мәртебесіне ие болды. Тілдік және әдеби еңбектері үшін ол Давид Бароти Сабо, Ференц Версеги, Дьердь Бессеньей, Матьяш Рат және Янош Киспен бірге венгр реформалық дәуірінің мәдени негізін қалаушылардың бірі саналады.

Алғашқы жылдар

Ференц Казинчи Венгрия Корольдігінің Эрсемжен қаласында (бүгінгі Шимян, Румыния) дүниеге келді. Оның әкесі Йозеф Казинчи де Казинч (1732-1784) ескі асыл отбасынан шыққан және Абауй округінде судья болып жұмыс істеген. Оның анасы – Зюзанна Боссани де Нагибоссани (1740-1812). Ференцтің төрт інісі мен төрт қарындасы болған. Сегіз жасқа дейін оны анасының әжесі, Бихар округінің нотариусы және парламенттік елшісі Ференц Боссани тәрбиеледі, ол алғашқы жеті жылында ешқандай шет тілінен сөз естімеді. Ол өзінің алғашқы хаттарын 1764 жылдың желтоқсанында сол кезде Альсорегмекте тұратын ата-анасына жазды. 1766 жылы оның әпкесі ауырып қалды, сондықтан олар үш ай бойы емдеу үшін Дебреценге көшіп барды. Сол кезде Казинчи Дебрецен колледжінде оқыды. Әпкесі қайтыс болғаннан кейін ол ата-анасына оралды, онда ол Кесмарк колледжінің студентінен (қазіргі Кежмарок, Словакия) латын және неміс тілдерін үйренді. Оның жақсы білімді және ағартылған әкесі, сирек кездесетін сезімталдықты сезінген, ұлына қуанды, сондықтан ол оны латын және неміс тілдерінде оқытып, онымен қарым-қатынас жасады. Казинчи 1768 жылы Кесмаркта дайындық класында тіл біліміне жалғасты. Әкесі Йозеф Казинчи бастапқыда Ференцтің сарбаз болғанын қалады, бірақ Ференцтің қарсылығы және оның басқа да әдеби таланттарының дамуы оны өзінің ниетінен айырды, содан кейін ол ұлын жазушы ретінде көргісі келді. Алайда, әкесі, пьетистік педагог ретінде, жазушының мамандығы бойынша діни мамандықты түсінген, сондықтан он төрт жасар ұлына Кристиан Фюркхётт Геллерттің дін туралы диссертацияларын латын тілінен венгр тіліне аударуды тапсырды. Әкесі ұлына жоғары білім берді: Ференц шет тілдерін үйренді, көркемсурет пен музыканы үйренді, әлемді көру үшін оны өлкелік жиналыстарға және император Жозеф II-нің түскі асына алып барды. 1774 жылы әкесі ұлын аудармаларын жалғастыруға шақырды, бірақ Ференц György Bessenyei-нің Ágis tragédiája (1772), Ignác Mészáros-тың Kártigám (1772) және басқа да әдемі әдебиеттерді оқып, уақытын өткізуді жөн көрді. Ол өзінің білімін Соломон Гесснердің идиллалары мен Вергилий, Хораций, Анакреон өлеңдерімен кеңейтті. Ол теологиялық зерттеулерін де назардан тыс қалдырмады, тіпті үйде түскі ас пен кешкі ас кезінде теологиялық тақырыптар бойынша жиі пікір алысатын. 1774 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол Кристиан Фюркхотт Геллерттің "De religione" еңбегін аударуды жалғастырды, бірақ теология мұғалімі оны бұл жұмыстан босатты, өйткені ол Геллерттің шығармаларын түсіндіру өте қиын деп тапты. Ференц теологиялық тақырыптардан әлемдік және ұлттық тақырыптарға ауысып, елдің қысқаша географиялық сипаттамасын дайындады. Истван Лосонци Ханиокидің "Үш кішкентай айнасы" оның жұмысына үлгі болды. Бұл "Мажарстан географиясы" деген атпен балалық жинақ болды, ол кейіннен "кездейсоқ қоңырлап жазылған" деп сипаттады және 1775 жылы анасының есебінен Мажарстанның Касса қаласында (бүгінгі Кошице, Словакия) жарияланды. Сол кезде Казинчи алғаш рет Пестті көрді. 1775 жылға дейін ол колледжде теология курстарына қатысып, Сароспатакқа келген француз солдатынан француз тілін үйренді. Ол неміс тілінде жазылған Георгий Бессеньеидің "Американдық" атты әңгімесін мажар тіліне аударды және оны 1776 жылы "Америкалық Подок және Казимир христиан дініне өткені туралы" деген атпен Кассада жариялады. Ол өзінің аудармасын анасына ұсынды. Бұл еңбек оған деизм мен діни толеранттылық қағидасын түсіндірді. Өз аудармасында Казинчи венгр тілінің тарихында алғаш рет világosság (яғни айқындық, анық) сөзін қолданды. Бессеней оны құптайды және оның жауабы Казинчиге шабыт береді. Казинчи Бессеньейдің жауабын жазушы мамандығы үшін бостандыққа жеткізетін хат ретінде түсінді. Сол кезде Казинчи Соломон Гесснер, Кристоф Мартин Виланд және Давид Бароти Сабо ойларына ілескен. Кейін ол Сароспатак кітапханашысынан Жан Франсуа Мармонтельдің "Моральдық айтыстар" атты Сандор Барокцидің аудармасын алды, ол оның сүйікті кітабына айналды және кейін оны өзімен бірге түрмеге алып барды. Сондықтан ол Барокцидің шығармаларына гүл шоғын қоюдың жолын іздестірді. Оны таңғалдырған нәрсе – әдемі жаңа стиль, сөйлемдердің ырғақты түрде орналасуы, тілдің қаттылығы мен тазалығы, драмалық тығыздықпен, француз тілінің ерекшелігі, бұл аударманы әуесқой оқырмандар үшін түсініксіз етті. Ол Казинчиге венгр әдебиетін дамытудың үлгісін көрсетті. Осылайша ол ең алдымен Бессеньидің әсерінен өмірлік мақсатын – мажар тілін аударушы және дамытушы ретінде тапты.

Ferenc Kazinczy was born in Érsemjén, Bihar, Kingdom of Hungary (today Șimian, Romania). His father, József Kazinczy de Kazincz (1732 1784) came from an old noble family and worked as a magistrate at Abaúj County. His mother was Zsuzsanna Bossányi de Nagybossány (1740 1812). Ferenc had four brothers and four sisters. Until the age of eight he was brought up by his maternal grandfather, Ferenc Bossányi, the notary of Bihar County and parliamentary ambassador, where he did not hear any foreign word during his first seven years. He wrote his first letters in December 1764 to his parents who lived in Alsóregmec at that time. In 1766 his aunt got sick, therefore they moved to Debrecen for three months for the healing treatment. Kazinczy studied during that time at the College of Debrecen. After the death of his aunt he returned to his parents where he learnt Latin and German from a student of the College of Késmárk (today Kežmarok, Slovakia). His well educated and enlightened father, experiencing rare susceptibility, was delighted with his son, so he also taught him and communicated with him in Latin and German. Kazinczy continued his language studies in Késmárk in 1768 in a preparatory class. His father, József Kazinczy, initially wanted Ferenc to become a soldier, but Ferenc's resistance and the development of his other especially literary talents diverged him from his intent, and then he wanted to see his son as a writer. However the father, as a pietistic educator, understood under the profession of a writer a religious one, and therefore ordered his fourteen year old son to translate Christian Fürchtegott Gellert's dissertations on religion from Latin to Hungarian. Otherwise, the father provided his son advanced education: Ferenc was educated in foreign languages, could practice fine art and music, and for seeing the world, he brought him to county assemblies and for the lunch of the emperor, Joseph II when the ruler visited Sárospatak. In 1774 the father urged his son to continue his translations, but Ferenc preferred to spend time reading György Bessenyei's Ágis tragédiája (1772), Ignác Mészáros's Kártigám (1772) and other belles lettres works. He broadened his knowledge with the idylls of Salomon Gessner and the poems of Vergilius, Horace, Anacreon. He did not neglect his theological studies, and even at home they frequently debated over theological topics during lunch and dinner. After his father's death in 1774, he continued to pursue the translation of Christian Fürchtegott Gellert's De religione until his teacher of theology dismissed him to do it because he found Gellert's works too difficult to interpret. Ferenc turned slowly from theological to more secular and national topics and prepared a short geographical description of the country. István Losonczi Hányoki's Three Small Mirrors served as an example for his work. It was a childish compilation with the title Geography of Hungary , which he later described as "suddenly scribbled" and was published in Kassa, Hungary (today Košice, Slovakia) at his mother's expense in 1775. Then Kazinczy saw Pest for the first time. Until 1775 he attended the theology courses at the college and from a French soldier who came to Sárospatak learnt French. He translated György Bessenyei's short story written in German, Die Amerikaner, to Hungarian and published it in 1776 in Kassa with the title Az amerikai Podoc és Kazimir keresztyén vallásra való megtérése He recommended his translation to his mother. This work informed him about Deism and the principle of religious tolerance. In his translation Kazinczy used the word világosság (meaning clarity, lucidity) the first time in the history of the Hungarian language. Bessenyei welcomed it and his response was inspirational for Kazinczy. Kazinczy understood Bessenyei's response as a liberating letter for the profession of an author. At that time Kazinczy followed the thoughts of Salomon Gessner, Christoph Martin Wieland and Dávid Baróti Szabó. Later he got Sándor Báróczi's translation of Jean François Marmontel's Contes Moraux from the librarian of Sárospatak, which became his favourite book and he later took it along with him to the prison. So he decided to find a way to lay a wreath on Báróczi's works. What fascinated him was the beautiful new style, the rhythmically arranged packing of sentences, the rigidity and purity of the language with a dramatic compactness, and the French strangeness which made the translation truly incomprehensible for amateur readers. It showed Kazinczy a sample for the cultivation of Hungarian belles lettres. Thus after being primarily inspired by Bessenyi he discovered a life goal as a translator and cultivator of the Hungarian language.

Эпержес (1781 - 1782)

1781 жылдың 11 қаңтарынан 1782 жылдың 2 маусымына дейін ол Венгрияның Эпержес қаласында (қазіргі Прешов, Словакия) заңгерлік тәжірибасын жалғастырды. Жұмысынан бөлек, ол өнерге де көп көңіл бөлді: билеу, флейтада ойнау, сурет салу, оқу. Оның ең сүйікті жазушылары неміс тілінде жазатындар еді. Эпержесте болғанда ол Нинос Штайнметцтің қызы, білімді қызға ғашық болды, ол оған үлкен әсер етті. 1785 жылдан 1790 жылға дейін Казинчи венгр білімін жаңартудың «елшісі» ретінде танымал болды. Ол бақылаушы ретінде жақсы жалақы алып, кең өкілеттіктерге ие болды. Бірақ мектептерді ұйымдастырумен айналысқанда шіркеулерге де, 1980-ші жылдардың басында дос болған адамдарына да қарсы шықты. Ол Кассада тұрып, Жоғарғы және Шығыс Венгрияда көп саяхаттап, мектептер ашып, басқарды. Жоғарғы жандар оның жұмысына және нәтижелеріне разы болды. Лауазымына келген кезде ол 79 жұмыс істеп тұрған мектепті басқарды. Бұл көрсеткіш тез арада 124-ке жетті, оның ішінде 19-ы түрлі дін өкілдері мемлекеттік қаржыландырумен бірлескен білім алатын жалпы білім беретін мектептер еді. 1787 жылдың 13 қарашасында Казинчи, Давид Сабо Бароти және Янош Батсаньи сол дәуірдегі венгр әдебиетінің әдеби қозғалысын ұйымдастыру үшін «Мадьяр мұражайы» мерзімді басылымын құрды. Бұл венгр тіліндегі алғашқы әдеби журнал еді. Бірақ бірінші санынан кейін Казинчи журналдың бағытын қалай анықтау керек деген мәселеде пікір келіспеушіліктерге тап болды. Казинчи «Мадьяр мұражайы» орнына «Мадьяр Парнасы» деген атауды ұсынды және аудармалар мен сын-ескертпелер бар әдеби журналды жобалады. Батсаньи одан да жалпы және практикалық журнал жасауды көздеді. Олардың саяси келіспеушілігі осы пікірталас арқылы күшейді. Казинчи II Иосифтің жақтаушысы болды, ал Батсаньи реформалық қозғалыстың өкілі ретінде танымал еді. Казинчи журналдың редакциясынан көп ұзамай шығып кетті. Өміріндегі ең қиын кезеңдердің бірі – Казинчидің ауыр сырқатқа шалдығуы, 1789 жылдың 31 мамырында өмірінен қол жұмсауы. Кассада оның қайтысы туралы әңгімелер тарады. Бірақ ол күрт жақсырып, тез сауығып кетті. 1789 және 1792 жылдар аралығында журналдың 2 томдық 8 саны ғана жарық көрді. Ол эсселерін Винс Сефальми деген атпен жазды. Казинчиге екі мәселе төнді, олар журналының өмір сүруіне қауіп төндірді және оның жабылуына әкелді. Біріншіден, венгр тілін жетілдіруді мақсат тұтқаннан бөлек, ол Вольтер және басқа да франкмасон философтарының идеяларын таратуға көмектесті. Екіншіден, оның «Орфейі» «Мадьяр мұражайы» сияқты танымал болған жоқ және ұзақ мерзімді перспективада қаржылық тұрғыдан тұрақты емес еді. «Орфейден» екі жыл өткен соң, 1794 жылы «Мадьяр мұражайы» да тоқтатылды, өйткені оның редакторлары Игнац Мартиновичтің якобин қозғалысының мүшелері деп айыпталды. 1790 жылы Киелі Тақ Венгрияға әкелінді. Казинчи Корольдік гвардияның мүшесі болды. Абауй округінің Құрмет гвардиясының мүшесі ретінде король бөлмесінде Фридрих Людвиг Шредердің «Гамлетін» аударды және Цсанадтың испаншасы Ласло Пронайға венгр актерлігін жақтаған хат жазды. Ол Кассаға, кейіннен Будаға барды, онда венгр актерлігінің күш-жігері күшейді. 1790 жылдың қыркүйек және қазан айларында ол Пал Радэйдің көмегімен Будада венгр тілінде актерлік өнерді ұйымдастыруды бастады. Алайда, ол өзінің ресми ісіне байланысты үйіне оралуға мәжбүр болды. «Hadi és Más Nevezetes Történetek» еңбегінде ол студенттік тілге (латын тіліне) қарсы шығып, кейіннен мектептерде және қоғамдық өмірде венгр тілін енгізуді жақтаған мақала жариялады. Ол қайтадан офицерлік қызметке орналасуды қаламады. Бірақ анасы мен ағасы Андраш Казинчидің өтініші бойынша ол 7 мамырда Венаға барып, сол кезде Пизада болған императормен кездесті. Казинчи кемемен Пестке оралып, он күннен кейін Секешфехерварға барып, Бенедек Вираг пен Адам Палоцци Хорватпен кездесті. Ол жерден Венаға оралып, 15 тамызда мұрагер ханзада Францисктің қош келіні болды, бірақ оның өтініші тыңдалмады. Венада Казинчи Йозеф Хайночимен достық қарым-қатынас орнатты. Казинчи 10 қыркүйекте үйге оралды және қысты Алсорегмекте өткізді. Осы уақыт ішінде ол II Иосифтің абсолютизм рухында туған бірнеше ағартушылық саясатының жойылғандығын сезінді және ол жүйенің дұрыс емес бағытта ауысқандығын ойлады. Ол Кристоф Мартин Виландтың 1793 жылы жарық көрген «Сократтың басты кейіпкері немқұрайлылығы немесе Синопалық Диогеннің әңгімелері» аудармасында қазіргі тәртіпке қарсы күшті шабуыл жасады. Оның басты көзқарасы кітапта дін қызметкерлерінің мақтандығы, қазіргі қоғамнан бас тарту және осы дүниеден қашу арқылы көрінеді. Кітап тез арада тыйым салынды. Кейін оның өмірлік жағдайы жақсарды. Герцог Иосифтің бұйрығымен ол 21 желтоқсанда жоғары қабатқа орналастырылды, онда ол өз қаражатымен тұрып, кітаптарын пайдалана алатын болды. 1796 жылдың 6 қаңтарында ол Брно қаласының жанындағы Обрович түрмесіне (қазіргі Забрдовице, Чехия) жеткізілді, ал 1799 жылдың 22 маусымында Куфштейн бекінісіне ауыстырылды. 1800 жылдың 30 маусымында оның күзетшілері француз әскерлерінің жақындап келе жатқанынан қорқып, оны Братиславаға, содан кейін Пестке және соңында Мукачевоға (қазіргі Украина) алып кетті. 1801 жылдың 28 маусымында Казинчи корольден кешірім алды, ол оны босатып, үйіне оралуға рұқсат берді. Ол барлығы 2387 күн (шамамен 6,5 жыл) түрмеде отырды. Ол өмірінің осы бөлігін «Fogságom naplója» кітабында мәңгі есте қалдырды.

Between January 11, 1781 and June 2, 1782, he continued his practice of law in Eperjes, Hungary (today Prešov, Slovakia). Besides his job he spent a lot of time with arts, too: dancing, playing the flute, drawing, painting and reading. His favourites were especially the German writers. During this time in Eperjes he fell in love with an "educated girl", the daughter of Ninos Steinmetz, who had a great influence on him. From 1785 to 1790 Kazinczy was known as the "apostle of renewing Hungarian education". As a supervisor he had a well paid job and a wide range of power. But even his school organizing practice turned him against the churches and his brothers of faith whom he had been friends with during the early eighties. He lived in Kassa, travelled a lot in Upper and Eastern Hungary, established and controlled schools. His superiors were satisfied with him and his results. He took over 79 functioning schools as he started working in his position. This number rose rapidly to 124 of which 19 were common schools where pupils belonging to different denominations received state funded joint education. On November 13, 1787 Kazinczy together with Dávid Szabó Baróti and János Batsányi in order to organize the literary movements of the Hungarian literature of that era established the Magyar Museum periodical. This was the first literary magazine in Hungarian language. But already after the first edition Kazinczy got into a debate on what kind of direction do they want to give to their periodical. Kazinczy recommended the title Magyar Parnassus instead of Magyar Museum and thought of a belles lettres like magazine with translations and critics. Batsányi wanted to create a more general and practical journal. Their political disagreement was deepened by the debate. Kazinczy was a Josephinist, a follower of Joseph II. Unlike Batsányi who was known as a member of the reform movement. Kazinczy soon left the editorial of the periodical. One of the most difficult time of his life came as Kazinczy became so seriously ill that on May 31, 1789 he had abandoned his life. In Kassa people already talked about his death. But he suddenly got better and quickly recovered. During its operation between 1789 and 1792 only 8 numbers were published in 2 volumes. He wrote his essays under the name Vince Széphalmy. Kazinczy faced two problems that threatened the existence of his journal and led to its closure. Firstly beside his aim to improve the Hungarian language on a perfect level he also popularised the ideas of Voltaire and other Freemason philosophers. Secondly, his Orpheus was not so popular as the Magyar Museum and was financially unsustainable in the long run. Two years after the Orpheus, the Magyar Museum also ceased in 1794 because of its editors were accused being members of the Jacobin movement of Ignác Martinovics. The Holy Crown was brought to Hungary in 1790. Kazinczy was a member of the Crown Guard. In the crown's room, as a member of the Honor Guard of Abaúj County, he translated Friedrich Ludwig Schröder's Hamlet and wrote his letter to László Prónay, Ispán of Csanád, in which he spoke in favor of Hungarian acting. He went to Kassa, and later to Buda when the efforts of Hungarian acting intensified there. Between September and October in 1790 he started to organize with the help of Pál Ráday the acting in Buda in Hungarian language. However, he had to travel home due to his official affairs. In his Hadi és Más Nevezetes Történetek he took side against the student language (Latin language) and later published an impulsive article in favour of the introduction of the Hungarian language in schools and public life. He did not want to apply for a job as an officer again. But on request of his mother and his uncle, András Kazinczy, he travelled to Vienna on May 7 to meet the emperor who was then unfortunately in Pisa. Kazinczy returned to Pest on a ship, and after ten days he went to Székesfehérvár to meet Benedek Virág and Ádám Pálóczi Horváth. From there he came back to Vienna, where he was welcomed by the Crown Prince Francis on August 15, but his request was not heard. In Vienna Kazinczy made a friendship with József Hajnóczy. Kazinczy arrived home on September 10 and spent the winter in Alsóregmec. During that time he experienced that several enlightened policies of Joseph II which were born in the spirit of Absolutism had been repealed and he thought that the system shifted in the wrong direction. He made an intense attack on the existing order in his translation of Christoph Martin Wieland's Sokrates mainomenos oder die Dialoge des Diogenes von Sinope which was published in 1793. His dominant worldview reflects in the book with the arrogance of the clerics, the abandonment of the existing society, and the escape from this world. It was quickly banned. Later his life conditions became better. On the order of Archduke Joseph he was placed on an upper floor on December 21 where he could live at his own expense and could use his books. On January 6, 1796, he was brought to the Prison of Obrowitz (today Zábrdovice, Czech Republic) near Brno, and on June 22, 1799, he was transferred further to Kufstein Fortress. On June 30, 1800, his captors fearing the approaching French armies, he was taken first to Bratislava and then to Pest and finally to Munkács (today Mukachevo, Ukraine). On June 28, 1801, Kazinczy received amnesty from the king, who set him free and allowed him to return home. He spent a total of 2387 days (roughly 6½ years) in prison. He eternalized this part of his life in his book Fogságom naplója .

Кейінгі жылдар

Тұтқындықтан босатылғаннан кейін, әріптес жазушылары оны қуанышпен қарсы алды. Бірақ Казинчи қоғамдық өмірден шетке шықты. Ол тұтқынға алынған кезде оның мүлкі шамамен жиырма мың форинтке бағаланған, оның маңызды бөлігі тұтқындыққа кеткен шығындарға жұмсалды. Онда оның Кишбанячкадағы, Саторалуяуйхели маңындағы шараптық бағы мен төбесі ғана қалды, ол оны Сефалом деп атады. 1804 жылдың қысында ол қайтадан ауыр сырқатқа шалдықты, бірақ сол жылы Дебреценнің бас дәрігері Йозеф Сентгёрги оны жақсы жағдайда қалдырды. Сентгёрги оның досы болды, сондықтан олар кейінгі жылдары көп хат алмасты. 1806 жылы ол Сефаломға қоныс аударды, онда жаңа сарайдан тек үш бөлме дайын болды. Анасының махаббаты мен отбасының өсіп-өсуіне қуанғаны, босатылуымен аяқталмаған азаптарын біршама жеңілдетті. Ол үнемі қаржылық қиындықтармен күресіп жүрді, себебі түрмеге түскеннен кейін, оған тағылған айыптарды төлеуі керек болды, содан кейін балаларын тәрбиелеуге қаражат жұмсады. Біраз уақыттан кейін ол бұрынғы меценатының қызы Софи Тёрокқа үйленді және Саторалуяуйхели маңындағы Сефалом немесе "Фейрхилл" деген шағын мүлкіне зейнетке шықты (Сефалом қазірде Саторалуяуйхелидің бір бөлігі), Земплен округінде. 1828 жылы ол Венгрия академиясын құру бойынша өткізілген конференцияларға белсенді қатысты, оның тарихи бөлімінде алғашқы корреспондент-мүше болды. Ол Сефаломда холерадан қайтыс болды.