Ватрослав Ягич: Хорват славистісінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Хорват слависі (1838–1923)

Ватрослав Ягич (1838 жылдың 6 шілдесі – 1923 жылдың 5 тамызы) – 19 ғасырдың екінші жартысындағы славян зерттеулері саласындағы хорват ғалымы.

Өмір

Ягич Вараждин қаласында дүниеге келді, онда бастауыш мектепке қатысты және орта білімін бастады. Ол осы білім деңгейін Загребтегі гимназияда аяқтады. Филологияға ерекше қызығушылық танытқан ол Венаға көшіп барды, онда Франц Миклошич басшылығымен славян тілдерін зерттеді. Оқуын жалғастырып, 1871 жылы Лейпцигте (Германия) «Славян тілдеріндегі dê тамырының өмірі» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. Оқуын аяқтағаннан кейін Ягич Загребке оралды, онда 1860 жылдан 1870 жылға дейін хорват орта мектебінде профессор болып жұмыс істеді. 1869 жылы Ягич Югославия ғылым және өнер академиясының (қазір Хорватия ғылым және өнер академиясы) толық мүшесі және Санкт-Петербургтегі Ресей ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. Келесі жылы, 1871 жылы, ол Одесса университетінде (Новороссийск университеті) славян тілдерін зертту профессоры болды, сондай-ақ Берлинде жұмыс істеді, 1874 жылы ол беделді Фридрих Вильгельм университетінде славян тілдерін зерттеудің алғашқы профессоры болды. Ягич 1880 жылға дейін осы лауазымды атқарды, содан кейін Санкт-Петербург университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1886 жылы Венаға оралды, онда Вена университетінің зейнеткерлікке шыққан профессоры Миклошичтің орнына сабақ берді. Ол 1908 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы жерде сабақ берді, зерттеулер жүргізді және жарияланымдар жасады. Ягич Венада қайтыс болды, бірақ туған жері Вараждинде жерленді.

Шығармалары

Жагичтің әдебиет және тілге қатысты еңбектері алғаш рет ол жұмыс істеген мектептің есептерінде жариялана бастады. 1863 жылы әріптестері Жосип Торбар және Франжо Рачкимен бірге «Книжевник» журналын шығарды. Бұл журналда ол хорваттардың тілінің грамматикасы, синтаксисі, орфографиясы және тарихына қатысты бірнеше мақала жариялады. Оның еңбектері 1866 жылы Хорватияда құрылған Югослав ғылым және өнер академиясында (JAZU) назарға ілікті. Оның еңбектері негізінен етістіктерге, палеографияға, тілдің дауыстық құрамына, халық поэзиясына және оның бастауларына қатысты. Ол Риека филологиялық мектебіне қарсы, hr авторларының «Recimo koju» («Бірнеше сөз айтайық», 1860) және «Fluminensia» (1862) кітаптарына жасаған сынды рецензиялары арқылы, әсіресе Адольфо Вебер Ткалчевич және Богослав Шулек өкілдік еткен Загреб филологиялық мектебіне қарсы орфография және айтылу мәселелері бойынша талас-тартыс жүргізді («Наш правopis» [«Біздің орфографиямыз»], 1864). Бұрын ол кері пікір білдіргенімен (Quomodo scribamus nos? [«Біз қалай жазамыз?»], 1859), 1864 жылғы мақаласында Загреб мектебінің есімдердің көпше түріндегі жатпайы септігінде «а» жұрнағын қолдануын сынға алды, себебі мұның тіл тарихында негізі болмады, керісінше Вук Караджич пен оның ізбасарлары қолдаған «â» жұрнағын қолдануды ұсынды; сондай-ақ Загреб мектебінің морфологиялық және этимологиялық нормасына фонемалық орфографияның орташа элементтерін енгізуді ұсынды. Ол өз аргументтерінде салыстырмалы тіл білімі әдістерін Хорватияға енгізді, олардың ықпалы Вук стандартының Загреб мектебінен басымдыққа ие болуына жағдай жасады. Алайда, келесі онжылдықтарда ол Вук ғылымын да сынға алды (Мысалы, Маретичтің 1899 жылғы грамматикасы, Броз бен Ивековичтің 1901 жылғы сөздігі). Ол көне заманғы мәтіндердің, негізінен хорват және көне шіркеу славян тілдеріндегі көптеген сындық басылымдарын дайындады. Ол JAZU басылымындағы «Stari pisci hrvatski» («Көне хорват жазушылары») сериясының негіздеушілерінің бірі болды, ол Ренессанс дәуірінен бастап Иллирия қозғалысы дәуіріне дейінгі хорват әдебиетін басып шығаруға бағытталған, алғашқы басылым Марко Маруличтің еңбектері болды (1869, Ягич пен Иван Кукульевич Сакчинский бірлесіп редакциялаған). Ол серия үшін Шишко Менчетич пен Дзоре Дричичтің (1870), Мавро Ветрановичтің (1871–1872, hr және Đuro Daničićпен бірлесіп редакциялаған) және hr мен Никола Нальешковичтің (1872, Daničićпен бірлесіп редакциялаған) еңбектерін де редакциялады. Басқа жерлерде ол ортағасырлық хорват мәтіндерінің, глаголиттік көне шіркеу славян мәтіндерінің, мысалы, Codex Zographensis (1879), Codex Marianus (1883), Киев миссалы және Fragmenta Vindobonensia (1890) сындық басылымдарын жариялады. Берлинде ол 1875 жылы «Archiv für slavische Philologie» («Славян филологиясының мұрағаты») журналын шығара бастады және оны 45 жыл бойы редакциялады. Бұл журнал ғалымдар мен жалпы жұртшылықтың назарын славяндарға аударды, славян тілдері мен мәдениетіне қызығушылықты арттырды. Сонымен қатар, ол славян зерттеулерінің маңыздылығын, оның әдістемесін және ғылыми пән ретінде оның дұрыстығын растады. Венада болған кезде оның ниеті славян филологиясына қатысты энциклопедия жазу еді. Бұл идея оны «Славян филологиясының тарихы» атты еңбегін жазуға итерді. Кітап 1910 жылы Санкт-Петербургте жарық көрді және XIX ғасырдың басынан соңына дейінгі славян зерттеулерінің дамуын егжей-тегжейлі сипаттады. Көне шіркеу славян тіліндегі жұмысында ол бұл тілдің Паннонияның орталық жазықтарында пайда болмағанын, бұрын Jernej Kopitar және Franz Miklošič мәлімдегендей, бірақ Оңтүстік Македонияда пайда болғанын қорытып, дәлелдеді. Өмірінің соңғы жылдарында ол панславизмге және католик және православие діндері арасындағы ынтымақтастыққа қызығушылық танытқан доминикан діни қызметкері Юрай Крижаничтің (1618–1683) өмірі мен шығармаларын зерттеді. Ягичтің еңбегі ауқымы мен сапасы жағынан әсерлі деп есептеледі: хорват тілшісі Йосип Хамм Ягичтің жинақталған еңбектері 100 томнан аспайды деп атап өтті және оның еңбегі славян зерттеулерін басқа негізгі филологиялық салалармен тең деңгейге көтерді деп санайды. Оның ең танымал шәкірттері поляк славян маманы Александр Брюкнер және украин ақыны мен ғалымы Иван Франко болды.

Works on literature and language written by Jagić started to be published for the first time in the reports of the high school where he worked. In 1863, with his fellow researchers Josip Torbar and Franjo Rački he launched the journal Književnik. In this journal, he published several articles regarding the problems of the grammar, syntax, orthography, and history of the language used by Croats. His works were noticed within the Yugoslav Academy of Sciences and Arts (JAZU), founded in Croatia in 1866. His works were mainly related to verbs, paleography, vocalization of the language, folk poetry, and its sources. He polemicised against the Rijeka Philological School through scathing reviews of hr's books Recimo koju [Let's Say a Few Words] (1860) and Fluminensia (1862), and especially against the dominant Zagreb Philological School, represented by Adolfo Veber Tkalčević and Bogoslav Šulek, regarding the problems of orthography and pronunciation (Naš pravopis [Our Orthography], 1864). Although earlier he had held the opposite stance (Quomodo scribamus nos? [How Do We Write? ], 1859), in the 1864 article he criticised Zagreb School's usage of the ah ending in the genitive plural form of nouns, as it lacked basis in the history of language, instead arguing for the â ending, in line with the norm espoused by Vuk Karadžić and his followers; he also argued for introducing moderate elements of phonemic orthography to the otherwise morphological and etymological norm of the Zagreb School. In his arguments he introduced the methods of comparative linguistics in Croatia, and their influence paved the way for the Vukovian standard prevailing over Zagreb School's. However, in the following decades he also criticised Vukovian scholarship (Maretić's 1899 grammar, and Broz's and Iveković's 1901 dictionary, among others). He prepared many critical editions of premodern texts, mainly Croatian and Old Church Slavonic. He was among the founders of the Stari pisci hrvatski [Old Croatian Writers] series published by JAZU, which focused on publishing Croatian literature from the Renaissance to the era of the Illyrian movement, beginning with an edition of the works of Marko Marulić (1869, co edited by Jagić and Ivan Kukuljević Sakcinski). For the series Jagić also edited the works of Šiško Menčetić and Džore Držić (1870), Mavro Vetranović (1871 1872, co edited with hr and Đuro Daničić), and hr and Nikola Nalješković (1872, co edited with Daničić). Elsewhere he published critical editions of medieval Croatian texts, Glagolitic Old Church Slavonic texts such as Codex Zographensis (1879), Codex Marianus (1883), Kiev Missal and Fragmenta Vindobonensia (1890), and others. In Berlin, he started publishing the Archiv für slavische Philologie (Archive for Slavic Philology) in 1875, and kept editing it for 45 years. The periodical focused the attention of scholars and the general public on the Slavs, increasing their interest in Slavic languages and their culture. It also confirmed the importance of Slavic studies, its methodology, and its validity as a scholarly discipline. While in Vienna, his intention was to write an encyclopedia related to the philology of the Slavs. This idea led him to write Istorija slavjanskoj filologii [History of Slavic philology]. The book was published in St. Petersburg in 1910 and meticulously described the development of Slavic studies from the beginning to the end of the 19th century. In his work on Old Church Slavic he concluded and proved that the language did not originate in the central plains of Pannonia, as it was previously claimed by Jernej Kopitar and Franz Miklošič, but in southern Macedonia. In his later years he also studied the life and works of Juraj Križanić (1618–1683), a Dominican priest that had shown considerable interest in Pan Slavism and cooperation between Catholicism and Orthodoxy. Jagić's work is regarded as impressive in scope and quality: Croatian linguist Josip Hamm has remarked that Jagić's collected works would, put together, number more than 100 volumes of large format, and considers his work to have brought Slavic studies onto an equal footing with the other major philological branches. Among his most famous students were the Polish Slavic specialist Aleksander Brückner and the Ukrainian poet and scholar Ivan Franko.

Таңдалған библиография

Ягичтің еңбектерінің толық библиографиясы "Изабрани краћи списи" (1948) және "Зборник о Ватрославу Ягичу II: Библиография / Әдебиет" (ред. Тихомил Маштрович, 2007) еңбектерінде жарияланды.

Мақалалар мен кітап тараулары

Наш правопис [Біздің орфография] (1864). "Книжевник" журналында. 1–34, 151–180 беттер. (Google Books)
Trubaduri i najstariji hrvatski lirici [Трубадурлар және ең көне хорват лирикалық ақындары] (1869). "Рад" Югослав ғылым және өнер академиясының журналы, IX кітап. (Интернет мұрағаты)
Орыс тілі және славян тілдері (1899). Джонсонның Универсалды энциклопедиясы, VII том, бас редактор Чарльз Кендалл Адамс, 219–221, 560–564 беттер. Нью-Йорк: А. Дж. Джонсон және ұлдары / Д. Апплтон & Компания. (Интернет мұрағаты)
Hrvatska glagolska književnost [Хорват глаголикалық әдебиеті] (1913). Бранко Водник, "Хорват әдебиетінің тарихы", 1 кітап, 9–64 беттер. Загреб: Матика хорватка. (NSK)

Басты басылымдар

Quattuor Evangeliorum versionis palaeoslovenicae Codex Marianus Glagoliticus, characteribus Cyrillicis transcriptum (1883). Берлин: Вайдман. (Интернет мұрағаты)