Кіріспе

Қазіргі хорват тілінің ерекше белгілерінің бірі, кейбір ғалымдардың пікірінше, шет сөздерді қабылдаудың немесе оларды толығымен алмастырудың орнына, жергілікті славян морфемаларынан жаңа сөздер жасауға бейімділік болып табылады. Бұл әсіресе босниялық, монтенегриялық және серб тілдері сияқты басқа серб-хорват тілдеріне қатысты, олар түрік, латын, грек, орыс және ағылшын тілдерінен кеңінен сөздер алады.

Австрия империясы мен Австрия-Мажарстан

Иллирия қозғалысы және оның мұрагері, Загреб филологиялық мектебі, қазіргі өркениеттің дерлік барлық салаларын қамтитын хорват терминологиясын жасауда ерекше табысқа жетті. Бұл ең алдымен екі маңызды еңбекте көрінді: Иван Мажуранич пен Иосип Узаревичтің неміс-хорват сөздігі (1842) және Богослав Шулектің неміс-хорват-итальян ғылыми терминологиялық сөздігі (1875). Бұл еңбектер, әсіресе Шулектің еңбегі, хорват терминологиясын жүйеленді (яғни, бұрынғы сөздіктерден жинақтады), 19 ғасырдың заң ғылымы, әскери мектептер, нақты және әлеуметтік ғылымдар, сондай-ақ көптеген басқа салалар (қалалық өркениеттің технологиясы мен тауарлары) үшін жаңа сөздер ойлап тапты және жасады. Осы кезеңде серб-хорват тілінің екі нұсқасы арасында қарыз сөздерге қатысты пуристтік көзқарас әртүрлі болды. Хорватияда, әсіресе хорват ұлттық жаңару кезеңінде, пуризм "шетелдік терминдерді түгелдей қабылдаудан гөрі, ұлттық ерекшелікті күшейту болып саналды", ал көршілес тілдер – неміс, итальян және венгр тілдері "объективті түрде басымды" болған тілдің, замандас деректерге сәйкес, "субъективті түрде кемсіз" сезілгеніне қарсы қойылды. Неміс тілінен алынған сөздердің аз бөлігі хорват тілінің стандартты түріне енсе, көптеген сөздер сөйлеу диалектілерінде сақталды. Хорватиядағы белсенді пуристтік қызмет серб филологтары тарапынан қолдау таппады. Олар мектептерде және ғылымда тілдің тазалығына назар аудару қажеттігін айтқанмен, осы саясатты шамадан тыс жүргізуден де ескертті. "Загребте жасалған" неологизмдер мен калькаларға қатысты лингвистикалық қарсылықтар олардың Штокавия сөздерін құру ережелерін сақтамағаны, бірақ негізінен неміс тілінің күрделі сөздеріне (veleposjednik, veleizdaja) немесе қабылданған славян сөздеріне (nužda, uštrb) немесе "қажетсіз русизмдерге" Штокавия фонетикалық ережелеріне сәйкес келмегені болды. Сербияда қарыз сөздерді туған тілмен алмастыруға қолдау көрсетілгеніне қарамастан, неологизмдердің саны аз болды. Қарыз сөздерді алмастыруды қолдағандар: Жован Бошкович өзінің "O srpskom jeziku" (1887) кітабында, Жован Живанович сол аттас еңбегінде (1888), түрлі мақалалар мен мерзімді басылымдар, сондай-ақ серб тілінің көрнекті лингвисті Александр Белич, ол қарыз сөздерді тек ерекше жағдайларда ғана қолдану керек деп есептеді. Дегенмен, "антипуристтік науқандарды" ықпалды белградтық газет "Политикада" жарияланған тілдік кеңес бағаналары жүргізді, олар "қарыз сөздер ұсынылған туған тілдес баламаларымен синонимді немесе бірдей қолданылмайды" деп мәлімдеді.

Бірінші Югославия

Югославия кезеңінде, 1918 жылдан 1990 жылға дейін, хорват және серб тілдері серб-хорват тілінің батыс және шығыс түрлері ретінде қарастырылды. Осы саясаттың бір бөлігі стандартты хорват тілінің стандартты серб тілінен айырмашылығын көрсететін ерекшеліктерін жоюға жасалған жүйелі тырыстықтар болды, сондай-ақ керісінше де жасалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941-1945 жылдар аралығында болған Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған Хорватияның тәуелсіз мемлекетінде Анте Павеличтің тоталитарлық диктатурасы тілді тазалауға ұмтылыстың шегін бұзды. 1941 жылғы тіл заңы тазалықты мемлекеттік саясат ретінде жариялады, халықаралық сөздерді жоюға тырысты, серб тілінен алынған сөздерді жамандады және этимологиялық правописаниеді (korijenski pravopis) енгізді. Бұл дәуір Марко Самарджияның 1993 жылғы "Хорватияның тәуелсіз мемлекетіндегі хорват тілі" ("Hrvatski jezik u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj") атты кітабында ең жақсы сипатталған.

Екінші Югославия

Коммунистік Югославияда серб терминологиясы бірнеше сала бойынша басымдық танытты: әскери сала, дипломатия, федералды Югославия институттары (әртүрлі институттар мен ғылыми-зерттеу орталықтары), мемлекеттік БАҚ және Югославия деңгейіндегі құқық саласы. Бұл "біріктіру" үшін қолданылған әдістер көп түрлі және уақыт бойынша әртүрлі болды; тіпті 1980-ші жылдары ресми югослав тіл саясатына қарсы шыққандардың екінші дүниежүзілік соғыстағы усташа режиміне көңіл білдіргені туралы айту кең таралған "дәлел" болып саналды, сондай-ақ сынға ұшыраған сөздердің де "ustašoid" екені айтылды. Осыған байланысты, бұрын жиі қолданылатын *časnik* сөзін қолдану мүмкіндігі 1991 жылға дейін тек ерекше жағдайларда, мысалы, тарихи оқиғаларға қатысты қолданумен шектелді. Соның салдарынан, бұрын басылған сөздер стандартты хорват тілінің белсенді емес сөздік қорынан ерекше стильдік белгісіздіксіз белсенді сөздікке ауысты. Тілді тазартуға жетекшілік еткендер – Стьепан Бабич және Далибор Брозович. 1990-шы жылдардан бері БАҚ және оқулықтарда "тексерушілер" (лекторлар) арқылы тілдік цензураның бір түрі қолданылып келеді. Пуризмді күштеп енгізуге бағытталған әдістерге қарамастан, күнделікті қолданыста пуризмге қарсылық күшті болды. Владимир Анич, Снежана Кордич, Дубравко Шкилян және Мате Капович сияқты хорват тіл біліміндегі мамандар тілдік тазалауға қатысты қатты сын айтты.