Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазіргі хорват тілінің ерекше белгілерінің бірі, кейбір ғалымдардың пікірінше, шет сөздерді қабылдаудың немесе оларды толығымен алмастырудың орнына, жергілікті славян морфемаларынан жаңа сөздер жасауға бейімділік болып табылады. Бұл әсіресе босниялық, монтенегриялық және серб тілдері сияқты басқа серб-хорват тілдеріне қатысты, олар түрік, латын, грек, орыс және ағылшын тілдерінен кеңінен сөздер алады.
One of the defining features of modern Croatian is according to some a preference for word coinage from native Slavic morphemes, as opposed to adopting loanwords or replacing them altogether. This particularly relates to other Serbo Croatian standards of Bosnian, Montenegrin and Serbian which liberally draw on Turkish, Latin, Greek, Russian and English loanwords.
Австрия империясы мен Австрия-Мажарстан
Иллирия қозғалысы және оның мұрагері, Загреб филологиялық мектебі, қазіргі өркениеттің дерлік барлық салаларын қамтитын хорват терминологиясын жасауда ерекше табысқа жетті. Бұл ең алдымен екі маңызды еңбекте көрінді: Иван Мажуранич пен Иосип Узаревичтің неміс-хорват сөздігі (1842) және Богослав Шулектің неміс-хорват-итальян ғылыми терминологиялық сөздігі (1875). Бұл еңбектер, әсіресе Шулектің еңбегі, хорват терминологиясын жүйеленді (яғни, бұрынғы сөздіктерден жинақтады), 19 ғасырдың заң ғылымы, әскери мектептер, нақты және әлеуметтік ғылымдар, сондай-ақ көптеген басқа салалар (қалалық өркениеттің технологиясы мен тауарлары) үшін жаңа сөздер ойлап тапты және жасады. Осы кезеңде серб-хорват тілінің екі нұсқасы арасында қарыз сөздерге қатысты пуристтік көзқарас әртүрлі болды. Хорватияда, әсіресе хорват ұлттық жаңару кезеңінде, пуризм "шетелдік терминдерді түгелдей қабылдаудан гөрі, ұлттық ерекшелікті күшейту болып саналды", ал көршілес тілдер – неміс, итальян және венгр тілдері "объективті түрде басымды" болған тілдің, замандас деректерге сәйкес, "субъективті түрде кемсіз" сезілгеніне қарсы қойылды. Неміс тілінен алынған сөздердің аз бөлігі хорват тілінің стандартты түріне енсе, көптеген сөздер сөйлеу диалектілерінде сақталды. Хорватиядағы белсенді пуристтік қызмет серб филологтары тарапынан қолдау таппады. Олар мектептерде және ғылымда тілдің тазалығына назар аудару қажеттігін айтқанмен, осы саясатты шамадан тыс жүргізуден де ескертті. "Загребте жасалған" неологизмдер мен калькаларға қатысты лингвистикалық қарсылықтар олардың Штокавия сөздерін құру ережелерін сақтамағаны, бірақ негізінен неміс тілінің күрделі сөздеріне (veleposjednik, veleizdaja) немесе қабылданған славян сөздеріне (nužda, uštrb) немесе "қажетсіз русизмдерге" Штокавия фонетикалық ережелеріне сәйкес келмегені болды. Сербияда қарыз сөздерді туған тілмен алмастыруға қолдау көрсетілгеніне қарамастан, неологизмдердің саны аз болды. Қарыз сөздерді алмастыруды қолдағандар: Жован Бошкович өзінің "O srpskom jeziku" (1887) кітабында, Жован Живанович сол аттас еңбегінде (1888), түрлі мақалалар мен мерзімді басылымдар, сондай-ақ серб тілінің көрнекті лингвисті Александр Белич, ол қарыз сөздерді тек ерекше жағдайларда ғана қолдану керек деп есептеді. Дегенмен, "антипуристтік науқандарды" ықпалды белградтық газет "Политикада" жарияланған тілдік кеңес бағаналары жүргізді, олар "қарыз сөздер ұсынылған туған тілдес баламаларымен синонимді немесе бірдей қолданылмайды" деп мәлімдеді.
The Illyrian movement and its successor, the Zagreb Philological School, have been particularly successful in creating the corpus of Croatian terminology that covered virtually all areas of modern civilization. This was especially visible in two fundamental works: Ivan Mažuranić's and Josip Užarević's German Croatian dictionary (1842), and Bogoslav Šulek's German Croatian Italian dictionary of scientific terminology (1875). These works and especially Šulek's, systematized (i. e. collected from older dictionaries), invented and coined Croatian terminology for the 19th century jurisprudence, military schools, exact and social sciences, as well as numerous other fields (technology and commodities of urban civilization). During this period, purist attitudes towards loanwords were not identical between the two variants of Serbo Croatian. In Croatia, particularly during Croatian national revival, it was considered that purism " is a stronger assertion of identity than the mere wholesale adaptation of foreign terms" in opposition of neighbouring languages, German, Italian and Hungarian which "objectively dominated" a language that was, according to contemporary references, felt "subjectively inferior". A smaller part of German loanwords became part of the Croatian standard language, while a greater number of German loanwords remained in spoken dialects. The very lively purist activity in Croatia was not met with approval among Serbian philologists. Although the latter called for attention to the purity of the language in schools and scientific usage, they also warned about taking this policy too far. Linguistic objections against neologisms and calques "forged in Zagreb" were that they did not follow the rules of Shtokavian word formation but were modeled mainly on German compounds (veleposjednik, veleizdaja) or that some of the adopted Slavonic words (nužda, uštrb) or 'unnecessary Russianisms' do not conform to the Shtokavian phonological rules. Small number of neologisms have been accepted in Serbia, despite a persistent line of public support for substitution of loanwords with native words. In support of replacing loanwords were Jovan Bošković in his book O srpskom jeziku (1887), Jovan Živanović under the same title (1888), various articles and periodicals, and a leading Serbian linguist Aleksandar Belić, who thought that loanwords should only be used in exceptional cases. 'Antipurist campaigns' were, however, led by language advice columns in an influential Belgrade daily newspaper Politika, arguing that "loanwords are almost never either synonymous or equally applicable as the suggested native replacements."
Бірінші Югославия
Югославия кезеңінде, 1918 жылдан 1990 жылға дейін, хорват және серб тілдері серб-хорват тілінің батыс және шығыс түрлері ретінде қарастырылды. Осы саясаттың бір бөлігі стандартты хорват тілінің стандартты серб тілінен айырмашылығын көрсететін ерекшеліктерін жоюға жасалған жүйелі тырыстықтар болды, сондай-ақ керісінше де жасалды.
During the Yugoslav period, from 1918 to 1990, Croatian and Serbian were treated as Western and Eastern variants of Serbo Croatian. Parts of this policy were systematic attempts to eliminate traits of standard Croatian by which it distinguished itself from standard Serbian, and vice versa.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941-1945 жылдар аралығында болған Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған Хорватияның тәуелсіз мемлекетінде Анте Павеличтің тоталитарлық диктатурасы тілді тазалауға ұмтылыстың шегін бұзды. 1941 жылғы тіл заңы тазалықты мемлекеттік саясат ретінде жариялады, халықаралық сөздерді жоюға тырысты, серб тілінен алынған сөздерді жамандады және этимологиялық правописаниеді (korijenski pravopis) енгізді. Бұл дәуір Марко Самарджияның 1993 жылғы "Хорватияның тәуелсіз мемлекетіндегі хорват тілі" ("Hrvatski jezik u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj") атты кітабында ең жақсы сипатталған.
In the Independent State of Croatia, a World War II state that existed between 1941 and 1945, the totalitarian dictatorship of Ante Pavelić pushed purist tendencies to extremes. The language law of 1941 promulgated purity as a policy, and tried to eliminate internationalisms, stigmatized Serbisms and introduced etymological spelling (korijenski pravopis). This era is best covered in Marko Samardžija's 1993 book Hrvatski jezik u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ("Croatian language in the Independent State of Croatia").
Екінші Югославия
Коммунистік Югославияда серб терминологиясы бірнеше сала бойынша басымдық танытты: әскери сала, дипломатия, федералды Югославия институттары (әртүрлі институттар мен ғылыми-зерттеу орталықтары), мемлекеттік БАҚ және Югославия деңгейіндегі құқық саласы. Бұл "біріктіру" үшін қолданылған әдістер көп түрлі және уақыт бойынша әртүрлі болды; тіпті 1980-ші жылдары ресми югослав тіл саясатына қарсы шыққандардың екінші дүниежүзілік соғыстағы усташа режиміне көңіл білдіргені туралы айту кең таралған "дәлел" болып саналды, сондай-ақ сынға ұшыраған сөздердің де "ustašoid" екені айтылды. Осыған байланысты, бұрын жиі қолданылатын *časnik* сөзін қолдану мүмкіндігі 1991 жылға дейін тек ерекше жағдайларда, мысалы, тарихи оқиғаларға қатысты қолданумен шектелді. Соның салдарынан, бұрын басылған сөздер стандартты хорват тілінің белсенді емес сөздік қорынан ерекше стильдік белгісіздіксіз белсенді сөздікке ауысты. Тілді тазартуға жетекшілік еткендер – Стьепан Бабич және Далибор Брозович. 1990-шы жылдардан бері БАҚ және оқулықтарда "тексерушілер" (лекторлар) арқылы тілдік цензураның бір түрі қолданылып келеді. Пуризмді күштеп енгізуге бағытталған әдістерге қарамастан, күнделікті қолданыста пуризмге қарсылық күшті болды. Владимир Анич, Снежана Кордич, Дубравко Шкилян және Мате Капович сияқты хорват тіл біліміндегі мамандар тілдік тазалауға қатысты қатты сын айтты.
In Communist Yugoslavia, Serbian terminology prevailed in a few areas: the military, diplomacy, Federal Yugoslav institutions (various institutes and research centres), state media and jurisprudence at Yugoslav level. The methods used for this "unification" were manifold and chronologically multifarious; even in the eighties, a common "argument" was to claim that the opponents of the official Yugoslav language policy were sympathising with the Ustaša regime of World War 2, and that the incriminated words were thus "ustašoid" as well. Concordantly, the possibility of using the previously frequent word časnik was already reduced to the extent that before 1991 it could occur only in special contexts, e. g. in relation to historical events. As a consequence, formerly suppressed words switched from the more or less passive vocabulary of standard Croatian to the active one without any special stylistic marking. The leaders of (mainstream) language purification were Stjepan Babić and Dalibor Brozović. Since the 1990s, a form of language censorship has been practiced by the "proofreaders" (called lektori) in the media and schoolbooks. Despite forcing techniques for implementing purism, there has been significant resistance to purism in common usage. There have also been Croatian linguists that offer severe criticism of the language purism, e. g., Vladimir Anić, Snježana Kordić, Dubravko Škiljan, and Mate Kapović.